Kollajdy jasaǵan Qonysbaı Shejimbaı, EQ
Qundy maqalany A.Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı ýnıversıteti fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Almasbek Ábsadyq Orynbor arhıvinen taýyp alǵan. Ǵalym byltyr sáýir aıynda Qostanaı ýnıversıteti uıymdastyrǵan «A.Baıtursynulynyń izimen: Orynbor kezeńi» atty ǵylymı-tanymdyq ekspedısııaǵa jetekshilik jasap, muraǵat kómbesinde kómilip jatqan Ahańnyń «Qazaqtardyń yrymdary men maqal-mátelderi» («Kırgızskıe prımety ı poslovısy») atty tyrnaqaldy týyndysyn taýyp, ony dástúrli jáne elektrondy basylymdar arqyly jurshylyqqa jarııa etken edi. Osylaısha uly qaıratkerdiń keshegi keńestik dáýirdegi urpaq pen búgingi qazaq oqyrmanyna belgisiz bolyp kelgen maqalasynyń tolyq túpnusqalyq mazmuny alǵashqy jarııalanǵan ýaqytynan124 jyl ótken soń oqyrmanmen qaıta qaýyshyp, rýhanı muramyzdy tolyqtyra túsken qundy qazynalar sanatyna qosylǵan.
Mine, araǵa bir jyl salyp ǵalym taǵy da oljaly bolyp otyr. Onyń A.Baıtursynuly týraly izdenisteri bıyl da jalǵasyn taýyp, ult ustazynyń 1896 jyly atalmysh basylymda jarııalanǵan kezekti bir maqalasy arhıv tozańynan arshylyp, oqyrmanǵa jol tartyp otyr.
– Muraǵatta jumys istegen ǵalymdarǵa áldebir másele jónindegi izdenis jolynda túrli qıyndyqtar kezdesetini tanys. Keıbir derek sátin salyp, tez qolǵa tússe, endi biri uzaq izdenisterdiń, qazbalaýdyń arqaýyna aınalady. Al keıbiri sýdan shapshyǵan balyqtaı jalt berip kórinip, demde jym-jylas bolyp joǵalyp ta ketedi. Ahańnyń Orynbor qalasynan shyǵyp turǵan «Týrgaıskaıa gazeta» basylymymen shyǵarmashylyq baılanysta bolǵany ǵylymı ortaǵa tanys. Osy gazetke jarııalanǵan Aqtóbe ýezi Bestamaq bolysynan joldaǵan maqalasyn qolǵa túsirýdiń joly «jalt etken» qubylysqa para-par boldy. Ol qolymyzǵa «Qazaqtardyń yrymdary men maqal-mátelderi» sııaqty «á degennen» ilikpedi. Dittep barsaq ta, dóp tımedik. Kóp kútýge týra keldi. Onyń arty pandemııa lańynan kelgen karantınge ulasty. Aılarǵa sozylǵan karantın men lokdaýndar arasynda jylt etken «jylymyqty» paıdalanyp, maqalanynyń túpnusqasyn kózben kórip, kóshirmesin qolymen ustadyq. Osydan 124 jyl buryn basylǵan jarııalanym búgingi tańda pandemııaǵa baılanysty álem jurtshylyǵyn alańdatqan, qazaq jurtynyń basshysy men qosshysyn, el-jurtyn ábigerge salǵan densaýlyq máselesine arnalǵan eken.
Maqala jarııalanǵan 1896 jyly Ahmet Baıtursynuly – 24 jastaǵy jas jigit. 1895 jyly Orynbor muǵalimder mektebin támamdaǵan soń, ustazdyq qyzmetke aralasqan. Maqalanyń ón boıyndaǵy jas azamattyń qalam tartysy arqyly órnektelgen mazmunda ulttyń qamyn tutas oılaıtyn qaıratkerdiń beınesi tam-tumdap belgi beredi...
Gazet «óz tilshimiz» dep aıdar taqqan avtor arnaıy medısınalyq bilimi bar dárigerlerdiń qyzmetteri qazaq arasyna feldsherlik pýnktter arqyly ornyǵa bastaýy qazaq jurtyn sharlatan baqsy-balgerlerdiń saýatsyz em-domynan qutqarady jáne qalalyq jerlerden óte alys dalalyq eldi mekenderde turatyn qazaq jurty úshin dárigerlik mekemeniń jaqyn bolǵandyǵy úlken jaqsylyq ekenin súısine jazady. Sondaı-aq avtor saýatyz, alaıaq baqsy-balgerlerdi syn sadaǵyna alyp, resmı feldsherlik emdeý mekemelerin kóbeıtý arqyly ǵana el ishinde qaptap ketken maltabar dúmshe baqsy-sharlatandardan qutylýǵa bolatynyn meńzeıdi, deıdi Almasbek Ábsadyq.
A.Baıtursynuly negizinen orys jurty qonystanǵan qalalyq jáne selolyq eldi mekenderde arnaıy bilimi bar dárigerlerdiń qyzmeti jaqsy jolǵa qoıylǵanyn jáne naýqastanǵan kisi jedel túrde dáriger kómegine qol jetkize alatyndyǵyn, al dalalyq ólkeni jaılaıtyn qazaqtarǵa bul qyzmettiń jol alystyǵyna baılanysty qoly jetpeıtindigi, osyǵan baılanysty sharlatan baqsy-balgerlerdiń em-domy ústemdik quratynyn qynjyla baıandaıdy. «Qazaqtyń basyna túsip otyrǵan eń basty qıynshylyq hám qolaısyzdyq – aýyl men qalanyń alshaqtyǵy: orys dárigerleri naýqasty aldymen qarap, tekserip almaı eshqandaı dári bermeıdi, al aýyryp jatqan adamdy jer túbinde jatqan aýyldan qalaǵa aparý asa qıyn, tipti múmkin emes. Qazaq aýyra qalsa, ne bolatynyn osydan-aq bilýge bolady. Beıbaq naýqasqa eshbir kómeksiz jatý óte qıyn. Al dárigerlik bilimnen múlde saýaty joq baqsyǵa júginý odan da qaýipti. Emdeýdiń ornyna olar kerisinshe zııan keltirip, adam óltirýge deıin barady nemese aýrýdy asqyndyryp jiberedi. Baqsydan keıin dárigerge qaralǵan naýqastyń aıyǵyp ketýi ekitalaı», dep arnaıy bilimi joq nadan baqsy-balgerler naýqasty durys emdemeı, ýaqyty ozǵan dert asqynyp, kóbine, kesh kelgen bilimdi dárigerdiń kómegine qaramastan, naýqastyń ólimine aparyp qaıǵyly jaǵdaımen aıaqtalatynyn jazady.
Maqalada avtor negizinen orys halqy mekendeıtin qalalyq, selolyq jerdegideı dárigerlik qyzmettiń alystaǵy qazaq aýlyna jetkendigine razy bola otyryp, ózi turatyn Bestamaq bolysynyń №4 aýylynda ashylǵan feldsherlik pýnkttiń jumysynda oryn alǵan kórinisti sıpattaıdy. Munda pýnkt ashylysymen turǵyndar baqsy-balgerlerdiń em-domyna júginýdi qoıyp, feldsherge qaraı aǵylǵanyn, ekinshi aı ǵana jumys istep turǵan dárigerlik mekemege 200-den astam naýqas kómek surap kelgendigin jazady jáne osy jumysty jolǵa qoıǵan ákimshilikke rızashylyq bildiredi.
– Bestamaq bolysyndaǵy №4 aýyl, 1902-1903 jyldardaǵy anyqtamalyq derekterde «Arynǵazıev aýyly» dep atalady. Mundaǵy bolystyq mektepte 1902 jyly Chýtaev (Shotaev) degen azamat, al 1903 jyly Mambet Aıjaryqov degen azamat ustazdyq etken. Qazir Qostanaı qalasynda patsha tusynda sultandyq qurǵan Shotaı Baqtykereevtiń urpaǵy Marat Shotaev degen dáriger turady. Ol kisi shyqqan jerimiz Bókeı Ordasy edi dep ataıdy. Biraq Bestamaqta ustazdyq etken Shotaev týraly eshbir derek bilmeıdi.
Aqtóbelik ólketanýshylar №4 aýyldy, ıaǵnı «Arynǵazıev aýylyn» tapsa, A. Baıtursynuly 1896 jyly ustazdyq qyzmet etken eldi meken belgili bolar edi. Ázirge belgilisi: uly ustaz Aqtóbe-Yrǵyz óńirinde bizdiń shamalaýymyzsha 6 jyl qyzmet etkennen keıin, 1898-1903 jyldary Qostanaı tóńireginde ustazdyq qyzmet atqarady. Bul jyldary ol Amanqaraǵaı bolysynyń №2, ıaǵnı Áýlıekól aýyldyq mektebinde, odan keıin Qostanaı qalasyndaǵy eki klastyq mektep janynan ashylǵan pedagogıkalyq kýrsta, Orynbaev (Ýrýnbaev) mektebinde sabaq beredi. Orynbaev mektebiniń Meńdiqara men Jelqýar bolysynyń qaısysynda ornalasqany áli anyq emes. 1904 jyly Ahań Ombyǵa, A.Alektorovtyń janyna qyzmet aýystyrady. Bular endi mazmuny bólek áńgime, – deıdi Almasbek Ábsadyq.
Qostanaı oblysy
