Zertteýshi ýnıversıtet jahandyq jetistikterge jol ashady

– Tilektes Isabaıuly, ýnıver­sı­tet­tiń negizgi damý kezeńderi týraly aıt­sańyz?

– 2010 jyldan bastap jobalardy basqarýdyń halyqaralyq standarttaryna negizdelgen QazUAÝ álemdegi eń úzdik sheteldik ǵylymı ortalyqtar men joǵary oqý oryndarynyń 13 sarap­shy­synyń qoldaýymen ulttyq zertteý ýnıversıtetine transformasııalaný úrdi­sin bastady.

2015 jyly QazUAÝ kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamnyń (KeAQ) jańa uıymdyq-quqyqtyq nysanyna aýysty. Ol 3 aýylsharýashylyq ýnıversıtetin, 16 ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn, 18 tájirıbe stansasyn, 6 bilimdi taratý ortalyǵyn, Agrotehnologııalar men agro­qurylymdardy kommersııalandyrý men transfertteý ortalyǵyn bi­rik­­tiretin Aýyl sharýashylyǵy mı­nıs­trliginiń jańadan qurylǵan «Ult­­tyq agrarlyq ǵylym-bilim berý orta­ly­ǵynyń» (KeAQ) quramyna endi. Bul ýnıversıtetke akademııalyq erkindik alýǵa, avtonomııaǵa kóshýge, memleket-jekemenshik seriktestigi qaǵıdattaryn júzege asyrýǵa múmkindik berdi.

Ǵylymı-zertteý ýnıversıteti ǵy­lym­nyń damýyna tikeleı atsalysady, sondyqtan tereń bilim men ozyq ǵylymdy qajet etetin óndiris arqy­ly mamandar daıarlaý kúsheıtildi. Ýnı­ver­sı­tettiń jumys berýshilermen ózara áreket­testigi boıynsha júıeli jumys isteý­ge kóp kóńil bólinedi. Osy maqsatta túlekterdiń quzyrettiligi men olardyń eńbek naryǵyndaǵy suranysyna áser etetin keri baılanys tetigi ázirlendi.

2020-2024 jyldarǵa arnalǵan álemdik deńgeıdegi zertteý ýnıversıtetiniń damý baǵdarlamasy jasaldy. Álemdik deńgeıdegi ýnıversıtettiń jetistikke jetýine yqpal etetin faktorlar: úzdik halyqaralyq oqý baǵdarlamalaryn jáne zamanaýı zertteý ádistemelerin únemi izdeý, qazaqstandyq bilim berýdiń ózin­dik ádisnamasyn transfertteý jáne beıimdeý; jetekshi professor­lar­dy tartý, jumysqa shaqyrý múm­kin­digi; talapkerlerdiń sapaly qu­ra­myn daıyndaý; óz qarjymyzdyń ese­binen ınfraqurylymdy keńeıtý; menedjmenttiń tıimdi damýy kóshbas­shy­lyqty, strategııalyq kózqaras pen ınnovasııany yntalandyrý.

Zertteý ýnıversıtetiniń qazaqs­tan­dyq modeli qurylyp, ony elimizdegi jetekshi ýnıversıtetter basty nazarda ustaıdy. Onyń 20-sy bizdiń transformasııalaný tájirıbemizdi qabyldap jatyr. Jasalǵan model TMD elderiniń jetekshi agrarlyq joǵary oqý oryndaryna da usynyldy.

Júıeli jumystyń nátıjesinde ýnıversıtet 9 halyqaralyq jáne ulttyq reıtıngterde laıyqty oryn aldy. 2018 jáne 2019 jyldary QS álemniń úzdik ýnıversıtetteri reıtınginde oqý ornymyz 651-orynǵa ıe boldy. Sońǵy bir jyl ishinde ýnıversıtet úlken serpilis jasap, 60 satyǵa kóterilip, 591-orynǵa ıe boldy. Maqsat – 2024 jylǵa qaraı QS-400 reıtıngimen álemdik deńgeıdegi ýnıversıtet bolý.

– Ýnıversıtettegi ǵylymı jumys qan­daı dárejede júrgiziledi jáne ǵy­lymı-zertteýlerdiń nátıjesin óndiriske engizýde qandaı tabystarǵa jet­tińizder?

– Ýnıversıtet ǵalymdarynyń ǵylymı-zertteýleri Qazaqstandaǵy azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyt­talǵan. Basty maqsat – básekege qabi­letti eksportqa beıimdelgen aýyl sharýashylyǵy ónimderin ulǵaıtý, sondaı-aq 2022 jylǵa qaraı eńbek ónim­dili­giniń deńgeıin 2,5 esege arttyrý.

USDA qoldaýymen ýnıversıtette Halyqaralyq agrotehnologııalyq hab ashyldy. Onyń mıssııasy – elimizdiń agroónerkásiptik keshenine úzdik ınnovasııalyq tehnologııalar men jańa bilimderdi izdeý, tartý jáne transfertteý. Agrohabta 100-ge jýyq ǵylymı-zertteý, engizý jáne halyqaralyq jo­balar júzege asyrylady. Agrohab qu­ra­myna 7 ǵylymı-zertteý ınstıtýty, 8 ınnovasııalyq ortalyq, 49 ǵylymı zerthana kiredi. Olar halyq­aralyq agenttiktermen akkredıttelgen jáne joǵary oqý oryndarynyń, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń jáne agroqurylymdar ǵalymdarynyń ujymdyq paıdalanýyna qoljetimdi.

ADB jáne Mıchıgan shtaty ýnıver­sı­tetimen (AQSh) birlese otyryp, 14 zamanaýı zerthanalary bar Halyqaralyq zertteý ortalyǵy – Sý haby ashyldy, Jer jáne Klımat habtary qurylýda.

Naqty ǵylymı jobalar aıasynda qurylǵan 18 halyqaralyq zertteý orta­lyq­tary jumys isteıdi. Oqý-tájirıbelik sharýashylyqta Agro­teh­nologııalyq park quryldy. Onyń mıssııasy – ınnovasııalyq tehnologııalar men tehnıkany Qazaqstannyń aýyl­shar­ýashylyq jaǵdaılaryna be­ıimdeý. Onda mashınalardy synaý stansasy, 75 birlik aýyl­shar­ýa­shy­lyq tehnıkasy bar Qazaqstan-Bela­rýs agroınjenerlik-ınnovasııalyq orta­ly­ǵy bar.

36 aýylsharýashylyq daqyldarynyń 100-den asa túri zerttelip jatyr. Ǵalymdar qyzanaqtyń, kartoptyń, bu­rysh­tyń, salattyń 4 erekshe sortyn shyǵardy. Sırek kezdesetin aǵashtar men butalardyń sándik túrleri zerttelýde. Zertteý ortalyǵynda Ońtústik Ko­reıa ǵalymdarymen birge «Pavlovnııa» aǵashtary otyrǵyzyldy.

Qazaqstan-Nıderland ǵylymı-zertteý ortalyǵynda Dutch Fruit Solutions kompanııasymen birge gollandııalyq tehnologııany qoldanatyn ıntensıvti baý-baqsha quryldy. Onda alma, almurt, qara órik, tátti shıe, kókjıdek, qulpynaı, qyzyl qaraqat jáne asparagýstyń 54 su­rypy otyrǵyzylǵan. Qazaqstan-Koreıa ǵylymı-zertteý ortalyǵynda «aqyldy jylyjaı» salynýda.

«Asyl tuqymdy sút fermasy bar mal sharýashylyǵynyń ınnovasııalyq ǵylym-bilim berý ortalyǵy» jobasy júzege asyrylýda. Ǵalymdar jan­ýarlardyń genetıkalyq áleýetin kóterý boıynsha jumys júrgizýde, sonyń ishinde etti, sútti iri qara men otandyq quıryqty qoı tuqymyn jaqsartýǵa kúsh salynyp jatyr. Janýarlardy emdeýge arnalǵan tıimdi vaksına qura otyryp, adıývanttardyń tıimdiligin jáne basqa da zertteý úshin SEPPIC (Fransııa) kompanııasymen halyqaralyq jobasy qolǵa alynǵan.

AQSh-tyń Kornell ýnıversıtetimen birlesip mıkroklonaldy kóbeıý, Fran­sııa­nyń tájirıbesine súıene otyryp sút jáne sút ónimderine arnalǵan refe­rent­tik zerthanalar quryldy.

Ýnıversıet janyndaǵy Jas ǵa­lym­­dar keńesi elimizdiń joǵary oqý oryn­da­rynyń arasynda Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Qorynyń «Úzdik Jas ǵa­lymdar keńesi» ataǵyn aldy. 2019 jyl­dyń nátıjesi boıynsha ǵalymdar 800-den asa maqala jarııalady, onyń 26%-y Thomson Reuters jáne Scopus málimetter bazasyna engizilgen. Ýnıversıtet Web of Science basylymynyń ǵylymı kóshbasshysy boldy.

Ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syı­lyq 4 jetekshi ǵalymǵa, Memlekettik ǵylymı stıpendııa – 3 jas ǵalymǵa jáne Nursultan Nazarbaev Qorynyń granty 1 jas ǵalymǵa berildi. Bul ýnıversıtette qu­rylǵan jas zertteýshiler mektebiniń tıim­diligin dáleldeıdi.

Álemniń jetekshi elderinen tanymal ǵalymdar men sarapshylar qatysatyn jyl saıynǵy qorytyndy Halyqaralyq Agrotehnologııalyq Sammıt turaqty dıalog alańyna aınaldy.

– Qazirgi tańda Siz basqaryp otyr­ǵan oqý orny qandaı halyq­ara­lyq ýnı­versıtettermen tyǵyz ynty­maq­tas­tyq ornatqan?

– Oqý ornymyz tabysty jumysynyń arqasynda ulttyq deńgeıde zertteý ýnıversıteti mártebesine ıe boldy. Endigi maqsat – halyqaralyq ǵylym jáne bilim berý keńistiginde ózi ornymyzdy aıqyndap, ýnıversıtetti álem deńgeıinde tanytý.

Ýnıversıtette Bilimniń halyqaralyq haby quryldy: akademııalyq utqyrlyq damýda, úshtildi bilim berý engizildi, halyqaralyq jazǵy jáne qysqy mektepter 14 baǵytta ótkiziledi. AQSh, Eýropa jáne Tynyq muhıt aımaǵyndaǵy bedeldi ýnıversıtettermen belsendi yntymaqtastyqta jumys isteı otyryp, ýnıversıtet 11 qos dáreje berý baǵdarlamalaryn qalyptastyrdy.

Innovasııalyq damýda ýnıversıtet agrarlyq sala mamandyqtary boıynsha QS álemdik reıtınginde birinshi oryn alatyn Vagenıngen ǵylymı-zertteý ýnıversıtetiniń (WUR, Nıderland) tájirı­besin basshylyqqa alady. Ýnıver­sı­tette «Vagenıngen-Qazaqstan» bilim berý ortalyǵy quryldy. WUR-men eki bilim berý baǵdarlamasy boıynsha «Ve­te­rınarııa jáne tamaq qaýipsizdigi jáne tehnologııasy» men «О́simdik ǵylymy jáne tehnologııasy» birlesip, daıyndaý týraly kelisimge qol qoıyldy. Mundaı baǵdarlamalardyń engizilýi halyqaralyq arenada básekege qabiletti, joǵary bilikti álemdik deńgeıdegi mamandar daıarlaýǵa jáne jınaqtalǵan tájirıbeni elimizdiń joǵary oqý oryndaryna taratýǵa múmkindik beredi.

Ýnıversıtet – sheteldik 137 jetek­shi ýnıversıtettermen, ǵylymı orta­lyq­tarymen yntymaqtastyq ornatqan, álemniń agrarlyq ýnıversıtetteriniń (GCHERA) jahandyq konsorsıýmyn qosa alǵanda, joǵary bilim men ǵylymnyń 16 halyqaralyq qaýymdastyq pen uıymnyń múshesi. Men – TMD elderiniń jetekshi agrarlyq ýnıversıtetteri Rektorlar keńesiniń tóraǵasymyn.

– COVID-19 indeti ýnıversıtettiń jumysyna qalaı áser etti?

– Koronavırýs pandemııasy álemdi túbegeıli ózgertti jáne barlyq eldiń bilim berý júıelerine úlken qıyndyq týdyrdy. Qazaqstandyq bilim salasy da tez arada jańa talaptarǵa beıimdelý úshin daǵdarys kezinde durys ári tıimdi sheshim qabyldaýǵa májbúr boldy. Elimizde 16 naýryzdan bastap barlyq ýnıversıtetter bir ýaqytta qashyqtan oqytýǵa kóshti.

Ýnıversıtettiń akademııalyq saıasatyn iske asyrýda ınnovasııalyq tásilder qoldanyldy, oqytýshylar quramyna qashyqtan oqytýdy qoldaný boıynsha onlaın-semınarlar uıymdastyryldy. Infraqurylymnyń únemi damýy, sıfr­lyq ýnıversıtettiń qurylýy jáne Digital ortalyq jumysynyń júıeli jolǵa qo­ıyl­ýy stýdentterge qashyqtan bilim berýge, konferensııalar, jas ǵalymdardyń forýmdary men ozyq tájirıbelermen almasýǵa múmkindik berdi. Qazaqstannyń aýyl kásipkerleri úshin onlaın-konsaltıng uıymdastyryldy. Osy jyldyń naýryz aıynan bastap ýnıversıtet ǵalymdary fermerler úshin 60-tan asa onlaın-keńester ótkizdi, oǵan Ekstenshn júıesi boıynsha 300 myńnan asa aýyl kásipkerleri qatysty.

Pandemııa jaǵdaıynda ýnıversıtettiń akademııalyq saıasatyn júzege asyrý «Aýyl sharýashylyǵy jáne bıoresýrstar» jáne «Veterınarııa» bilim berý salasyndaǵy respýblıkalyq oqý-ádistemelik birlestik, TMD elderiniń jetekshi agrarlyq ýnıversıtetteri Rek­tor­lar keńesiniń otyrystarynda ha­lyq­aralyq sarapshylardyń qaty­sýy­men talqylandy.

Ýnıversıtette Halyqaralyq vak­­­­sınalogııa ǵylymı-zertteý or­ta­­­ly­ǵy ashyldy. Ortalyq jo­ǵa­ry qaýipti ınfeksııalardyń Ult­tyq ǵy­lymı ortalyǵymen birge she­tel­dik seriktesterdiń – Ogaıo shta­ty­­nyń ýnıversıteti (AQSh) jáne bıo­teh­no­logııalyq Vaxine kom­pa­nııa­synyń (Avs­­tra­lııa) qol­da­ýymen koronavırýsqa qarsy qaýipsiz nanovaksına ázirledi. Bul Dúnıe júziniń densaýlyq saqtaý uıymynyiń vaksınaǵa úmitkerler tizimine engizildi.

– Sizdiń jumysyńyzdaǵy kúrdeli má­sele qaısysy jáne ony qalaı ıge­re­siz?

– Ulttyq zertteý ýnıversıtetiniń rektory bolý ońaı emes. Ol úlken jaýapkershilik pen zııatkerlikti qajet etedi jáne ekonomıkanyń barlyq salasyn ıgergen, tereń bilimdi adam bolýy qajet. Men óz qyzmetimde syrtqy kóriniske emes, oryndalǵan jumystyń nátıjesine basymdyq beremin. Osyny men tek ózimnen ǵana emes, basqalardan da talap etemin. Basshy úshin eń qıyn nárse – basqarý isinde durys sheshim qabyldaı bilý. Sheshimder qabyldaǵan kezde men stýdentterdiń, jas ǵalymdardyń, professorlyq-oqytýshylyq quramnyń, steıkholderlerdiń, sheteldik serik­testerdiń pikirlerin eskerýge tyrysamyn. О́ıtkeni bul ýnıversıtetti damytýda túrli ıdeıalar men usynystardy biriktirýge múmkindik beredi.

Qazirgi zamanaýı ýnıversıtetti bas­qarý kúrdelenip, kópqyrly bolyp keledi. Men – jibergen qatelikterim men ótkergen qıyndyqtarymdy taldap, sodan sabaq alyp, jumysymdy jetildirip otyrýǵa tyrysamyn. Ýnıversıtet óz qyzmetiniń barlyq baǵyty boıynsha dıagnostıka júrgizedi. Korporatıvti basqarýdyń «adamdar – úrdister – tehnologııalar» tıimdi modeli engizildi: KPI-di arttyrýǵa baǵyttalǵan kadr saıasaty jetildirilip otyrady, HR basqarmasy quryldy. GPI-toptarynyń 15 sheteldik sarapshylarymen birge talanttardy basqarý halyqaralyq ádistemesi bo­ıynsha oqytýshylardy attestasııalaýdan ótkizdik. Ǵylym jáne bilim berý ınfraqurylymyn damytý boıynsha júıeli jumys júrgizilýde. Keıingi 10 jyl boıy transformasııalanýdyń nátı­­jesinde ýnıversıtet bıyl Úki­me­t qaýlysymen ulttyq zertteý ýnı­­versıteti mártebesine ıe boldy. Bul úlken jaýapkershilik pen jańa min­det­terdi júkteıdi.

Kelesi kezeń – mıssııa men maq­sat­tar­dyń aıqyn kórinisin, naqty saıasat, erejeler men rásimderdi jańasha baǵytta anyqtap, damytýdy qajet etetin álemdik deńgeıdegi zertteý ýnıversıtetin qurý.