TYNYShTYQTYŃ TÁTTI DÁMI NEMESE ONY KIMNIŃ, QALAI SО́ZINIP JÚRGENI HAQYNDA BIRER SО́Z

Sońǵy 100 jyldyń ishinde mıllıondaǵan adamdy ómirmen qoshtastyrǵan, qanshama otbasyna qaıǵy-qasiret ákelgen, álemde 40-qa jýyq memleket qatynasqan eki dúnıejúzilik soǵystyń da kári qurlyq – Eýropada tutanǵany málim. Al búgingideı ǵalamdasqan ýaqytta jeke bir eldegi tıysh­syz­dyqtyń tutastaı aımaqty, al aı­maqtaǵy daýdyń búkil álemdi dúr­liktirgen zamanynda tek Eýropa­daǵy qaýipsizdik máselesin jeke kóterý múmkin emes. Sondyqtan da Eýropa qaýipsizdigin Azııamen, son­daı-aq búkil dúnıejúzilik qaýipsizdikpen birge keshendi qarastyrý asa mańyzdy. Onyń ústine Jaratýshynyń ózi eki qurlyqty bir-birinen tek Oral taýymen ǵana shartty túrde bólip jatqandyǵynan, EQYU-ny Eýrazııadaǵy, sodan keıin baryp álemdegi qaýipsizdik pen yntymaqtastyq uıymy deseń de syıatyndaı. Aýzy kúıgen Eýropa úshin sondyqtan da qaýipsizdik pen yntymaqtastyq másele­lerimen aınalysatyn Uıym qajettigi týyp, ol 1975 jyly Helsınkıde ómirge kelgen. О́ziniń jarǵysynda tolyq konsensýstyq, ıaǵnı Uıymǵa múshe memlekettiń bireýi qarsy bolsa sheshim qabyldanbaıtyn, qazir Vankýver men Vladıvostok ara­syn­da jatqan 56 el múshe Eýro­pa­daǵy qaýipsizdik jáne ynty­maqtastyq uıymynyń Madrıdte ótken Syrtqy ister mınıstrleri keńesinde 2010 jylǵy tóraǵa­lyq­qa Qazaqstandy laıyq dep tabylǵany málim. Munyń EQYU keńistiginde buryn-sońdy kez­des­pe­gen tosyn tańdaý bolǵany da anyq. Oǵan Qazaqstannyń de­mokra­tııalyq qoǵam qurýdaǵy joly men naryqtyq ekonomıkaǵa kóshýi, ekonomıka salasyn tu­tas­taı lıberaldaýy sebepker ekenine daý joq. Al buǵan deıin bolmaǵan jaǵdaı dep baǵalaýdyń da ózindik syry bar. О́ıtkeni, buǵan deıin osy Uıymǵa Azııa qurlyǵynda jatqan el, onyń ústine halqynyń negizi ıslam dinin ustanatyn memleket tóraǵalyq etip kórgen emes. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi halyqaralyq be­deldi Uıymda oǵan múshe elderdiń barlyǵynyń quqyǵy birdeı eken­diginiń de aıǵaǵy boldy. Osylaı­sha Qazaqstannyń EQYU tóraǵa­lyǵyn atqarǵanyna, mine, 100 kún tolypty. 100 kún, 100 tún. Bul – Qa­zaq­stan úshin naǵyz tynymsyz kúnder men túnderge aınaldy. EQYU-nyń Is basyndaǵy tór­aǵasy, Qa­zaq­stan Respýblıka­sy­nyń Mem­leket­tik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev kúndiz memleket bas­shylarymen, saıasat­ker­lermen kezdesse, tún balasyna ushaqqa otyryp, Qazaqstan mem­leketi moınyna alǵan is-shara­lardy oryndaý úshin jolǵa júrdi. Tóraǵalyqqa kiriserde Pre­zı­dent Nursultan Nazarbaev Vena qalasyndaǵy beıneúndeýinde má­lim etken 4-T boıynsha osy 100 kún ishinde atqarylǵan isterge búginde oń kózqaras qalyptasyp otyrǵanyna saparlar barysynda kóz jetti. Máselen, Moldova Syrt­qy ister jáne eýropalyq ıntegrasııa mınıstri Iýrıe Lıanke Qazaqstan tóraǵalyǵynyń 100 kúnine taıandy dep, osy ýaqyttyń ishinde tóraǵa-memlekettiń EQYU men ózge de eýropalyq áriptes­teri­niń Dnestr ózeni boıyndaǵy kı­kil­jińdi beıbit jolmen, mámile­ger­lik sıpatta sheshýdegi umty­lysyna rızashylyǵyn jetkizdi. “EQYU-nyń qazirgi tóraǵasy­na aımaqtaǵy búgingi jaǵdaıdy aıtyp berdik. Dnestr boıyndaǵy uzaqqa sozylǵan osy daýdy aýyz­dyq­taýdy keshendi sheshý baǵy­tyn­da Moldova Respýblıkasy úkime­tiniń beıbit únqatysýdy qalaıtyn­dyǵyn málim ettik. EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasynyń da únqa­tysýdy resmı sıpatqa aınaldyrý arqyly oryn alǵan qıyndyq­tar­dy eńserýge, shıelenisken túıindi sheshýge bolady degen qoldaýy asa mańyzdy”, degen Iýrıe Lıanke 5+2 formatyndaǵy kezdesýdi jalǵas­ty­rýdyń mańyzyna basa mán berdi (Kelise almaı otyrǵan daýly ekeý – Moldova-Prıdnestove jáne japsarlas kórshi elder Reseı, Ýk­raına men EQYU, araaǵaıyndyq ról atqarýshy AQSh jáne Eýro­odaq). Bul jerde daýly másele­ler­di qarastyrýda Qazaqstan tarapy­nyń qaı memlekettiń de terrı­torııalyq tutastyǵynyń saqtalýy qajet degen ustanymy bar ekeni belgili. Álemde búkil adamzat balasyn alańdatyp otyrǵan birneshe qa­rýly qaqtyǵys oshaqtary bolsa, solardyń birazy keńester Odaǵy tusynda qordalanyp, keıin elder táýelsizdik alǵan tusta qalǵyp jatyp-jatyp oıanǵan janartaýdaı jan-jaǵyn silkindirdi. Olar–Qap taýynyń ońtústigindegi Abhazııa, Osetııa, Taýly Qarabaq pen Dnestr boıynda ózderin táýel­sizbiz dep jarııalaǵan, biraq ta­nyl­maǵan “memleketter” daýy. Saıasatshylar dármensizdigi tutas eldi pushaımandyqqa ákeledi. Uǵynystyq pen túsinistik qarýy–sóz keıinge ysyrylyp, qarý sóı­legen aımaqtarda qarapaıym ha­lyq tartqan taýqymet halyqara­lyq bedeli bar Uıymdy alańda­ta­dy. Bul rette EQYU-ǵa tóraǵa mem­lekettiń sol jerlerdegi adam­dar kórgen qıyndyqtardy azaı­týǵa degen umtylysy óte mańyzdy. О́ıtkeni, Dnestr boıyna barǵanda qarapaıym halyqtyń qujattaryn rásimdeýdiń ózine qınalǵanyn kórdik. Sebebi, Prıdnestroveniń óz konstıtýsııasy, bıliktiń bar­lyq tarmaqtary bar da, al eshbir el ony memleket dep tany­ma­ǵandyqtan, onyń barlyǵy kish­ken­taı balalardyń úı oınaǵanyndaı ǵana. Qujattarynyń eshqandaı da zańdy kúshi joq. Budan azamat­tar­dyń quqyqtyq máselelerimen bir­ge, tolyp jatqan ózge de keshendi problemalar týyndap otyr. Sol sebepten dıplomatııa qýatyn qarapaıym adamdardyń muń-muq­tajyn qarastyrýǵa jumsap, sol jerdegi halyqtyń psıhologııasyna áser etý asa mańyzdy. Máselen, Moldova men Prı­dnes­trove arasyndaǵy qarýly qaq­tyǵys bastalǵannan keıin týǵan balalardyń aldy 18-ge jetip qaldy. Bylaısha alyp qarasań, tutastaı jańa urpaq býyny ómirge keldi. Olar qazirgi 40-qa, 50-ge kel­genderdeı emes, oq daýysyn es­timegender. Endeshe, oq-dári ıisin sezbegen jas býyndy búldirýge emes, bitistirýge umtyldyrý baǵ­ban­nyń saý óskindi jerge sińirip, odan jaqsy ónim kútkenindeı ıgilikti is bolmaq. Ony eki jaq ta moıyndap otyr. Prıdnestrove lıderi Igor Smırnov EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasymen bolǵan kezdesýden keıin ótken brıfıngte: “Biz Qazaqstannyń tá­jirıbesi men bedeliniń arqasynda jaǵdaıdy jaqsartýǵa qol jet­kizi­ledi dep oılaımyz”, degen. Jalpy, Dnestr boıyndaǵy 20 jylǵa sozylǵan daýdy sheshýde 5+2 formatyndaǵy kezdesýler ótkizý jaıyndaǵy kelissózder 2006 jyldyń aqpanynda úzilgen bola­tyn. 2008 jyly Reseı kómegimen araǵa 7 jyl salyp baryp sáýir aıy­nda sol kezdegi Moldova prezıdenti Vladımır Voronın men Prıdnestrove lıderi Igor Smırnovtyń kezdesýine qol jetti. Biraq, onan keıin Moldovadaǵy konstıtýsııalyq daǵdarys úderisti toqtatyp tastady. Daǵdarys sol qalpynda, Moldova memleketiniń tizgini qazir konstıtýsııa boıynsha parlament spıkeriniń qolynda. Mıhaı Gımpý Moldova Respýblı­kasy prezıdentiniń mindetin atqarýshy ǵana bolyp otyr. Desek te, únqatysý qajettigin seziný­shiler eki jaqtan da tabylady. Máseleniń tek syndarly, bir-birimen ketisýge emes, kelisýge umtylǵanynda ǵana sheshiletinin basa aıtqan Astana mamyr aıynda 5+2 formatynda kezdesýdi jańǵyrtýdy usynyp otyr. Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń óziniń tóraǵalyǵy tusynda Uıymǵa múshe barlyq memleketterdiń qaýipsizdigi men ondaǵy halyqtardyń órkendeýi jolynda aıanbaıtynyn jetkizgen. Onyń ústine óziniń jaǵrapııalyq ornalasýy men halqynyń quramy jaǵynan da Shyǵys pen Batystyń bir kórinisindeı bolǵan elimizdiń álemdik qoǵamdastyq aldyna úlgi etip kórseterlik ózindik beınesi, Kóshbasshysynyń halyqaralyq arenada tanylǵan bedeli men beıbitsúıgish saıasaty da bar. Ispanııanyń elimizdegi elshisi Alberto Kortes sózimen aıtsaq: “EQYU-ǵa Qazaqstannyń tóraǵa­lyǵy Uıym tarıhynyń jańa beti jáne onyń damýynda Ortalyq Azııa aımaǵynyń mańyzyn kórse­tedi. Sizder tóraǵalyq barysynda birikken Eýropanyń jáne EO-nyń Qazaqstandaǵy 19 mıssııasynyń jetekshileriniń qoldaýyna súıene alasyzdar”. Elshiniń sózin Be­la­rýs prezıdenti Aleksandr Lýka­shenko da qaıtalady: “Biz siz­derdiń barlyq bastamalaryńyzdy qoldap, qajet kezinde ıyǵymyzdy tosýǵa ázirmiz”, degen ol óz eliniń adam saýdasy, zańsyz mıgrasııa, shekara jáne energetıka qaýipsizdigi má­se­lelerin sheshýde ózgelerge úlgi kórsetip, EQYU-nyń ekonomıka-ekologııa sala­synda júrgizip jat­qan jumys­taryna belsendi atsa­lysyp otyr­ǵanyn atap kórsetti. Táýelsiz Memleketter Dostas­ty­ǵy atynan ujymdyq kandıdat Qazaqstan kótergen júktiń sal­ma­ǵy da qomaqty. Ýkraına Syrtqy ister mınıstri Konstantın Grı­shen­ko: “Ýkraına Qazaqstan tór­aǵalyǵynyń osy kezeńin oń baǵa­laıdy. Biz tóraǵa eldiń belsendi jumysyna jáne Is basyndaǵy tóraǵanyń tynymsyzdyǵyna kýá­miz. Onyń EQYU hatshylyǵy men ózge de halyqaralyq dárejedegi saıasatkerler aldynda bedeliniń myq­tylyǵyn kórip otyrmyz. Qazaqstan tóraǵalyǵynyń basta­lýy óte jaqsy, onyń tóraǵa retin­degi qımyldary kóńildegideı jáne, sonymen birge, biz jyl aıa­ǵynda, tóraǵalyq tizginin tapsyrar ýaqytta da osyndaı baǵaǵa ıe bo­la­dy dep oılaımyz”, dedi ýkraı­na­lyq dıplomat. Elimizdiń tóraǵalyq kezinde alǵa qoıǵan máselesiniń ishinen Aýǵanstan oıyp oryn alady. Osy bir problemasy shash-etekten, so­ǵystan qırap búlinip, qaýsaǵan eldi beıbit retteýdi maqsat tutqan Qazaqstan aýǵanstandyq 1000 jas­ty óz elimizde oqytyp, mamandar daıarlaý isine 50 mıllıon dollar bólip otyr. Eger joǵarǵy deńgeıde sammıt ótkizilgen jaǵdaıda Aýǵan­standy beıbit retteý kún tárti­bindegi mańyzdy máselelerdiń biri ári beregeıi bolatyny da kúmánsiz. Nemese ózderiniń kandıdatýrasyn 2013 jylǵy tóraǵalyqqa usynyp otyrǵan el – Ýkraına Syrtqy ister mınıstri Konstantın Grı­shen­konyń sózimen jetkizsek: “Árıne, tóraǵalyqty barlyq máseleler sheshilgen kezde atqar­ǵan óte tıimdi bolar edi, biraq bizge de aınalysatyn kóp jumys qalatyn shyǵar”, deýi shyndyq. Mınskide Belarýs Ulttyq keńesi О́kilder palatasynyń tór­aǵasy Vladımır Andreıchenkomen kezdesý barysynda EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy Qanat Saýda­baevtyń: “Búginge deıin halyq­ara­lyq qoǵamdastyq qansha talpyn­ǵanymen, Aýǵanstanda turaqty­lyq­qa qol jetpeı otyr. Sammıt ótkizilmegen 10 jyl ishinde álemde jańa qaýip-qaterler paıda boldy. Qazaqstan óziniń tóraǵalyǵy kezinde Uıym músheleriniń kóz­qarastaryn jaqyndastyrýdy maqsat tutady, olardyń arasynda senim men ózara kómek ornaǵanyn qalaıdy”, deýi Qazaq eliniń eń qasıetti ustanymy desek, qate­lespeıtin shyǵarmyz. Tek sol nıet­ke jetip, adamzat balasy qarý­ǵa júgingenshe, beıbit kelisim, syndarly únqatysý arqyly uǵy­nysýǵa bet buryp jáne tynysh­tyqtyń tátti dámin sezine tússe utary kóp bolmaq. Anar TО́LEÝHANQYZY.