Qater qaıdan demeńiz (Úkimet veterınarlyq jáne fıtosanıtarlyq qaýipsizdik máselelerin qarady)

Qus tumaýy quryqtaldy ma?

Osy baǵyttaǵy qazirgi jaǵ­daı týraly baıandaǵan Aýyl sha­­rýa­shylyǵy mınıstri Sapar­han Omarov atap ótkendeı, vete­­rı­narlyq qaýipsizdikti qam­­tamasyz etý maqsatynda jos­­parly profılaktıkalyq is-sha­­ralardan (vaksınalaý jáne dıag­nostıkalaý) turatyn veterı­­narlyq is-sharalar júrgi­zilýde. Bıylǵy 9 aıda janýarlar men qustardyń asa qaýipti aýrý­laryna qarsy 122,2 mln vak­sına egilip, jospar 100,9% oryn­daldy. Veterınarlyq prepa­rat­tardyń shamamen 60%-y elimizde óndiriledi.

«Respýblıkamyzdyń aýma­ǵy­na tara­lýy úlken qaýip tón­di­rip turǵan asa qaýipti aýrý­lar tizbesine 68 aýrý túri en­gi­zildi, olardyń 45 túri boıynsha Qazaqstanda epızootııalyq ahýal turaq­ty, 23 túri boıynsha dıagnostıkalaý jáne vaksınalaý boıynsha arnaıy ve­te­rınarlyq-profılaktıkalyq is-sharalar júrgizilip jatyr», dedi S.Omarov.

Bıyl ótken jyldyń osyǵan sáıkes kezeńimen salystyrǵanda janýarlardyń asa qaýipti bir­qatar aýrýynyń taralýy bá­­seń­dedi. Sibir jarasy men Nıý­kasl aýrýy boıynsha epızo­otııalyq ahýal qalypty. Son­daı-aq 2019 jylmen salys­tyr­ǵanda brýsellez boıynsha qaýipti oshaqtardyń azaıǵany baıqalady. Olardyń ishinde 93 indet oshaǵy zararsyzdandyrylyp, shekteýler alyndy, al 59 pýnktte veterınarlyq-saýyq­tyrý is-sharalary jalǵas­ty­rylýda. Degenmen ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda respýblıka aýmaǵynda qutyrma aýrýy boıynsha janýarlardyń asa qaýipti oshaqtarynyń kóbeıgeni baıqalady, sondaı-aq 2005 jyldan beri taza qalpynda kele jatqan respýblıkada qus tumaýy tirkeldi.

Qus tumaýy boıynsha eldegi epızo­otııalyq ahýalǵa qatysty 2020 jylǵy 22 qyrkúıekten 19 qazanǵa deıingi kezeńde qus­tar­dyń ólim-jitimi tirkeldi, onyń ishinde 7 oblysta joǵary pato­gendi qus tumaýyna kúdik neme­se rastalǵan jaǵ­daılar oryn aldy. Jeke aýlalarda 26,5 myń, 3 qus fermasynda 847,4 myń qus qyryldy. Osy­laı­sha joǵary patogendi qus tu­maýynan barlyǵy 873,9 myń qus qy­rylyp, bul jalpy qustardyń 1,9%-yn qurady. S.Omarovtyń aı­týynsha, qustardyń ólim-jiti­mi bastalǵan sátten bastap mı­nıstrlik janynan jáne óńir­lerde jedel shtabtar quryldy, olardyń otyrystary kúndelikti ótkizilýde.

«Infeksııanyń ár oshaǵy karantınge qoıylyp, qustardy jáne qus sha­rýashylyǵy ónimin ákelýge jáne áketýge tyıym salyndy, ınfeksııa oshaǵyn joıý, dezınfeksııa júrgizý, oqshaýlaý jáne joıý sharalary iske asyrylýda», dedi Aýyl sharýashylyǵy mınıstri.

Býferlik aımaq qurý úshin jabaıy qustardyń ushyp ke­lý jolyndaǵy úı qustaryn máj­búr­lep vaksınalaýǵa veterına­rlyq preparattardyń respýb­lıkalyq qorynan 4,4 mln doza kóleminde qus tumaýyna qarsy vaksına bólindi.

«Búginde jeti oblystaǵy je­ke aýlalarda qustardyń ólim-jitimi toqtatyldy, 3 qus fermasynda qustardyń qyrylýy azaıdy, aýrý qustardy joıý jáne olardyń ıelerine qunyn óteý boıynsha jumystar júrgizilip jatyr. Epızootııalyq ahýal Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men oblystar ákimdikteriniń tu­raqty baqylaýynda» dep sen­dirdi vedomstvo basshysy.

Mal aýrýynyń aldyn alý mańyzdy

Búginde Qazaqstan aýsyl, jylqy men shosh­qanyń afrı­kalyq obasy, shosh­qa­nyń klassı­kalyq obasy boıynsha res­mı qaýipsiz el mártebesine ıe. Son­daı-aq kúıis qaıyratyn usaq mal­dyń obasy jáne sıyrdyń qutyrma aýrýy bo­ıynsha mártebe alý jumystary júrgi­zilýde. Mınıstr atap ótkendeı, bul mal sharýashylyǵy ónimderin ótki­­zýge qosymsha naryqtar ashý­ǵa múm­kin­dik berdi. Mysaly, Qy­taı Halyq Respýb­lı­kasymen ónimniń 20 túrine, Iranmen ónim­niń 6 túri boıynsha, Par­sy shyǵanaǵy elderimen ónim­niń 6 túri bo­ıynsha veterı­na­r­lyq-sanıtarlyq talap­tar kelisildi. Sheteldik kásip­oryn­dar tizilimine barlyǵy 2 728 qazaqstandyq óndirýshi, onyń ishinde 250 kásiporyn Úshinshi elder tizilimine jáne 2 478 kásiporyn EAEO tizilimine engizildi. Eksporttalatyn ónim jelisi 480-nen 551 taýar toptaryna deıin keńeıtildi jáne qazaqstandyq ónimdi ımporttaýshy elderdiń tizbesi 65-ten 72 memleketke deıin ulǵaıdy.

Fıtosanıtarııa jáne ósim­dikter karan­tıni jónindegi is-sha­ralarǵa qatys­ty 2020 jyly aýyl sharýashylyǵy daqyl­da­rynyń asa qaýipti zııandy orga­nızm­derine jáne karantındik obek­tilerge qarsy 3,8 mln gektar alańǵa, onyń ishinde úıirli she­girtke zııankesterine qarsy 514,9 myń gektar alańǵa qor­ǵanysh is-sharalary júrgizildi. Mınıstr atap ótkendeı, respýb­lı­ka aýmaǵynda tikenekti alqa karan­tın­dik aramshóptiń taralý oshaǵy joıyldy, amerıka­lyq aq kóbelektiń, kalıfor­nııa­lyq qalqanshaly symyrdyń, jata­ǵan ý kekireniń taralý alańy tómendedi. Búgingi tańda áke­line­tin ónimderge karantındik fıto­sanı­tarlyq baqylaý memle­kettik shekaranyń búkil perı­metri boıynsha júzege asyrylýda.

«2020 jyldyń 9 aıy ishinde Qazaqstan Respýblıkasyna karantınge jatqyzylǵan ónimniń ımporty kezinde ósimdikter karantıni salasynda 3 082 bu­zý­shylyq anyqtaldy, 137 mln teńge ákimshilik aıyppul salyn­dy, bul 2019 jyldyń uqsas kezeńine qaraǵanda 4,7 ese kóp» dedi vedomstvo basshysy.

S.Omarovtyń aıtýynsha, res­pýblıka aýmaǵyndaǵy turaq­ty karantındik fıtosanı­ta­rlyq ahýaldyń nátıjesinde otan­dyq ósimdik sharýashylyǵy óni­min ótki­zýdiń basym nary­ǵyna jetkizýge shekteýler joq. Qytaıdyń Bas keden bas­­qar­­masymen fıtosanıtarlyq karan­tındik talaptar boıynsha 10 hat­ta­maǵa qol qoıyldy. Qytaı Halyq Respýb­lıkasy Tizilimine ósimdik sharýashy­lyǵy ónimderin óndiretin jáne óńdeı­tin 486 otandyq kásiporyn engizildi. О́sim­dik sharýashylyǵy men mal sharýashy­lyǵy ónim­derin qadaǵalaý júıesin jáne «Ros­selhoznadzordyń» aqparattyq júıe­simen ıntegrasııany damytý jumysy júrgizilýde.

О́z kezeginde Soltústik Qazaq­stan obly­synyń ákimi Qumar Aq­saqalov óńirde veterınarlyq jáne fıtosanıtarlyq qaýip­sizdikti qamtamasyz etý boıynsha ju­mystar josparly túrde júr­gizilip jat­qanyn habarlady. Qabyldanǵan shara­larǵa qara­mastan, oblys aýmaǵynda qus tumaýy oryn aldy. Barlyǵy 450 myń bas qyryldy. Negizgi sebepter – qustardyń jabaıy qonys aýdaratyn jáne sınantropty qustarmen baılanysy.

«Dıagnoz rastalǵan eldi mekenderde karantın rejimi belgilendi. Vaksınanyń 873 myń dozasy bólindi, 554 myń qusqa ekpe egildi. Qus ıelerine 66 mln teńge ótemaqy tólendi, jumys jalǵasady» dedi Q.Aqsaqalov.

Qostanaı oblysynyń ákimi Ar­hı­med Muhambetov óńir aýma­ǵynda karan­tın­dik obek­ti­­lerdi, asa qaýipti jáne zııan­­dy organızmderdi anyqtaý tur­ǵysy­nan jerlerdi zerttep-qa­raýdy qosa alǵanda, fıtosanı­tar­lyq is-sharalar, son­daı-aq hı­mııalyq óńdeý ýaqtyly júrgi­­zilip jatqanyn atap ótti. 10 eldi meken­de joǵary patogen­di qus tumaýy boıyn­sha ka­ran­tın jarııalandy, blok-beket­­ter ornatyldy, dezınfek­sııalyq qon­dyrǵylary bar vete­rı­narlyq mamandar, karantındik sharalardy baqy­laý úshin polısııa qyzmetkerleri beki­tildi, ha­lyqpen túsindirý jumystary júr­gizilýde. «Epızootııalyq ahýal turaq­taldy, sońǵy 17 kúnde qustar arasynda ólim tir­kelgen joq, saýyqtyrý sharalary jalǵasýda. Respýblıkadan jeke úı aýla­syna arnalǵan vaksınanyń 491 myń dozasy alyndy, vaksınasııa aıaqtaldy. Sonymen qatar qus fabrıkalarynda óz qarajaty esebinen 625 myń bas qus egildi. Oblys boıynsha barlyǵy 968 myń bas qus vaksınalandy», dep túıindedi A.Muhambetov.

Máseleni Úkimet basshysy Asqar Mamın qorytyndylady. «AО́K-tiń básekege qabilettiligi veterınarlyq jáne fıto­sa­nı­tarlyq qaýipsizdik jaǵdaıyna baılanysty» dep atap kórsetti ol.

Premer-Mınıstrdiń aı­týyn­sha, mem­leket veterınarlyq jáne fıtosa­nı­tarlyq jaǵdaıdy baqylaýdyń bar­lyq qajetti sharalaryn qabyldaýda. Janýar­lar men qustardyń 23-ten asa qaýipti aýrýlaryna qarsy josparly pro­fılak­tıkalyq is-sharalar júr­gizilýde.

Qazaqstan birqatar qaýipti aýrýlar (jylqy men shoshqanyń afrıkalyq obasy, shoshqanyń klassıkalyq obasy) boıynsha qaýipsiz el retinde resmı ha­lyq­aralyq mártebege ıe. Osy jyldyń 9 aıynda ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda Qazaqstanda lısterıoz, anaerobty enterotoksemııa, rınopnevmonııa sekildi janýarlardyń asa qaýipti aýrýlarynyń sany azaıdy. 2020 jyly 3,8 mln gektar alańda karantındik nysandar men aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń asa qaýipti zııandy organızmderine qarsy qorǵaý is-sharalary júrgizildi. Ýaqtyly qabyldanǵan sharalar shegirtkelerdiń taralý arealyn 3,3 esege (2018 jylǵy 1,7 mln gektardan osy jyly 515 myń gektarǵa) deıin azaıtýǵa múm­­kin­dik berdi. Otandyq taýar óndi­rý­shilerdi qoldaý maqsa­tynda osy jyldan bastap asa qaýipti zııandy organızmdermen, karantındik obektilermen jáne aramshóptermen kúresý úshin pestısıdterdiń barlyq túrlerin sýbsıdııalaý tetigi iske qosyldy.

Premer-Mınıstr vete­rı­narlyq jáne fıtosanıtarlyq qyzmetti odan ári nyǵaıtý jó­nindegi sharalar keshenin ázir­leý, veterınarııa jáne fıtosa­nı­tarııa salasynda tekserýler, baqylaý jáne monıtorıng, sondaı-aq karantındik is-sha­ra­lar júrgizý jónindegi jumysty kúsheıtý qajettigin atap ótti.

Úkimet basshysy búgingi tań­da qus tumaýyna qatysty jaǵ­daı turaqtanǵanyn eske sala kele jaǵdaıǵa monıtorıng júr­gi­zýdi jalǵastyrý, qajet bolǵan kezde aldyn alý sharalaryn jedel qabyldaý qajet­tigin eskertti. Jergilikti atqarýshy organ­dardyń karantın men shekteý sharalaryn belgileý jáne alyp tastaý jónin­degi sheshimderin ádilet organdarynda tirkeý rásimderin ońaılatýdy tapsyrdy.

Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­­ligine múddeli memle­kettik organdarmen birlesip, tıim­di baqylaýdy uıymdastyrý úshin veterınarlyq jáne fıto­sanıtarııalyq qadaǵalaýdyń ulttyq júıelerin qurý tapsyryldy.

«Tıisti aqparattyq bazany jetildirý jáne prosesterdi avto­mattandyrý arqyly aýyl sha­rýashylyǵy janýarlaryn 100% sáıkestendirýdi qamtamasyz etý qajet», dedi A.Mamın.

Aýyl sharýashylyǵy men Bilim jáne ǵylym mınıstr­lik­terine sala úshin kadrlar daıar­laýdy jetildirý jáne keıin aýylda jumys isteý sharty­men veterınarlyq jáne fıto­s­anıtarlyq qyzmet maman­dyqtary boıynsha oqytýǵa bólinetin granttardy ulǵaıtý máselesin pysyqtaý tapsyryldy.

Dári-dármek daıyn turady

Úkimet otyrysynda ha­lyq­ty dári-dármekpen jáne medı­sınalyq buıym­darmen qamta­masyz etý másele­leri de qaral­dy. Densaýlyq saqtaý mınıstri A.Soı, Indýstrııa jáne ınfra­qu­ry­lymdyq damý mı­nıstri B.Atamqulov, «SQ-Far­masııa» basqarma tór­aǵasy E.Es­qalıev, Túrkistan obly­synyń ákimi О́.Shókeev, Almaty oblysynyń ákimi A.Batalov, Shym­kent qalasynyń ákimi M.Áı­tenov baıandama jasady.

«Memleket basshysy pandemııa kezinde negizgi dári-dár­mekter men medı­sınalyq buıym­dardyń azaımaıtyn qo­ryn qalyptastyrýdy tapsyr­dy. Úkimet koronavırýs ın­fek­sııasynyń jańa tolqynyna daıyndyq, medısınalyq uıym­dar men halyqty dári-dármekpen qamtamasyz etý boıynsha barlyq qajetti sharalardy qabyldap jatyr», dedi A.Mamın bul másele jaıynda.

Bıyl mindetti medısınalyq saqtan­dyrýdy engizý aıasynda tegin dárilik zattardyń tizbesi 45-ten 137 nozologııaǵa deıin 3 esege keńeıtildi. 2020 jylǵy tamyz aıynan bastap azamattarǵa úıde koronavırýstan emdelý úshin dárilerdiń 5 túri (qyzýdy túsiretin, antıkoagýlıanttar) tegin beriledi (qamtý jospary – 1 mln adam). Stasıonarlar men jeke qorǵanysh quraldaryna arnalǵan 91 túrli dári-dármekten eki aılyq respýblıkalyq jáne óńirlik qor qalyptastyryldy. Dárihanalarda tapshylyqty boldyrmaý maqsatynda «SQ-Farmasııa» bólshek saý­da jelisin tolyqtyrý úshin qolda bar qorǵa qosymsha 33 suranysqa asa ıe preparattardy satyp alady. Osy jyldyń 9 aıynyń qorytyndysy boıynsha farmasevtıka ónerkásibindegi óndiris kólemi 39,8%-ǵa (93,4 mlrd teńgege deıin) ósti. Otandyq taýar óndirýshiler dárilik zattar men medısınalyq buıymdardyń 5 042 ataýyna 88 uzaqmerzimdi shart jasasty.

Elimizde táýlik saıyn 900 myń maska jáne 330 myń jup qolǵap, aıyna 504 myń qorǵanysh kostıými shyǵarylady. Qazaqstannyń 17 óńirindegi 297 aýrýhanaǵa 1 500 birlik (100%) О́JT apparattary óndirilip, barlyǵy jetkizildi. 376 jedel járdem mashınasy, 63 jyljymaly medısınalyq keshen shyǵaryldy. Barlyq óńirlerde kólemi 13 mlrd teńgeden asatyn dárilerdi qamtamasyz etý úshin turaqtandyrý qorlary quryldy. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha Vedomstvoaralyq komıssııanyń sheshimimen jer­gilikti bıýdjet esebinen sura­nysqa ıe dári-dármekterdi satyp alý úshin turaqtandyrý qor­laryn qalyptastyrý ádistemesi bekitildi.

Premer-Mınıstr ákim­dik­terge osy jyldyń 1 qarashasyna deıin turaq­tan­dyrý qorlarynyń kólemin bekitilgen normatıvke deıin jetkizýdi, medısınalyq uıymdarda da, dárihanalarda da dári-dármekterdiń qajettiligin únemi qada­ǵalap otyrýdy tapsyrdy. Bul rette turaqtandyrý qorlary esebinen dári-dár­­mekterdi satyp alýdyń naqty algo­rıt­miniń bolýy qajet ekeni atap ótildi.

«Densaýlyq saqtaý mı­nıs­trligine «SQ-Farmasııamen» birlesip, stasıonarlarda, ásirese juqpaly aýrýlar aýrýhanalarynda dári-dármekterdiń bolýyna monıtorıng júrgizýdi tapsyramyn. Dári-dármek tap­shylyǵy oryn almaýy tıis», dedi A.Mamın.

Indýstrııa mınıstrligine medı­sı­nalyq maskalar shyǵa­rýdy (táýligine 1,5 mln danaǵa deıin) arttyrýdy qam­tamasyz etý tapsyryldy. Densaýlyq saqtaý mınıstrligine kelesi jylǵa dári-dár­mekter men medısınalyq buıym­dardy ýaqty­ly satyp alyp, jetkizýdi qamta­masyz etý mindetteldi. Pre­mer-Mınıstr Memleket basshy­synyń «SQ-Farmasııanyń» dári-dár­mekti satyp alýynyń tıim­diligi men jedeldigin arttyrý týraly tapsyrmasyn bul­jyt­paı oryndaý qajettigin atap ótti.