– Iá, meniń týǵan jerim – О́zbekstan memleketi. Sonda óstim, bilim aldym, kásip úırendim. Mamandyǵym – dáriger. Tashkent qalasyndaǵy medısınalyq ınstıtýtty bitirgem. Dáriger bolý bala kúnimnen armanym edi. Anam dáriger bolǵan soń men de dáriger bolǵym keldi. Sodan on shaqty jyl boıy sol salada eńbek ettim. Terapevt, gastroenterolog, endoskopıst – mine, alǵashqy eńbek jolym. Men Nur-Sultan qalasyna ákemniń shaqyrýymen keldim. Aldymen osynda ákem keldi. Qurylys salasynda bıznespen aınalysty. Sosyn qaryndasym jetti. Olardyń sońyn ala anam ekeýmiz Nur-Sultan qalasynyń turǵynyna aınaldyq. Osynda kelgenime týra on jyl. Al kóp tildiń jaıyna kelsek, tilim oryssha shyqqan, mektepte, joǵary oqý ornynda orys tilinde bilim aldym. Joǵary oqý ornyn bitirgenshe basqa shet tilderin jaqsy bilgen emespin. Biliktiligimdi joǵarylatý úshin maǵan birden úsh tildi meńgerýge týra keldi. Olar – koreı, ózbek jáne aǵylshyn tilderi. Birinshiden, meniń ultym – koreı. О́z ana tilimdi tereń meńgerýim kerek ekenin sanaly túrde sezindim. Iá, bizge atalarymyz «úıde óz tilderińde sóılesińder, ádet-ǵurypty saqtańdar» dep ósıet aıtatyn. Biraq, biz sol ósıetti umytpasaq ta, oryndaı almaǵan urpaqpyz. Sondyqtan eń birinshi osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin koreı tilin úırenýim kerek dep sheshtim. Ekinshiden, dáriger bolǵan soń aldyma neshe túrli pasıentter keledi. Olardyń ishinde orys tilin bilmeıtin ózbekter de bar. Al men naýqastaryma keńes berýim kerek. Eger olardyń tilin túsinbesem qalaı sóılesemin? Sondyqtan ózbek tili de maǵan qajet edi. Úshinshiden, medısınalyq ǵylymı materıaldardy oqyǵym kelgendikten, aǵylshyn tiline de zárý boldym. Osyndaı sebeptermen birden úsh tildi úırene bastadym. Aldymen ózime tildi tez úıretetin ádisteme jasadym. Sol boıynsha alǵashynda jattyǵa júrip, keıinnen ár tildi tereń meńgerdim. Onyń paıdasy – Ońtústik Koreıada biliktiligimdi arttyrýǵa múmkindik aldym. Qaı elge barsam da ózimdi erkin sezinýge qol jetkizdim. Qaı tilde sóılesem, sol ulttyń sóıleý erekshelikterin, ádetterin «juqtyryp» alatynymdy baıqadym. Bul qyzyq nárse.
– Siz qazir menimen qazaqsha sóılesip otyrsyz. Qazaq tiline nege qyzyqtyńyz nemese úırenýge qandaı qajettilik boldy?
– Shynymdy aıtsam, osynda kelgenshe qazirgi Qazaqstan týraly aqparatym óte az boldy. Ákem Nur-Sultan qalasyn maqtap otyratyn. Onda da «jańa qala salynyp jatyr, bıznes damytýǵa múmkindikter kóp» – degen yńǵaıdaǵy sózderdi aıtatyn. Al qalaǵa kelgen soń kóp nárseni óz kózimmen kórdim. Ana tilin bilmeıtin qazaqtar bar eken. Olar bir-birimen oryssha sóılesedi. Bul maǵan jańalyq boldy. Ras, Tashkentte de orys tiline qajettilik bar. Biraq, onda kóbine ózge ult ókilderi bir-birimen oryssha sóılesedi, al ózbekter bir-birimen ózbek tilinde sóılesedi. Iаǵnı onda ózbek tiliniń máselesi joq. Al Qazaqstanda qazaq tiliniń máselesi bar eken. Men qazaqsha úırengim keletinin ákeme aıtqanymda, ol muny quptamady. «Qazaq tilin bilmeseń de, mamandyǵyń boıynsha eńbek ete alasyń. Munda kóp orta negizinen orys tildi» dedi ol. Ákem qazaq tiline qarsy adam emes, biraq ol shyndyqty aıtty. Biraq meniń til úırenýge degen qulshynysym toqtap qalǵan joq. Osynda kelgen soń da men dárigerlik qyzmetimdi jalǵastyra berdim. Arasynda til úırenip júrdim. Úsh jyldan soń aýdarma jaǵyna oıystym. Aǵylshyn tilinen sınhrondy aýdarmashy atandym. Bul kezde men aǵylshyn tilin orys tilimen birdeı dárejede úırenip alǵan edim. Esh qınalmaı, oılanbaı aǵylshynsha sóıleı alatyn dárejede. Al qazaq tilin úırenýge kiriskende ózime jasandy tildik orta jasap aldym. Aýdıomaterıaldar arqyly. О́ıtkeni meniń mańaıymda qazaq tilinde sóıleıtin eshkim bolǵan joq. Aýdıomaterıaldardy bir jyldaı tyńdaǵan soń baryp qazaqsha tilim shyqty. Qulaǵymmen tyńdaǵan nárselerdi aýyzben aıtýǵa úırendim. Árıne, tek tyńdaý arqyly qazaqsha úırendim desem jańsaq bolar, kóptegen kitaptar da kómekke keldi. Biraq eń birinshi tyńdaýǵa basymdyq berdim. Til úırenýshiler bir nárseden qatelesip jatady. Olar oqı beredi, oqı beredi, ereje jattaıdy. «Úırene almadyq» –deıdi sosyn. Aıtaıyn, til mıǵa kózben kirmeıdi, qulaqpen kiredi. Sosyn til úırenýge mahabbat kerek. Sol tildi jaqsy kórý kerek. Men qazaq tilin koreı, aǵylshyn, ózbek tilderin úırengenim sııaqty mahabbatpen úırendim. Qazir otyz tildiń grammatıkasyn bilemin, biraq tórt tilde jaqsy sóıleımin dep esepteımin. Qazaq tiline alǵash qyzyqqan kezde karera jasaýdy oılaǵanymdy jasyrmaımyn. Keıin kele «qyzmet etý» deıtin túsinik paıda boldy. Bizdiń ata-babalarymyz kúshtep qonys aýdarý kezinde eń aldymen Qazaqstanǵa kelgen. Úshtóbe qalasyna. Keıinnen jer-jerge tarap ketken. Eń kóp koreıler О́zbekstanǵa ketken. О́ıtkeni, koreıler jer emgen halyq. Qazaqstanǵa kelgende olarǵa jergilikti qazaqtar kóp jaqsylyq jasaǵanyn bilemiz. Sol kezdegi qazaqtar bolmaǵanda bizdiń ata-babalarymyz aman qalmas edi. Sol jaqsylyqtyń óteýi bolýy kerek degen oıdamyn. Sondyqtan osynda kelgen kezde óz jerime oralǵandaı sezimde boldym. О́zimdi koreı rýly qazaqpyn deımin. Ekinshiden, aqyn Muhtar Shahanov qazaq tiliniń máselesin kóp kóterdi. Orys tilinde oılanyp, oryssha jazatyn, oryssha tús kóretin, oryssha jylap, oryssha kúletin qazaqtar týraly kóp jazdy. Biraq odan másele sheshilmeıdi. Ol úshin eńbektený kerek. Tildi úıretýge kómektesý kerek. Menińshe, orys tili jaman til emes. Biraq onyń negizgi otany – Reseı. Al Qazaqstan halqy, ásirese qazaqtar qazaq tilinde sóılese, sonda ádiletti bolmaq.
– Sonda birjola lıngvıstıkaǵa bet burdyńyz ǵoı. Siz ashqan «Lıngva Ten» ortalyǵynyń maqsaty qandaı? Qaı tilderdi úıretesizder?
– Meniń negizgi kásibim – dárigerlik. Onymen qosh aıtysamyn dep oılamaımyn. Múmkin kúnderdiń bir kúninde qaıtadan dáriger bolyp eńbek etýim de ǵajap emes. Al ázirge til úıretetin ortalyqtyń jumysymen aınalysyp jatyrmyz. Ortalyǵymyz 2017 jyly ashyldy. Alǵashynda aǵylshyn tiline basymdyq berip, aǵylshynsha úıretetin ortalyq ashýdy josparlaǵanbyz. Baıqap qarasaq, ondaı ortalyq óte kóp. Bizdiń olardan ereksheligimiz bolýy kerek qoı. Sosyn qazaq tiline basymdyq jasadyq. Qazir bizdiń ortalyqty negizinen kóp adam orys tildilerge qazaqsha úıretetin mekeme retinde tanıdy. Biraq biz birneshe til úıretemiz. Úsh baǵytta jumys isteýdi maqsat etip qoıdyq. Birinshi, orys tildilerge qazaq tilin úıretý. Ekinshi, qazaq tildilerge aǵylshyn tilin úıretý. Úshinshi, aǵylshyn tildilerge qazaq tilin úıretý. Ázirge sonyń alǵashqy ekeýi iske asty. Odan bólek, koreı, túrik tilin úırenem deýshilerge de qyzmet kórsetemiz. Qalyptasqan jaǵdaıǵa sáıkes oqytý onlaın túrde ótedi. Ortalyqta menen basqa da tájirıbeli oqytýshylar bar. Olar meniń til úıretý ádistememdi qoldanyp, sabaq ótkizedi.
– Sizdiń ádistemeńizdiń ereksheligi nede? Alǵashqy nátıjeler qandaı?
– Ereksheligi deısiz be? Bul týraly kitap ázirlep jatyrmyz. Osy jýyrda daıyn bolady. Ádistememniń ereksheligi retinde bir ǵana nárse aıtqym keledi. Men tilderdi eshkimniń kómeginsiz, óz betimmen úırendim. Til úırený barysynda kómektesken ádisterdiń kópshiligin kitapqa qoldandym. Bul kitap – til úırenýshige orysshalap aıtqanda «start» beredi. Ári qaraı jyldamdyǵyn arttyrý, ıgerý ózine baılanysty.
Ortalyqqa kelip, til meńgergen adamdar kóp. Olar kóbine orystildi qazaqtar. Osynda qazaqsha biraýyz sóz bilmeıtin qazaqtar kelip, jaqsy jetistikke jetti. Bilesiz be, olar «men qazaqsha úırenip jatyrmyn nemese men qazaqsha jaqsy sóıleıtin boldym» dep jarnamalap aıtpaıdy. О́ıtkeni, qısyn boıynsha, óz tilin bilý – olardyń mindeti. Olardyń qazaq tilin jaqsy meńgerip ketýine meniń de birshama septigim tıedi. О́ıtkeni ultym basqa ǵoı. «Myna jigit koreı bolsa da qazaqsha sóıleıdi, men nege sóıleı almaımyn?» degen sııaqty namysy oıanady emes pe? Osynda birinshiden, beınelep aıtqanda «shabadandyq kóńil kúımen» júrgen adamdar keledi. Olar Reseıge ne shetelge ketkisi kep júrgen qazaqsha bilmeıtin qazaqtar. Men olarmen biraz sóılesemin, qazaq tilin úırený ońaı ekenin aıtamyn, kómektesetinimdi jetkizemin. Ekinshiden, qazaqsha bilmeıtin balasyn jetektegen ata-analar keledi. Bul paradoks jaǵdaı. Ata-anasy qazaqshaǵa sýdaı. Al balasy qazaqsha bilmeıdi, esesine, orys tilinde saırap tur. Sol ata-analardyń balalarymen qarym-qatynas jasaýǵa ýaqyty joq. Al balalardy «Iýtýb» tárbıelep jatyr. Mine, úlken qalalarda osyndaı býyn qalyptasyp keledi. Bul úlken másele menińshe. Olar qazaq tilin jek kórgeni úshin oryssha sóılep júrgen joq. Másele – ǵalamtor olardyń anasyna aınaldy. Dalaǵa shyqsa dostary oryssha sóıleıdi. Osylaı orys tili sanalaryna sińip aldy. Orys tili vırýs sııaqty, tez kirip ketedi. О́ıtkeni bizdiń alatyn aqparatymyzdyń kóp paıyzy orys tilinde. Sol ata-analar eń quryǵanda balalardyń gadjetin qazaq tilinde teńshep, «Iýtýbtan» qazaqsha oıyndar men mýltfılmder kórýine múmkindik jasap berse deısiń.
– Sizdiń ádistemeńiz boıynsha qazaq tilin qansha ýaqytta úırenýge bolady?
– Másele ýaqytta emes. Mysaly men kóp nársege dárigerlik kózqaraspen qaraımyn. Qazaqsha til bilmeıtin qazaqty men eń aldymen pasıent retinde qarastyram. Ol – naýqas. Endi men onyń aıyǵýyna kómektesýim kerek. Sol úshin barymdy salamyn. Men oǵan uryspaımyn, ózi biletin nárseni aıtpaımyn, maqsatym – barynsha tilge qyzyqtyrý, tartý. Til adam sııaqty. Ol jandy qubylys. Ony ózińe tarta berý kerek. Tartyla kele bir kúni ol seniń ishińe kirip alady. Men osyny barynsha shynaıy uqtyram. Men ózimdi eń kúshti, eń aqyldy, eń jaqsy muǵalimmin demeımin. Biraq tildi mahabbatpen úıretemin. О́zgeler kórmeı turǵan nárseni baıqaı alamyn. Osydan eki aı buryn Qanat Tasybekov aǵamen birge Zerendige bardyq. Sonda orys tildilerge qazaqsha úıretýge arnalǵan ádistememiz jóninde áńgimeledik. «Vlad, sen qazaq emessiń, biz qazaq tilin senen jaqsy bilemiz» – degen muǵalimder boldy. «Árıne, men qazaq emespin. Qazaqshany oılanyp baryp sóıleımin. Siz ben meniń aıyrmashylyǵym osynda ǵoı. Iаǵnı ózge ult azamaty retinde men qazaq tiline syrttaı qaraı alamyn. Osy tildiń ereksheligin jaqsy meńgerdim. Ári ádisteme jasadym» dedim olarǵa. Rasynda orys tildilerge «sóılep otyrmyn», «aıtyp jatyrmyn», «jańbyr jaýyp tur» degendi uqtyrý ońaı emes.
– Qazaq tildi aýdıtorııaǵa aǵylshynshany qazaq tili arqyly úıretem degendi aıttyńyz? Bul aýdıtorııa kimder? Sosyn aǵylshyn tildilerge qazaq tiliniń keregi bar ma?
– Iá, ekinshi baǵytymyz – aǵylshyn tilin qazaq tilin baspaldaq etip úıretý. Qazaq tilinde elimizdiń ońtústik ólkesi kóbirek sóıleıtinin bilesiz. Bizdiń maqsatymyz – ońtústik. Ońtústiktiń qazaqsha sýdaı sóıleıtin adamdaryna orys tiliniń kómeginsiz aǵylshynsha úıretý. Múmkin bizge kómektesetin adamdar tabylyp qalar? Muǵalimder jiberermiz. Bul joba jetildirilý ústinde. Aǵylshyn tilin qazir de úıretip jatyrmyz. Al ońtústik baǵyty iske assa, kóbirek adamǵa úıreter edik. Al aǵylshyn tildi adamdarǵa qazaqsha úıretý deıtin baǵytqa kelsek, bul jerde eń aldymen Dımashty aıtar em. Dımashtyń jankúıerleri ol sóıleıtin tildi bilgisi keledi. Kórdińiz be, qazaq tiliniń aıasy keńeıýine Dımash án aıtyp júrip-aq qyzmet etýde. Maǵan dostarym «qazaq tilin damytýǵa kóp eńbek etip jatyrsyń» deıdi. Joq, men olaı oılamaımyn. Qazirgi kezde qazaq tili úshin Dımashtyń eńbegi zor. Dımash sóılegen tildi úırengisi keletin adamdar bizdiń ortalyqqa hat jazady. «Qazaqsha úıretińizder» – dep. Golovkınniń arqasynda sheteldikter Qazaqstannyń qaı jaqta, qandaı el ekenin bilse, Dımashtyń arqasynda qandaı tilde sóıleıtinin bilip jatyr. Mine, sol jankúıerlerge biz qazaqsha úıretsek deımiz.
– Jýyrda Parlament Senatyna sarapshy retinde shaqyryldyńyz ǵoı. Sonda ne jaıly áńgimeledińiz, qandaı másele kóterdińiz?
– Meniki sol qazaq tiliniń máselesi. Mine, táýelsizdik alǵanymyzǵa otyz jyl boldy, qazaq tilin bilmeıtin qazaqtar kóp dedim. Olarǵa qazaqshany úırete almaı jatyrmyz dedim. Eń sońynda «men ádisteme jasap shyqtym. Sol boıynsha oqytsa, bir jyl ishinde qazaqsha sóıleıtin qazaqtar kóbeıedi» degendi aıttym. Endi olar meni shaqyrsa, birlesip jumys isteýge daıynmyn. Sebebi, bul óte aýqymdy másele. Til máselesin jaqsy túsinemin. Ana tilin bilmeıtin koreıler de barshylyq...
– Sizdiń áleýmettik jelide belsendi ekenińizdi bilemiz. Áleýmettik jeli arqyly ımıdjińiz qalyptasty. Kópshilik tanıdy. Áıtse de únemi jelide pikir almasyp otyrý, únemi birdeńe jazý sharshatatyn kezder bola ma?
– Joq, sharshatpaıdy. Olar maǵan jarnama jasap otyr ǵoı. Sosyn men óz ýaqytymdy árqashan únemdi paıdalanýǵa talpynamyn. Bylaısha aıtqanda mende bos ýaqyt joq. Kóp adamdar sonsha til bilgenime qarap lıngvıst dep oılaıdy. Biraq ózime salsańyz, lıngvıstıkam áli de az. Oǵan qaraǵanda meniń dárigerlik bilimim joǵary. Al kópshilik adamdardyń ýaqytyn qalaı paıdalanatynyn men túsinbeımin. Olardyń ýaqyttary qaıda ketedi? Sóılesip otyryp ta, jazyp jatyp ta arasynda birdeńelerdi josparlap, mıymdy kóp jumys istetýge úıretip qoıdym. Meniń oıymsha kóp nárse eńbekpen keledi. Men nege Dımashty jaqsy kóremin. Ol búkil dúnıede kúshti daýys ıesi. Ol – qazaq. Ol – eńbekqor adam. Basqa ánshilerdiń tabıǵı daýsy Dımashtan az bolmaýy múmkin. Biraq olardyń eńbegi az. Eńbek etpeıdi. Sondyqtan eńbek etip te, óz eńbegińdi jarnamalap ta úırený kerek.
– О́zińizdi únemi qamshylap otyrasyz ba? Jetken jerde turyp qalmaı ne óz jetistikterińizdi qanaǵat tutyp qalyp ketpeı, alǵa ilgerilep otyrý úshin ózińizdi qalaı baptaısyz? О́zińizge qandaı motıvasııa beresiz?
– Bizdiń motıvasııamyz – otbasymyz, ata-anamyz. Eger biz ata-ájelerimizdi, áke-sheshemizdi, balalarymyzdy syılamasaq, qurmettemesek, bizde motıvasııa bolmaıdy. Keri ketemiz. Otbasy qundylyǵy men úshin eń birinshi orynda turady. Aldymen otbasydaǵy aýa raıy, adamdardyń kóńil kúıi jaqsy bolý kerek. Otbasydaǵy bereke shabyttanyp jumys isteýime múmkindik beredi. Mysaly, maǵan adamdar «jas kórinesiz» dep aıtady. Men nege jas kórinemin. Araq ishpeımin, temeki tartpaımyn, qunarly tamaq jeımin, sportpen shuǵyldanamyn. Bul ádetter bala kezden boıǵa sińirildi, solaı qalyptastyq. Keıinnen dáriger bop eńbek etip júrgen kezde de naýqastardy emdeý úshin, sózim ótimdi bolý úshin, ózim de soǵan saı bolýym kerek degen ustanymda boldym. Aldyma kelgen naýqasqa temeki tartpa, araq ishpe dep aıtýym úshin ózim de sony ustanǵan bolýym kerek qoı. Sondaı-aq naýqasqa az tamaq ish dep alyp, ózim onyń aldynda jýan qarynmen tursam, kim maǵan senedi? Mine, osyndaı nárseler árqashan formada júrýge septigin tıgizdi. «Moldanyń aıtqanyn iste, istegenin isteme» deıtin sóz bar ǵoı qazaqta. Ondaı ekijúzdilikke janym qas. Ár tańnyń atysyn men eń sońǵy atqan tań sııaqty qabyldaımyn. Sol úshin aıanbaı eńbek etemin. Keıde «men tek uıyqtap jatqanda ǵana jumys istemeımin» dep ázildeımin. О́ıtkeni, eńbekti eń birinshi orynǵa qoıamyn.
– Áńgimeńiz úshin rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl SEIIL,
«Egemen Qazaqstan»
