Ulttyq kıno: qordalanǵan máselelerdiń sheshimi qandaı?

– «Borat-2» túsirilip bitti degen habar jeldeı taraǵan sátten bastap áleýmettik jeli qoldanýshylary óz pikirlerin jazyp jatyr. Elimizdiń kınodaǵy teris ımıdji halyqtyń ashýyn týdyrdy. Áıtse de bir eldi osyn­daı sandyraq satıra arqyly qabyl­daý múmkin emes shyǵar? Eli­mizdiń kınodaǵy oń ımıdjin qa­lyp­tas­tyrýdyń qandaı joldary bar? «Qazaq­fılm» tarapynan bolsyn, álde mınıstrlik tarapynan deımiz be qandaı máselelerge mán berilmeı keledi?

D.О́mirbaev: – Shynymdy aıtsam, men bul fılmniń birinshisin de kórmep­pin. Mundaı nárselerge kóńil aýdarýdyń qajeti joq. «Borsyqty urǵan saıyn semiredi» deıdi qazaq. «It úredi, ker­ýen kóshedi» deıdi shyǵys danalyǵy. Túsire bersin. Kimniń aýzyna qaqpaq bolasyń? Bilýimshe, muny jasap otyrǵan Anglııanyń evreıleri. Memleket myqty bolsa, el ishi tynysh bolsa, mundaı nárseler áser etpeıdi. Al qalt-qult etip turǵan memlekette bári sumdyq sııaq­ty kórinedi. Qudaıǵa shúkir, bizdiń jaǵdaıymyz turaqty. Mundaı ótirik komedııalardyń ar jaǵynda saıası teke-tirest­er jatýy da múmkin. Kór­shi­le­ri­miz­ge, Eýrazııalyq odaqqa qar­sy kúshter bar. Solardyń istep júrgeni bul. Saıasat degen sol. «Meni mazaqtady» dep kóńil aýdara berseń, óz isiń qaıda qalady? Ár adam óz isimen aınalysýy tıis dep oılaımyn.

Meniń oıymsha ár adam, ıaǵnı ár saladaǵy mamandar óz isin jaqsy, sapaly atqarsa, oń ımıdj ózinen ózi qalyptasady. «Oń ımıdj qalyptastyrýym kerek» degen oıǵa jabysyp alýǵa bolmaıdy. Qazir áleýmettik jeliniń zamany. Biz jeli arqyly jańalyqtardyń bá­rin baqylap otyrmyz. Shahmatta, má­ner­lep syrǵanaýda, boksta jetistikke jetip jatqan jastar bar. Kıno salasyna da qatysty osyny aıtqym keledi. Eldiń astanasy jańadan salynyp, bir úlken is bitti. Munyń ózi – oń ımıdj. Eger halyqtyń turmysy jaqsaryp, óndiris oryndary jumys istep tursa, aýylsharýashylyq órkendese, ımıdj óz-ózinen qalyptasady. «Sen ony qalyptastyrýyń kerek» dep mindettep qoıýǵa ne jarnamaǵa jegýge bolmaıdy. Onda sen mazaq bolasyń. Túsirgen fılmiń de jaı ǵana jarnama úshin jasalǵandaı áser beredi. Ondaı fılmge eshkim kelmeıdi.

S.Narymbetov: – Baıaǵyda Gıtlerdiń ıdeology Gebbels bir eldi baǵyndyrýǵa mýzyka men kıno jetkilikti dedi. Sonyń aıtqany ras. Kıno arqyly ıdeologııa qalyptasady. Biraq «Boratqa» qatysty olaı deı almaımyn. Árıne, bul elimiz úshin nashar jarnama ekeni ras. Biraq kınonyń mańaıyndaǵy máselelerdi odan taratýǵa bolmaıdy. Biz qazir tabıǵı qa­zynasy mol el retinde sheteldiń olı­garh­taryn ǵana qyzyqtyramyz. Al qa­ra­paıym halyq bizdi bilmeıdi. Biz óz tilimizde sóılemeımiz. Basqa tilde sóı­leımiz. Úkimettik deńgeıdegi oty­rystardy kór. Osynyń bári ne? Qazaq­tyń kınosy mýzykasynan kem emes. Qazir kınonyń basyna bıznes adamyn otyr­ǵyzyp qoıdy. О́ziń bilesiń ǵoı «men saǵan, sen maǵan» deıtin ustanymmen jumys isteıdi olar. Mine, osyndaı bas paıda bastaldy bizde. Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵynyń eksperttik komıssııasynan aryz jazyp shyǵyp ketkenim sol. Olarǵa rahmet. Meni tóraǵa etip saılady. Sol jerdegi qyz-jigitterge basynan bastap qarjy ulttyq kınony órkendetýge beriletinin, eń aldymen osyǵan mán berýimiz kerektigin aıtyp baqtym. Al túsip jatqan ssenarıılerge qarasam, 90 paıyzy shaldyr-shatpaq dúnıeler. Kommersııalyq detektıvter, boevıkter, komedııalar, oǵan qosa ár jerden urlanǵan, kóshirip alynǵan birdeńeler. Shetelden urlanǵan, árıne. Tek adamdar men jer-sý attaryn ǵana ózgertken. Ondaı fılmderdi ulttyq kınony qoldaýǵa arnalǵan aqshaǵa ortaq­tas­tyrmaı-aq, kez kelgen stýdııada túsi­rý­ge bolady. Odan túk te ózgermeıdi. Mine, ortalyq qarjyny kóbine osyndaı fılmderge bóldi. Al naǵyz óner ordasy «Qazaqfılmniń» tolyqmetrli «О́liara» atty jalǵyz fılmi ótti. Osyn­daı jaǵdaı bolyp jatyr qazir kınonyń mańynda...

D.Salamat: – «Boratqa» men ne úshin kóńil bólýim kerek. Eger ol bizdiń elimizde túsirilmese, fılm jasaýshylarmen bizdiń eldiń seriktestigi bolmasa, onyń ishinde ulttyń adamdary júrmese, ondaı arsyzdyq , uıatsyzdyq bizde bolmasa, biz nege oǵan shamdanýymyz kerek? Al endi olaı bolǵan kúnde de er-toqymymyzdy baýyrymyzǵa alyp týlaýdyń qajeti joq. Saǵan qatysty kemshilik kórseń, túze, joq bolsa, alańdama. Sol sebepti men muny mańyzdy másele dep oılamaımyn. Muny kınony bilmeıtin, kınony sezbeıtin jalǵan namystyń jeteginde ketken adamdardyń qopsytqan sharýasy dep oılaımyn. Al sol fılmde bizdiń rámizder, qundylyqtarymyz qorlanyp jatsa, halyqaralyq zań negizinde áreket etýge bolady dep oılaımyn. Al endi kınodaǵy oń ımıdjdi qalaı qalyptastyrýǵa bolady degenge kelsek, ımıdj degendi aldyńǵy qatarǵa shyǵarýdyń qajeti joq. Myqty fılmder, myqty óner týyndylary dúnıege kelse, ımıdj ózinen ózi qalyptasady. Sony jasaı bilý kerek. Men úshin eń basty másele – ulttyq másele. Elimiz qazaq, memleketti quraýshy negizgi ult qazaq bolǵan soń, kınoda da negizgi basymdyq qazaq ultyna berilip, ónerde de bet-beınemiz bolýǵa tıisti. Mysaly, bizde qazaq teatry bar. Ol óziniń bet-beınesin qalyptastyrǵan. Qazaq ádebıeti bar. Ol óziniń bet-beınesin qalyptastyrǵan. Osynyń báriniń arqaýy – til. «О́ner aldy – qyzyl til» deıdi qazaq. Barlyq óner til arqyly damıdy. Osy máselede maǵan qarsy turatyn árip­testerim bar. «Tildiń ne qatysy bar, kıno ol eń aldymen kartınalardyń qoz­ǵalysy ǵoı» deıdi olar. Solaı-aq bolsyn. Birde tanymal karıkatýrashy Ǵalym Smaǵululy «Feısbýk» jelisine bir sýret jarııalady. Kartınada eki adam salynǵan. Biriniń aýzyna aq ıt kirip barady. Ekinshisiniń aýzynan kók ıt shyǵyp keledi. Iаǵnı «aýzynan aq ıt kirip, kók ıt shyqty» degendi beıneli túrde kórsetip tur. Eger siz osy turaqty sóz tirkesin bilmeseńiz, bul kartınanyń ma­ńyzynan qur qalasyz. Mine, tildiń qu­di­reti! Jalpy, bul sózdi bilmeıtin adam da osy kartınanyń ne týraly ekenin shamalap uǵýy múmkin, biraq onyń negiz­gi ıadrosyn túsinbeıdi. Bul ulttyq erek­she­liktermen baılanysty dúnıe. Iаǵnı ult­tyq fılmniń ereksheligi tilde. Tilden qaǵylsań, bárinen qaǵylasyń. Osy turǵyda qazir kıno túsirýshiler tilge aksent bermeıdi. Ulttyq kıno degenimiz – olar úshin jaqsy kıno. Sóıtip ulttyq kıno týraly jańsaq uǵym qalyptasty. Qa­zirgi kıno týraly zańdy paraqtasańyz da sol. Ulttyq kıno bolý úshin kórkemdik deńgeıi joǵary bolsa, shyǵarmashylyq top qazaqstandyq bolsa jetkilikti-mys. Munda ulttyń jany, tili, dástúri, uǵymy, pálsapasy týraly birde-bir sóz joq. Qazir osy shalajansar zańǵa súıenip fılm túsirýshiler kóbeıip ketti. Olar buryn da az emes edi. Jaraıdy, olar orys tilinde túsirsin deıik, biraq qazaqsha aýdarmalaryn uǵynyqty etip jasaýǵa bolmaı ma? Nege orys tilinen aýdarǵanda qazaq tiline beıimdep aýdarmaıdy? Ondaı sharttarǵa jaýap bermese, ulttyq fılmder retinde qabyldanbaý kerek degen oıdamyn. Tikeleı aýdara salý arqyly ulttyq bet-beıneni joǵaltý qaýpi tónedi. О́ıtkeni kıno eń birinshi ıdeologııalyq qural bop esepteledi. Qazir kórkem ádebıetti oqıtyn adamdar sany birte-birte azaıyp keledi. Sol sebepti ıdeologııa quraly kıno túzelmeı, ult túzelmeıdi. Osyǵan mán berilýi kerek! «Ulttyq kınony qoldaý memlekettik ortalyǵy» byltyr eń myqty ssenarıılerdi tańdap alyp, kıno túsirýge qarjy bólý úshin pıtchıng ótkizgen bolatyn. Qabyldanǵan ssenarıılerdiń on paıyzy ǵana qazaq tilinde boldy. «Qandaı ssenarııler jiberdi, biz sony qabyldadyq», degen ýáj aıtty. Olar basymdyqty qazaq tilin­de­gi fılmderge berý kerek bolatyn. О́ıtkeni memlekettik kıno ortalyq bolǵan soń qoldarynda pármeni bar. Olardyń qazaq tilindegi ssenarıılerdiń sanyn da, sapasyn da kóterýge múmkindikteri bar. Tipti olaı bolmaǵan kúnde qazaq tilindegi ssenarııler men orys tilindegi ssenarıılerdi eki bólip qarastyrý kerek edi. Eki tilde jazylǵan ssenarıılerdi bir qaz­anǵa sap qaınatýǵa bolmaıdy. Ondaı jaǵ­daıda qazaq tili zardap shegetini tú­si­nik­ti. Zardap shekti de... Mine, osy nárse ulttyq fılmderdi órkendetýge aıaqty tusap tur.

N.Rahmanqyzy: – Árıne, tutas bir ult, memleket týraly mundaı saryndaǵy fılmsymaqty túsirýge eshkimniń adamı, moraldyq, etıkalyq quqyǵy joq. Osy tektes fılmderdiń ónermen úsh qaınasa da sorpasy qosylmaıtyny bel­gili ǵoı. Deni durys kez kelgen adam muny túsinedi. Birinshisi shyqqanda bul «Qazaqtar, Qazaqstan týraly emes, amerıkalyq qoǵamdy synap, kelemejdegen fılm» degen pikirler kezdesip jatty. О́ıtkeni fılm Rýmynııanyń bir derevnıasynda túsirilgen, qazaqqa uqsaıtyn birde-bir keıipkeri joq. Bylaısha aıtqanda, tú­sirý tobynyń aıaǵy qazaq jerine jetpegen de. Álbette, psevdoqazaq, psevdo­qa­zaqstandyq jýrnalıstiń «basynan keshken oqıǵalarynyń» artynda saıası oıyndardyń turýy ábden múmkin. Mundaı saryndaǵy dúnıelerge nazar aýdarýdyń esh qajeti joq. Nazar aýdarǵan saıyn, fılmge ózimiz-aq jarnama jasap bergenimizdi baıqamaı da qalýymyz múmkin. Onsyz da ózimizdiń kınoda sheshilmeı jatqan, nazar aýdartatyn basqa da máselelerimiz jetkilikti. Durysy, solarǵa basymyraq kóńil ból­sek, sonda ǵana kóp nárseden utar edik degen oıdamyn...

Kez kelgen memleket ekran arqyly óziniń oń ımıdjin jasaýǵa talpynady. Máselen, qazirgi tańda munyń aıqyn úlgisin álem kórermenine tanymal tarıhı serıaldary men fılmderin túsirip júrgen Túrkııa elinen baıqaýǵa bolady.

Kınony kezinde keńes ókimeti de qoly­nan kelgenshe qoldanýǵa tyrysyp baqty. Mysaly, 1950 jyldary túsirilgen kóptegen derekti jáne kórkemsýretti fılmderge nazar aýdarsańyz, qarapaıym jumysshy, shopan bolsyn, kez kelgen keıipkerdiń muntazdaı tap-taza, jap-jańa kıimmen qoı baǵyp, kirpish qalap júrgenin kóresiz. Mundaǵy maqsat – osyndaı fılmder arqyly «keńes eliniń shopany, jumysshysy jupyny úıde turmaıdy, jupyny kıim kımeıdi, kom­mý­nıstik partııanyń arqasynda baqytty ómir súrip jatyr» degen maǵynadaǵy keńes ókimetiniń ımıdjin qalyptastyrý ǵoı. Nátıjesinde, ol fılmderdiń basym kópshiligi plakattyq, albomdyq deń­geıde qalyp qoıdy. Sondyqtan oń ımıdj qalyptastyrý kerek dep keıde osyn­daı aldamshy mıftik dúnıelerge ury­nyp qalýǵa da bolady.

Baıqap qarasańyz, kınony óz oıyn júzege asyrý úshin muhıttyń ar jaǵyn­da­ǵy el de ǵajap qoldanady. Otqa salsa janbaıtyn, sýǵa salsa batpaıtyn sýper-keıipkerleri arqyly álemge ózi qalaǵan modeldi «mádenıetti» túrde tyqpalap otyr. Muny kez kelgen fılminen kórýge bolady. Bir qarasańyz, jaqsylyq pen ja­mandyq, mahabbat pen zulymdyq se­kil­di taqyryptardy qozǵap otyrǵan sekildi. Biraq onyń ar jaǵynda báribir basqynshylyq ıdeıasy, agressııanyń saryny «qyltıyp» turady. Kórermen keıde ony baıqamaýy múmkin. О́ıtkeni shym-shytyryq oqıǵalar, dınamıka, tanymal akterlerdiń oıyny, taǵy basqa fılmniń qantamyrynda jasyrynyp jatqan jańaǵy oıdy sezdirtpeýi de, baıqatpaýy da múmkin. Bylaısha aıtqanda, ishi ýlanǵan kámpıtti jalt-jult etken jyltyr, túrli-tústi ádemi qaǵazǵa oraǵan se­kil­di. Al ekrannyń adamnyń túpki sana­syna tikeleı áser etetin qasıeti bar. Jyl­tyraǵan syrtqy qabyǵyna qarap, tam­sanyp otyrǵanda, ishi ýlanǵan jańa­ǵy kámpıt bildirtpeı-aq óz degenin isteı bere­di. Nátıjesinde, kórermen áb­jy­lan­ǵa arbalǵandaı, birtindep juty­la beredi, jutyla beredi.

Ekran degenimiz, dál qazir tek fılm­­­der ǵana emes, oǵan qosa neshe túr­li áleýmettik jeliler de bar. Al ol áleý­met­tik jelilerde de neshe túrli baǵyt­taǵy aq­parattar júr. Adamdar ara­syndaǵy qarym-qatynas ta negizinen qol­daryndaǵy kish­kentaı ekran arqyly júzege asatyn boldy. Iаǵnı adamnyń ómirinde ekran bas­ty orynǵa shyǵyp ketti. Ásirese qazirgi tańda biz ómirdi, álem­di tek ekran arqyly ǵana qabyldap otyr­myz. Sondyqtan ekran má­denıeti dege­nimizde tek fılmderdi ǵana emes, osy jaǵdaıdyń barlyǵyn eskere oty­ryp, keshendi zertteý jasaýymyz kerek dep oılaımyn.

– Qazaq kınosynyń qazirgi baǵyty týraly oılaryńyz qandaı? Os­ynyń aldynda ǵana reseılik kıno­synshy Andreı Plahovtyń «Bo­la­shaq­tyń rejısserleri» degen kitabyn sho­lyp shyqqan edim. Ol 35-55 jas araly­ǵyn­daǵy álemdik deńgeıdegi tanymal rejıs­serlerdiń arasynda «etnostyq fıgýralar» joq degendi aıtady. Qazaq kınosy da aqyryndap sol baǵytqa bet túzegen joq pa?...

D.О́mirbaev: – Demokratııalyq elmiz ǵoı. Beınelep aıtqanda baıaǵy kezdegideı bir otar qoıdy bir baǵytqa aıdamaımyz. Qazir ár avtordyń óziniń baǵyty bar. Bireý komedııa túsiredi. Bireý tragedııa túsiredi. Al endi bizdiń elimizde burynǵy Keńes Odaǵy júıesinen qalǵan bir jetistik – osy ýaqytqa deıin úkimet kınoǵa aqsha bólip otyr. Sonyń ishinde naǵyz óner sanalatyn avtorlyq fılm­der­ge de beredi. Osy jaqsy nárse. Muny joǵaltyp almaýymyz kerek. Ásirese avtorlyq fılmder tek qana bıznespen, aqsha tabýmen aınalysatyn júıege túspeýi kerek.

Osy jerde mektepten bastap kıno sabaǵy oqytylsa deıtin usynysymdy aıtqym keledi. Bul týraly keıingi jyl­dary ár jerlerde aıtyp júrmin. О́ıt­ke­ni biz asyl men jasyqty aıyra alatyn kórermendi tárbıeleýimiz kerek. О́kinishke qaraı, bizde naǵyz óner talabyna jaýap beretin myqty fılmder kóp bolǵanymen, olardyń kórermeni joqtyń qasy. Odan soń kıno ınstıtýty ashylý kerek degen pikirdemin. Nege deseńiz, bizdiń elde irgeli ónerlerdiń óz aldyna jeke ıns­tıtýty bar, al kınonyki joq. Qazir kıno salasyn úsh joǵary oqý ornynda oqytyp jatyr. Sol fakýltetterdi biriktirip, nege jeke ınstıtýt ashpasqa? Bul oıdy aıtyp otyrǵan sebebim, kıno bizdiń elde úlken óner deńgeıine jetken sala. Kınony barlyq el túsiredi. Biraq kıno óneri qalyptasqan memleketter kóp emes. Biz TMD memleketteriniń arasynda kıno óneri ǵylym deńgeıine jetken elderdiń birimiz. Mysaly, Reseı, Qazaqstan, Qyrǵyzstan kınolary myqty, kıno tili, stıli, avtorlary bar memleketterdiń qatarynda atalady. Dúnıe júzi boıynsha da elimiz kıno túsirýdi óner deńgeıine jetkizgen sanaý­­ly memleketterdiń qatarynda. Onyń ishinde AQSh joq desem ótirik sııaqty bolýy múmkin. Biraq rasynda Gollıvýdtyń fılmderi kóbine oıyn-saýyq baǵytynda túsiriledi. Kınoǵa olar óner retinde emes, aqshanyń kózi retinde qaraıdy. Osyny kórermen túsinýi, bilýi kerek.

S.Narymbetov: Stýdentterden kimdi bilesińder dep surasam, «Abaıdy, Muqaǵa­lı­dy bilemiz» deıdi. Biraq tereńdep surasam eshteńe aıta almaıdy. Olar kópshiliktiń aýzynda júrgen eń «modnyılaryn» ǵana biledi. Árqaısysynyń da armany – rejısser bolý. Olar Tarantınonyń, taǵy basqalardyń kınolaryn kórip alǵan. Al ózimizdiń ulttyq rejısserlerdiń attaryn da bilmeıdi. Sol sebepti joǵary oqý ornynda sabaq bergende ylǵı ózimizdiń aqyn-jazýshylardy, rejısserler men ssenarııshilerdi nasıhattap júremin. Men negizi Dárejannyń aıtqanyn qoldaımyn. HIH ǵasyrda Reseıde mektepte kıno páni oqytylǵan. Biz de kıno pánin mektepte oqytýymyz kerek. Mýzykamen qatar kınonyń da «álippesi» oqýshylarǵa uǵynyqty bolǵany jón. Qazaq kınosy men álem kınosyn mektep qabyrǵasynan úırený artyq bolmaıdy. Gollıvýd jylyna 400-den astam fılm túsiredi deımiz. Sonyń 4-5-ýi ǵana óner deńgeıindegi týyndy bolýy múmkin. Qalǵany atys-shabys, detektıv, bıznes-jobalar. Kórshi úıdiń baqshasy úlken, qaýyn-qarbyzy mol, almalary tátti bop kórinedi ǵoı qashan da. Biz óz ulttyq qundylyǵymyzdy nasıhattaı almaı jatyrmyz. Qazir urpaqtar arasyndaǵy kúres bastaldy. Áke men bala arasynda másele bar. Bir-birin túsinbeıdi. Shetel kınolaryna elikteýden týǵan másele bul. Tek bizde emes, kórshi memleketterde de «amerıkalandyrý» júrip jatyr. Kıim kııýden bastap, sóıleýge deıin. «Ok» deımiz qazir. Ákesine qarap suq saýsaǵyn bezep sóıleıtinder bar. Áke-sheshesin qarttar úıine tapsyrý bizde eshqashan bolmaǵan jaǵdaı edi. Bul qaıdan shyqty? Osynyń bárin kınodan kórdi urpaq. Biz osynyń bárin prokat arqyly boıymyzǵa sińirip jatyrmyz, ári olardy qarjylandyramyz.

D.Salamat: – Álemdi aýzyna qaratqan óner týyndylarynyń bári eń aldymen ulttyq negizimen qundy. Mysaly, Gabrıel Garsııa Markestiń «Júz jyldyq jalǵyzdyq» romanyn alaıyq. Ol osy roman arqyly álemdik deńgeıde Kolýmbııa jazýshysy retinde tanyldy. Ol magııalyq realızm baǵytynda jazylǵan shyǵarma bolsa da óz eliniń, ultynyń bet-beınesin, ómir súrý qaǵıdalaryn, pálsapasyn negiz etti. Sol arqyly Kolýmbııanyń da, óziniń de atyn shyǵardy. Sondaı-aq F.Dostoevskııdi aıtýǵa bolady. Orys ultynyń qaıǵy men qasiretin, psıhologııasyn ashyp berdi. Sol qatarda Tolstoıdy, Chehovty aıtýǵa bolady. Jalpy, ádebıet pen kınoǵa qoıylatyn kórkemdik talap bir. Kınoda da álem tanyǵan myqtylar jeterlik. F.Fellını óziniń «Amarkord» atty aıtýly shyǵarmasy arqyly Italııa halqynyń san obrazdaryn ulttyq erekshelikteri arqyly tizip berse, jan dúnıesin ashsa, Jan Vıgo «Atalanta» fılmi arqyly san sýretkerge úlgi bolyp, fransýz halqynyń bet-beınesin kórsetti. Ulttyq boıaý men óner bir-birin tolyqtyryp, selbesip bıikke shyǵatyn nárse. Bizdiń qazaq kınosy ózindik boıaýdan aırylyp barady. Úlken festıvalderge ulttyq boıaýsyz, tek qazaqstandyq ult beınesinde jol tartyp jatyr. Qazaq kınoda óziniń shyn beınesinen adasyp qaldy.

N.Rahmanqyzy: – Árıne, fılm­der tek bir baǵytta ǵana túsirilip jat­qan joq. Solaı bolýy zańdy da. Ádet­te­gideı olardyń arasynda avtorlyq, kommersııalyq, tarıhı tulǵalardyń ómiri týraly túsirilgen fılmder de bar. Máselen, ótken jyly 45-ten astam fılm túsirilipti. Solardyń arasynda belgili sport sheberleri Jaqsylyq Úshkempirov pen Bekzat Sattarhanov týraly fılmder bar. Tarıhı taqyrypta «Tomırıs», «Qazaq handyǵy: altyn taq», «Balýan Sholaq» fılmderiniń túsirilgenin bilesizder. «Barymta», «Qap-qara adam», «Álemniń meıirli enjarlyǵy», «Tulǵalyq ósý trenıngi», «Marııam» sekildi avtorlyq fılmder dúnıege keldi. Biraq sol 45-ten astam fılmniń 30-ǵa jýyǵy kommersııalyq kınonyń úlesinde eken. Paıyzǵa shaqqanda báribir kommersııalyq fılmderdiń sany basym bolyp tur.

Jalpy, kınoǵa naǵyz óner, ta­ýar retindegi, sondaı-aq ıdeologııalyq qural retindegi kózqaras bar. Naǵyz óner retindegi kózqaras kóbine avtorlyq kınoda kezdesetini belgili. Osy rette biz avtorlyq kınomyzben maqtana alamyz dep oılaımyn. Avtorlyq fılmderimizdi shetelde jaqsy biledi, tanıdy, syı-qurmetpen qaraıdy. Dárejan О́mirbaev, Serik Aprymov, Narıman Tórebaev, Danııar Salamat, Erlan Nurmuhambetov, Ádilhan Erjanov, Emır Baıǵazın, Sharıpa Orazbaeva sekildi qazaq avtor­lyq kınosynyń belgili ókilderi bar. Kıno­myzdy óner retinde saqtaǵymyz kelse, avtorlyq kınoǵa basa nazar aýdarýymyz kerek.

Bizge elimizdiń tarıhy, ádebıeti men mádenıeti, sporty, olardyń belgili ókilderi týraly fılmder de kerek. Tomırıs, Jánibek han, Kereı han, Balýan Sholaq, Úshkempirov, Sattarhanov sekildi tulǵalardyń buryn ekrandyq beınesi bolmaǵany belgili. Sondyqtan osyndaı tarıhı tulǵalar týraly fılmderdiń túsirilýiniń mańyzy zor.

Al Andreı Plahovtyń pikirine kelsek: ıá, ol aıtyp otyrǵan úrdis jalpy álem kınosynda baıqalady. Biraq Ortalyq Azııa, sonyń ishinde qazaq kınosyna bul úrdis, qýanyshymyzǵa oraı, entelep endi dep aıta almaımyn. Nege? О́ıtkeni bizde urpaq sabaqtastyǵy jaqsy saqtaldy dep oılaımyn. Keshegi 90-jyldary, keıingi on-on bes jylda túsirilgen fılm­­­der onyń aldyndaǵy Sháken Aımanov, Abdolla Qarsaqbaev, Májıt Begalın, Sultan Qojyqovtardyń fılmderine mazmuny men formasy jaǵynan múldem uqsamaıtyn sekildi kórinedi. Biraq jańaǵy klassık rejısserlerimizdiń fılmderindegi ult, jer, halyq taǵdyry sekildi máseleler meıli avtorlyq, meıli janrlyq fılmde (kópshiliginde) bolsyn, únemi aıtylady ǵoı. Tek jetkizý úni, tembri men tili ǵana ártúrli. Máselen, qazaqta «aınalaıyn» degen tamasha sóz bar. Ony erkeletip te, qatal únmen de, ıá bolmasa meıirlenip te aıtýǵa bolady. Sol sııaqty ǵoı.

Taǵy bir sebebi – Ortalyq Azııa el­de­­ri­niń ishinde tek bizde ǵana barlyq kıno mamandaryn daıarlaıtyn joǵary oqý oryndary bar. Kınomektebimizdiń qaınar kózinde Sháken Aımanov, Abdolla Qarsaqbaev, Májıt Begalın, Sultan Qojyqovtardyń kózin kórgen, birge jumys istep, qyzmettes bolǵan, sol mekteptiń rýhanı jalǵastyrýshylary Ámen Qaıdarov, Ákim Tarazı, Kamal Smaıylov sekildi taǵy da basqa qazaq kıno óneriniń belgili ókilderi boldy, shákirt tárbıeledi. Kóp uzamaı Satybaldy Narymbetov, Slambek Táýekel, Dámir Manabaı, Bolat Qalymbetov, Bolat Shárip, Dárejan О́mirbaev sekildi taǵy da basqa elimizdiń tanymal kınematografısteri shákirt tárbıe­leı bastady. Osy tulǵalar tárbıe­le­gen shákirtterdiń birazy kınoǵa, pedago­gı­kaǵa keldi. Sondyqtan urpaqtar sa­baqtas­tyǵynyń úzilmeýi óte mańyzdy dep oı­laımyn.

Sondyqtan Dárejan Qarajanulynyń orta mektepterde kıno týraly arnaıy pán ótýi kerek degen oıymen tolyq qo­sylamyn. Bul, árbirden soń ult­tyń, memlekettiń bolashaǵy úshin óte ma­ńyz­dy. О́ıtkeni qazirgi urpaq qalasaq ta, qalamasaq ta, kitaptan góri ekranǵa úńilgen urpaq ekenin bilip otyrmyz. Sol sebepti fılm kórý mádenıetine, jalpy ekran mádenıetine óte-móte kóńil bóletin ýaqyt jetti.

– Avtorlyq fılmder týra­ly kózqarastaryńyz qandaı? Mysaly ol fılmder tek festıvalder úshin túsiriledi degen túsinik qalyptasqan. Sosyn kóbinde nasıhaty kemshin. Asylynda qandaı avtorlardy nasıhattaý kerek?

S.Narymbetov: – Avtorlyq fılm jasap júrgen jigitter bar. Ádilhan Erjanov, Serik Ábishev, Kenjebek Shaıqaqov, Jasulan Boshanov syndy jıyrmadan astam jigitterdi bilem qazirgi jastardyń arasynan. Olardyń ishinen de birazy Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵy ótkizgen pıtchıngke qatysty. Biraq olardyń ssenarııleri ótpeı qaldy. О́zi qazaqsha jazylǵan ssenarıı az bolatyn. Ol jerde qazaqsha túsinetin Ermek (Tursynov - red) ekeýmiz ǵana. Qalǵandary orys tildiler. Ortalyqtyń bastyǵy bıznes ledı. Ol qaryndasym qazaqtyń ısi shyqqan fılmderdi jolatpaýǵa tyrysty. Jamandap otyrǵanym joq, shyndyqty aıtyp otyrmyn. Bul jaǵdaıdan soń óner týraly, avtorlyq fılmder týraly birdeńe deýdiń ózi qısynsyz sııaqty bop tur. Ortalyqtyń qazirgi repertýarlyq saıasatyna qarap otyrsam, bizge ımıdj jasaıtynyna sengim kelmeıdi. Iá, bizde myqty avtorlar bar, biraq olardy qoldaý kerek qoı. Al bizde Reseımen, Fransııamen, taǵy basqa eldermen birikken jobalardy qarjylandyrady. Ol elderge bizdiń aqshamyz ǵana kerek. Sony uǵatyn kez keldi emes pe? Jalpy, jemqorlyq qazir Reseıde, О́zbekstanda kınonyń da ishine kirip ketti. Bul qazir úlken problema. Bizdiń kıno ortalyq jemqorlyqtyń qaınar kózine aınalmaı turǵanda ne ony joıý kerek, bolmasa ol jerge júrekjardy fılmder túsirýge qushtarlyǵy bar, ulttyq qundylyqtardy qasterleıtin adamdy otyrǵyzý kerek degen oıdamyz. Sol sebepti Asanáli Áshimov aǵamyz bastaǵan top Prezıdentke hat jazdyq.

D.Salamat: Kıno – eń jas óner. 100 jyldan sál ǵana asatyn tarıhy bar. A.Tarkovskıı «Zapechatlennoe vremıa» shyǵarmasynda kınony basqa ónerlerden bólip alǵysy keledi. Sıntezdik óner degen uǵymnan qashady. Derbes óner bolsa degen oı aıtady. Avtorlyq fılm jasaýshylar – kınonyń shyn beınesin izdep júrgen adamdar. Olar kınonyń tilin, poetıkasyn izdeıdi. Osyndaı shyn máninde óner deńgeıindegi dúnıelerdi ǵana avtorlyq fılmder dep aıtýǵa bolady. Olar naǵyz óner ıeleri bolǵandyqtan, únemi izdenis pen eksperıment jolynda bolady. Qalypty nárselerge úırenip qalǵan kórermen olardy qabyldaı almaýy da múmkin. Osyndaı jaǵdaıda olar jasyp qalmaýy úshin memleket tarapynan qamqorlyq sezilip turý kerek dep esepteımin. Árıne myqty fılmder de, myqty avtorlar da bar. Olardy nasıhattaý kóptik etpeıdi. Olardyń birazy fılm túsirý ústinde, keıbireýleri pysyq bolmaǵan soń, ómirge ıkemsizdikten buǵyp jatyr.

N.Rahmanqyzy: – Avtorlyq kıno týraly kózqarasymdy joǵaryda aıttym dep oılaımyn. Bizde tamasha avtorlyq kıno mektebi bar. О́kinishke qaraı, onyń nasıhaty oıdaǵydaı jasalynyp jatqan joq. Árıne bul fılmder kórermen ábden úırenip qalǵan kommersııalyq dúnıelerge múldem uqsamaıdy. Bul – oıǵa jeteleıtin, tereń maǵynaly kıno. Jáne ony kórermenniń basym kópshiligi qabyldaı bermeýi de múmkin. Qazirgi kórermen avtorlyq kınodan múldem beıhabar deýge bolady. Men muny jyl saıyn oqýǵa túsemin dep keletin jastardan baıqaımyn. Olar úshin qazaq kınosy kommersııalyq jáne telearnalardan kórsetiletin keıbir fılmderimizben ǵana shekteledi. Bul rette kórermendi de kinálaýdyń qajeti joq. Ol neni usynady, sony kóredi ǵoı. Sondyqtan tek avtorlyq kınoǵa ǵana emes, jalpy qazaq kınosyna, eń aldymen, ózimizde úlken nasıhat jasalýy kerek.

Biz negizinen kıno óndirisine basym nazar aýdaramyz. Árıne, bul durys. Biraq kıno óndirisi bolǵan soń, onyń nasıhaty da bolýy tıis. Tek búgingi qazaq kınosy týraly ǵana emes, buǵan deıin de túsirilgen fılmderdi, kınematografısterdiń shyǵarmashylyǵyn zerttep, eńbekter shyǵarý da nasıhattyń bir tarmaǵy ǵoı. Iаǵnı, kıno óndirisi men onyń zerttelýi mindetti túrde qatar júzege asyrylýy tıis. Onyń keshendi bir júıesi bolýy kerek. Mysaly, jyl saıyn memleket tarapynan kıno óndirisine bólinetin qarajattan qazaq kınosy týraly eńbekterdiń shyǵýyna da nege qoldaý kórsetpeske? Tek nıet qana kerek bul jerde. Mamandar ózi jazǵan eńbegin óz qarajatyna baspadan shyǵaryp, sonan soń ony taratýmen qashanǵy aınalysyp júredi. Bul endi naǵyz absýrd qoı.

Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

– Kınodaǵy obrazdarǵa oıyssaq. Mysaly, qazaq kórermenderi ótken ǵasyrdyń 70-jyldary túsirilgen fılmderdegi beınelerdi umytpaıdy. Bir sózben aıtqanda klas­sıkalyq beıneler jurttyń jadynda uzaq saqtalyp qaldy. Al keıingi «Jańa tolqyn» nege sondaı klassıkalyq beıneler jasaı almady? Qazirgi rejısserler she? Álde qazir beıneler emes, «kıno tili» ǵana mańyzdy ma?

D.О́mirbaev: – Ár nárse óz ýaqytymen. Klassıkalyq dúnıelerdiń paıda bolatyn ýaqyty bar. Bilýimshe, qazir kompozıtorlar opera, aqyndar poema jazbaıdy. Ertegiler, epostar týyp jatqan joq. Bul janrlardyń ýaqyty ótti. Sondaı-aq klassıkalyq dúnıeler de memleket qalyptasyp, birigip jatqan tusta paıda bolatyn nárse. Klassıka degenimiz – irgetas. Mysaly, kıno óneriniń irgetasy qalanyp qoıdy. Beınelep aıtqanda endi tek irgetaspen otyrmaısyń, qabyrǵa, shatyr kerek degen sııaqty. Klassıkalyq dúnıeler úlken toptarǵa, halyqqa arnap jasalady. Qazir endi óner jeke adamǵa baǵyt aldy. Jeke adamnyń jan dúnıesine tereńdep enetin dúnıeler jasalýda. Sondyqtan «halyq, halyq» dep aıqaılaı berý qajet emes. Klassıkalyq beınelerdiń joqtyǵyn men osylaı túsindiremin. Endi olar bolmaıdy da. Olardyń ýaqyty ótip ketti.

D.Salamat: – «Jańa tolqyn» jáne qazirgi býyn nege halyqtyń janyna jaǵatyn beıneler jasaı almady desek, menińshe olardyń deni orys tilinde bilim aldy da, tól ádebıetten góri orys ádebıetin, shetel ádebıetin jandaryna jaqyn tutty. Árıne, olardyń jasaǵan týyndylaryn osal deýge bolmaıdy. Kórkemdik qýaty myqty fılm­der. Jigitterdiń ózderi de kıno tilin meńgergen. Olar negizinen avtorlyq fılmder túsiredi. Bul jerde avtorlyq fılmderdiń ereksheligi retinde ol fılmderdiń kez kelgen adamnyń janyna jaqyn bop ketpeıtinin eskerý kerek. Ondaı fılmderde beıneler tym jarqyn bolmaıdy, burynǵy, qanyq bolǵan keıipkerlerge uqsamaıdy. Tipti avtorlardyń arasynda kásibı akterlerdiń oıynynan bas tartyp, fılmderine qarapaıym adamdardy tartqandary da bar. Mysaly, ótken ǵasyrdyń 40-50-jyldary Italııada qalyptasqan neorealızm baǵytynda túsirilgen biraz fılmderdiń bizde tosyn kóringeni sodan.

N.Rahmanqyzy: – Ýaqyt ótken sa­ıyn qoǵam da, adam da ózgeredi. Qarap otyrsańyz, osydan jıyrma-aq jyl burynǵy qazaq pen búgingi qazaqty salys­­tyryp kórińizshi, óte kóp nárselerdiń ózgergenin baıqar edińiz. Jıyrma jylda álemde, qoǵamda, aınalamyzda talaı nárse ózgerdi. Jıyrma jyl buryn halyq jappaı telefonnyń shaǵyn ekranyna «baılanbaǵan» edi. Aldymen telefon, ınternet, sonan soń túrli áleýmettik jeliler, ýatsap, t.b. sekildi jańalyqtardyń dendep enýi kúndelikti ómirimizge, dúnıetanymymyzǵa kóp ózgerister ala keldi. Qazir biz shaǵyn ǵana ekran arqyly álemdi alaqanymyzdaǵydaı kórip, bilip otyrmyz. Árıne, munyń bári ishki sezimimiz ben ómir súrý rıtmimizge de áser etpeı qoımaıdy. Kıno da aýadan paıda bolmaıdy ǵoı. Ony dúnıege ákeletin avtorlar da sol siz ben biz jutatyn aýa­­ny jutyp, sýyn ishedi. Sondyqtan qo­ǵam, adammen birge kıno da ózgeredi. О́ıt­keni ol bizdiń búgingi beınemiz ǵoı. Jalpy, óziniń ýaqytyn, atmosferasyn, adamdardyń kóńil kúıin beıneleı alǵan fılm tarıhta qalady. «Jańa tolqyn» kınosy da sol 90-jyldardyń qujaty ispetti tarıhta qaldy. Bir qoǵamdyq formattan ekinshi formatqa aýysyp jatqan tusta kelgen kıno ǵoı. Bulaı bolýy zańdy da edi. Tipti alǵashqy fılmderi elimiz Táýelsizdik alǵanǵa deıin eki-úsh jyl buryn paıda boldy. Osyndaı tarıhı sátte kınonyń ózgermeı qalýy múmkin emes. Ol jyldary tek kıno emes, teatr, ádebıet, mýzykada da tyń ózgerister bolyp jatty. Jalpy, qoǵamdyq kóńil-kúıdiń mindetti túrde óner men ádebıetke úlken áseri bolady. Italııanyń neo­realızm, Fransııanyń «jańa tolqyn», nemistiń ekspressıonızmi t.b. kınosy da taqyr jerde paıda bolǵan joq. Olardyń da dúnıege kelýine belgili bir tarıhı sátter áser etti. Sondyqtan qazaq kınosynyń tarıhynda «jańa tolqynnyń» fılmderi mańyzdy oryn alady dep oılaımyn. Onyń eń jarqyn ókilderi Dárejan О́mirbaev pen Serik Aprymov áli kúnge deıin óz fılmderinde ýaqyttyń, qoǵamnyń, onymen birge qazaqtyń da qalaı ózgergenin beınelep keledi. Menińshe, elý-júz jyldan soń HX ǵasyrdyń sońǵy onjyldyǵy men XXI ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyqtarynda qazaq qandaı boldy degen suraq týyndasa, onyń jaýabyn kommersııalyq fılm­derden emes, osyndaı fılmderden tabady. Tek búgingi kúndi ǵana emes, keshegi tarıhymyzdy, qazaqtyń ótken taǵdyryn izdegen adam Satybaldy Narymbetov, Dámir Manabaı, Bolat Qalymbetov, t.b. sekildi rejısserlerdiń fılmderinen de tabary haq.

– Qazaq kınematografy bıznes zańyn qanshalyqty úırendi dep oılaısyz? Úkimetke jaltaqtamaı kıno túsirýdiń mysaldary týraly aıtsańyzdar. Sondaı-aq az aqshamen túsirilgen fılmder qanshalyqty nárli, olar mádenı qazynamyzǵa aınala ala ma?

D.О́mirbaev: – Bul negizi prodıýserlerge qoıylatyn suraq. О́z basym kınony túsirip bolǵan soń ári qaraı bıligim júrmeıdi. Árıne syrttaı baıqap, bilip júrmin. Komedııalar men basqa da janrlarda túsirip, aqsha taýyp júrgen jigitter bar. Bul rette A.Chehovtyń bir ataqty haty oıyma orala beredi. Sonda mynadaı tamasha oı órnegi bar: «Biz Gogoldi halyqtyń deńgeıine túsirmeýimiz kerek. Qaıta halyqty Gogoldiń deńgeıine kóterýimiz qajet». Sol sııaqty biz kınony halyqtyń deńgeıine túsirmeýimiz kerek degen oıdamyn. Al kommersııalyq fılmderdiń kópshiliginiń jaıy belgili.

S.Narymbetov: – Jeke stýdııalar bıznesti táp-táýir meńgerdi ǵoı. Mysaly, Aqan Sataevtyń «Sataı fılm» stýdııasyn ataýǵa bolady. Ol ózi meniń shákirtim. Tımýr Bekmambetov te qarjy kózin ta­ýyp, fılm túsirip júrdi. Bular myqty professıonaldar. Fılmderi bireýge unaıdy, bireýge unamaıdy. Ol zańdy. Menińshe, jeke stýdııalary bar, bıznes zańyn táýir meńgergen jigitter eń aldymen ultty tanytatyn fılmder túsirýdi qolǵa alý kerek dep oılaımyn.

D.Salamat: – Men kınoǵa bıznes dep emes, óner dep qaraıtyn bolǵandyqtan, ol jaǵyna mán bermeımin. Úkimetke jaltaqtamaı, kıno túsirip jatyr jigit­ter. Olar kórermenniń yńǵaıyna qa­raı túsiredi. Kórermenniń jeteginde túsirilgen fılm naǵyz óner týyndysy emes ekeni túsinikti. Kórkem fılm túsiretin adam kórermendi jetekke alý kerek.

N.Rahmanqyzy: – Jalpy kınonyń eń alǵashqy qadamynda-aq onyń ta­ýar re­tindegi bir qyry da qatar ilese keldi. Álemdegi tuńǵysh kınoseanstyń (aǵaıyndy Lıýmerlerdiń fılmderi) ózi aqyly boldy. Sondyqtan «kommer­sııa­lyq kıno» degen uǵym Amerıka men Eýropa elderinde bir ǵasyr buryn paıda boldy dese de bolady. Ásirese Amerıka bul jaǵynan alǵa shyǵyp ketip, álemniń kınokeńistigin jaýlap alǵany ózderińizge belgili. Tipti keńes kezeńinde de «kommer­sııalyq» degen sózdi qoldanbasa da, kas­salyq tabysty fılmderi az bolǵan joq (óıtkeni kınoprokat júıesi óte jaqsy jumys istedi). Solardyń ishinde odaqtyq prokatqa shyǵyp, kóp qara­jat jınaǵan «Atamannyń aqyry», «Shaban­doz qyz», «Vong hanymnyń qupııa­la­ry», «Transsibir ekspresi» sekildi «Qazaqfılm» stýdııasynyń fılmderi de boldy. «Kommersııalyq kıno» degen uǵymnyń alǵashqy ushqyndary 2000 jyldardyń ortasynda paıda boldy. Mine sodan beri ótken on bes jyl ishinde, ásirese keıingi tórt-bes jylda kınoǵa bıznes retinde qaraıtyn kádýilgi dástúrli kommersııalyq kıno qalyptasyp kele jatyr dep oılaımyn. Kınobıznestiń zańyn meńgergenderdiń qatary kóp bolmasa da, barshylyq. Máselen, Aqan Sataev, Nurtas Adambaı, Nurlan Qoıanbaev, Baıan Esentaevalardy aıtýǵa bolady. Olardyń arasynan Aqan Sataevtyń fılmderi erekshelenetini belgili.

Dóńgelek ústeldi uıymdastyrǵan

Aıgúl SEIIL,

«Egemen Qazaqstan»