KSRO-nyń kıno óndiristik zańdylyǵyna sáıkes, Keńes Odaǵy respýblıkalarynda túsirilgen barlyq fılmderdiń túpnusqalaryn Máskeý oblysynda ornalasqan Reseıdiń Memlekettik fılmder qoryna ótkizýge mindetti bolatyn (Domodedovo qalasy, «Belye Stolby» aýdany). Sondyqtan 1925-1993 jyldar aralyǵynda túsirilgen qazaqstandyq fılmderdiń taspalyq túpnusqalary atalǵan mekemede saqtaýly. Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń málimetine súıensek, qorda myńnan astam túrli janrdaǵy týyndy saqtaýly, kartınalardyń ishinde Sultan Qojyqov, Abdolla Qarsaqbaev, Vıktor Chýgýnov syndy ózge de qazaq kınosy klassıkteriniń shyǵarmalary bar.
Talaıdan beri kóterilip kele jatqan ózekti máseleniń oń sheshimin tabýy búgingi kórermen ǵana emes, osy salada júrgen mamandardy da qýantqan úlken jetistik boldy. О́ıtkeni arhıvtegi taspada saqtaýly jatqan dúnıege ekiniń biriniń qoly jete bermeıtini anyq. Al bizdegi qoldanylyp júrgen azǵantaı kóshirmeler áldeqashan keteýi ketip, eskirip, qaıta kóshirýge jaramsyz bolyp qalǵan.
Jýyrda uzaq jyldan beri kıno salasynda eńbek etip júrgen erli-zaıypty kınematografıster Toqtar men jubaıy Maıra Qarsaqbaevtar Prezıdent Qasym-Jomart Kemelulyna ashyq hat jazyp, kıno salasyndaǵy ondaǵan jyldar boıy sheshimi tabylmaǵan máselelerge jeke-jeke toqtalyp, kómek suraǵan edi. Izinshe qordaǵy tól týyndylarymyzdyń kóshirmeleriniń tolyq tizbesin satyp alý, sondaı-aq taspalanǵan kóshirmelerdi sandyq formatqa kóshirý jumystaryn birizdendirý boıynsha Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen atalǵan jumystardyń qolǵa alynǵandyǵy týrasynda súıinshi habar keshikpeı jetti.
Sýrette: prodıýser Maıra Qarsaqbaeva memleket jáne qoǵam qaıratkeri Oljas Súleımenovpen birge. Sýret jeke arhıvten alyndy.
– Hatymyzdyń Prezıdentke jete qoıatynyna senbegen edik. Biraq ashyq hatymyz joldanǵan soń Mádenıet jáne sport mınıstrligi tarapynan nazarǵa alynyp, mınıstr Aqtoty Raıymqulovamen kezdestik. Qazir jobalaý jumystary júrgizilip jatyr. Kezinde buǵan talaı aqsha da bólingen, bul bólek áńgimeniń júgi, – deıdi Maıra Qarsaqbaeva.
Onyń aıtýynsha, qazir «Qyz-jigit» (rej. Pavel Bogolıýbov, 1955), «Meniń atym Qoja» (rej. Abdolla Qarsaqbaev, 1963), «Taqııaly perishte» (rej. Sháken Aımanov, 1968), «Qyz Jibek» (rej. Sultan Qojyqov, 1970), «Arqamyzda Máskeý» (rej. Májıt Begalın, 1970) syndy kórkem fılmder iriktelip, sıfrly kóshirmesin jasaý boıynsha jumystar pysyqtalyp jatyr. Atalǵan másele byltyr «Egemen Qazaqstan» gazetinde de (2019 jylǵy 16 tamyz) kóterilip, Maıra Qarsaqbaevanyń gazetke bergen suhbatynda qazaq kınosynyń sıfrly toptamasyn tezdetip jasaqtap, Reseı Federasııasy kınofılmderiniń bas arhıvinde saqtaýly turǵan qazaq fılmderiniń túpnusqasyn alý kerektigi aıtylǵan edi.
– Iá, «Egemen Qazaqstan» gazeti arqyly bul máseleni qozǵadyq. Muny bir men ǵana aıtyp júrgen joqpyn, bul – qazaq kınosyna jany ashıtyn talaı qazaqtyń talap, tilegi. Bir jaǵynan fılmderimizdi shashaý shyǵarmaı saqtap kelgen Reseıdiń arhıvine alǵys aıtýymyz kerek. Egemendik alǵan jyldary fılmderdi qaıtaryp ta alýymyzǵa bolatyn edi, biraq ony saqtaıtyn bizde múmkindik te, oryn da joq. Nurmuhan Jantórınniń bobınasyn (kıno taspasyn) qoqysqa laqtyryp jatqandy kórgennen keıin, munyń qadirine jetetin mamandardyń bizde bar ekenine kúmándi, – deıdi ol.
Al jobaǵa naqty qansha qarjy bólinetini ázirge belgisiz, óıtkeni fılmderdi qaıta óńdep, zamanaýı beınetasymaldaǵyshtarǵa júkteý bir kúnniń sharýasy emes.
«Mysaly, «Meniń atym Qoja» fılmi taspasynyń uzyndyǵy 1600 metr shamasynda. О́zge fılmderdiń de uzaqtyǵy osyǵan para-par. Bir fılmniń kóshirý shyǵynyn eseptegen soń baryp qana naqty aıtýǵa bolady. Taspadaǵy ár kadrdy muqııat qarap, keskin túsin óńdeý syndy jumystar júrgizý kerek bolady. 30 jyl shydap keldik qoı, taǵy az kúte turýǵa bolady», dep jymıǵan prodıýser kemi 50 fılmdi sandyq júıege túsirýdi josparlap otyrǵanyn jetkizdi. Sondaı-aq ol kınotarıhymyzdy elge qaıtarý syndy abyroıly mindetke atsalysýda qazaq kınosyn kótergen qaıratker Oljas Súleımenovtiń yqpaly zor bolǵanyn, bıik bedelimen-aq kóptegen uıymdastyrýshylyq jáne óndiristik máselelerdi sapaly jáne nátıjeli sheshýde aıanyp qalmaǵanyn jetkizdi.
«Prezıdentke hat jazǵan soń mátindi áýeli Oljas Omaruly Súleımenovke kórsettim. Tolyǵymen qoldaıtynyn aıtqan aǵamyz, tıisti oryndarǵa habarlasyp, máseleni retteý qajettigin tapsyrdy. «Maıra, endigisi óz qolyńda. Fılmderdi ákelý jaǵyn ózderiń júrgizińder», dedi. Ol kisi burynnan bizdiń kez kelgen jobamyzǵa aıryqsha yqylasyn tanytyp keledi», deıdi Maıra Qarsaqbaeva.
Osynaý otandyq kıno tarıhyndaǵy eleýli oqıǵadan shet qalmaı, naǵyz janashyrǵa aınalǵan Oljastaı aǵamyzdyń ózimen tildesip, pikirin estý múmkin bolmady. Áıtse de «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń ssenarısi, sonan soń ssenarııler alqasynyń bas redaktory qyzmetine kelgen shaǵynda «Qazaq kınosy degen shól dalaǵa keldim. Eger sol shóldi terimmen sýaryp, jańa qazaq kınosynyń birneshe shybyǵyn ósirsem, mindetim oryndalar edi», degen kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, kınodramatýrgtiń batyl málimdemesin taǵy bir jańǵyrtyp, eske alýdy qosh kórdik.
2006 jyldary «TuranÁlem» bankiniń qoldaýymen Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasy men «Habar» agenttigi «Belye Stolby» arhıvinde jatqan 30 qazaq fılminiń qaıta óńdelip, elimizge qaıtarylýyna múmkindik jasaǵany esimizde. Qazir álemdik kez kelgen kınotýyndyny ınternetten, ózge de ashyq derekkózderden qınalmaı-aq taýyp, qalaǵan ýaqytyńyzda kórýge bolady. Ulttyq jaýharlarymyzdy shashaýyn shyǵarmaı túgendep, kórermen qaýymdy súıikti fılmderimizben qaıta qaýyshtyrý sııaqty oraıly sát bizge de týyp tur eken. Sondyqtan qazaq kınosynyń qalyptasýy men órkendeý jolyndaǵy dástúrli mektep esebindegi tarıhı kartınalardy keri qaıtarý kezek kúttirmeıtin hám muqııat jaýapkershilikti qajet etetin asa mańyzdy sharýa ekenin tıisti tarap qaperinde ustasa deımiz.
