Bilim – jaryq, ǵylym – kúsh

Bilim – jarqyn keleshektiń kepili

Bilim berý júıesi ǵana emes, bilim alýdyń tabıǵaty ózgeriske ushyrap jatyr. Bilim berý prosesin qysymǵa salý, tárbıeni kúshtep nasıhattaý jaramsyz. Búgingi urpaq úshin erkindiktiń quny joǵary. Olar óte erkin. Aldyńǵy býynnan ózgeshe. Bilim salasynda ustazdarǵa qoıylatyn basty talap – shákirtterdiń jeke quqyn shektemeý, erikti túrde bilim alýǵa qushtarlyǵyn oıatý. Osy jerden olardyń ustazdyq mıssııasy aıaqtalady.

Biz, adamzat, ǵasyrlar boıy erkindik, adam quqy úshin kúresip kelemiz. Adam quqyna qol suqpaý – órkenıettiliktiń, joǵarǵy mádenıettiń belgisi. Demek, óz pikirińdi ekinshi tulǵaǵa zorlap tańbaý, oı erkindigin shektemeý mańyzdy. Shá­kirt te óz tarapynan sheshim qabyldaı bilýi tıis. Bilim berý salasyndaǵy eń ja­ýap­ty tulǵa – ol, ustaz! Demek, ustaz da adam quqyn saqtaý turǵysynan óte saýatty bolýǵa mindetti.

Shákirttiń quqyqtyq-zańdy turǵydan jeke tulǵalyq shekarasyndaǵy keńistigi, erkindigi saqtalýy kerek. Bizde áli kúnge deıin shákirtterdiń jeke basyna til tıgizý, moraldyq turǵydan kemsitý, áleý­mettik jaǵdaıynyń osal tustaryn betine basý, ashýyn tejeı almaı minez kór­setý, ujymdyq ortada bedeline ádilet­­siz nuqsan keltirý, ata-anaǵa dereý balasyn jamandaý, durys mádenı qa­­rym-qatynas jasaı almaý faktileri bar. Bul – adam quqy qundylyqtary tur­­ǵysynan jaýapsyzdyqqa jol berý­diń kórsetkishi. Ustaz – aldyndaǵy shá­­­kirtterge «ámirin júrgizýdiń ıesi» emes, «júrekke jol tabýdyń sheberi» bo­lýy tıis!

Vırtýaldy ıntellekt qalyptas­tyrýdyń qajettiligi bar. Búgingi urpaq­tyń «jandy» tulǵamen baılanysqa tú­sýge degen qyzyǵýshylyǵy quldyraý al­dynda. Bilim alýdaǵy erkindikti shek­temeý joldary, ýaqytty únemdeý, dáris­terdi taqyryptyq júıemen sıfr­laý, shyǵarmashylyq tásilderdiń múm­kin­dikterin keńeıtýdiń de mańyzy erek­she.

Bilim berý júıesinde kúrdeli óz­gerister bolady. Ustazdarǵa ustanym­daryn, bilim berý tásilderin qaıta qa­raý kerek. Jattandy, ómirge qajetsiz, maz­munsyz dáristerge qazir eshkim aldanbaıdy. Sabaq kestesi erejelerine erkindik engizý, ózektiligi men qajettiligi az pán­derdi azaıtý, qajetsiz tapsyrma berýdi do­ǵarý, shyǵarmashylyq formatqa ótý, jańasha ońtaıly joldardy qarastyrý ma­ńyzdy. Qatyp qalǵan qaǵıdalar tıimsiz.

Bilim – keleshegińe salynǵan kepildik. Erkindiktiń dáleli. Oı erkindigińdi shektemeý, jeke tulǵalyq qalaýyńdy qanaǵattandyrýyńa qysym bolmaý kerek. Kemel tulǵa qalyptastyrýdyń negizi osynda. Durys baǵytta ózin je­til­dirý, jaratylys pen mıssııańdy taný, tańdaý jasaýǵa beıimdelý, qoǵam­men mádenı-adamı qarym-qatynas or­natýdyń negizin meńgerý kez kelgen tulǵa úshin mańyzdy. Bul prosess otbasyda ǵana emes, qosymsha mektep pen ýnıversıtet qabyrǵasynda da qa­lyptasý kezeńderinen ótedi.

Ýaqyt óte kóptegen mamandyqtardyń ózektiligi joıylady. Bul tabıǵı prosess. Ustazdar da keleshekte qatań su­ryp­talady. Jan-jaqtylyq, jantaný salasyn tereń meńgerý búgingi za­manda onsyz da aldyńǵy planǵa shyq­ty. Us­tazdarǵa jańa deńgeıge kóterilý, jo­ǵarǵy sapaǵa ózgerý, jańa dáýir­diń alyptarymen eseptesýi búgingi ýaqyt­tyń qoıyp otyrǵan basty talaby.

О́rkenıettiliktiń kúshi – ǵylymda

О́rkenıettiliktiń mıssııasy qandaı?! Adamzat múmkindikterin damytýǵa yq­pal jasaý. О́rkendeýge qosatyn úle­si bar adamdardyń ıgi ıdeıalaryn qol­daý. «Qym­bat mı» ıeleriniń jobalaryn qar­jylandyrý. Olardyń túpki maq­sa­tyn taný.

О́rkenıettiliktiń kúshi – ǵylymda. Ǵalamshardyń tynys alý júıesin ózger­tetin, tirshilikke basqasha ekpin beretin, tóń­kerilis jasaıtyn da solar. Kez kel­gen memlekettiń qaýqaryn ondaǵy ǵalym­dardyń salmaǵymen ól­sheýge bolady. Adamzattyń ıgiligi úshin ne oılap tapty?! Qandaı paıdaly ıdeıany jyljyt­ty?! Qandaı mańyzdy bar jobany júzege asyrdy?! Ol qoldanysqa endi me?! Másele osynda.

О́ndiris te – óner. Shyǵarmashylyq prosesti qajet etedi. Izdený, oılaný, taný, oılap tabý, júzege asyrý. Ǵylym – ǵalamshardyń mı qyrtysy sııaqty kúrdeli sala. Jaratylystyń qupııa-sy­ryn ashý, jumbaǵyn sheshý, jańalyq ashý, óndiriske jańa qorytyndy «ónim» usyný.

Ǵylymnyń jetistigin ekonomıkanyń gúldenýimen baǵalaýǵa bolady. Sebebi onyń nátıjeleri tikeleı óndiriske áser etedi. Áleýmettiń kóńil kúıine, tur­mys deńgeıine, damýyna jol ashady. Eko­nomıkaǵa bıznes yqpaldasa ala­dy. De­mek, barlyq jaýapkershilik – ǵy­lymda.

Ǵylym salasy dese, bizde birden stan­dartty oılaý júıesi boıynsha dıs­­sertasııa qorǵaý, ǵylymı dáreje alý, eshqashan tájirıbe júzinde júzege as­paı­tyn tom-tom qaǵazdardyń elesi kóz aldymyzda tura qalady. Bul eski júıe. О́mirge jaramsyz. Qoǵamǵa paıdasy joq. Kózboıaýshylyq. Aldaý. Onyń artynda nátıje joq. Júzege asatyn júıe, tyǵy­ryqtan shyǵaratyn tyń jol oılap tapsa, onyń jóni bólek...

Ǵylymda ıdeıanyń qundylyǵy she­shýshi rólge ıe. Ideıa – jaratylystaǵy eń alyp «jarylys»! Sátti ıdeıalar – ómir súrý deńgeıi men sapasyn óz­ger­tedi. Yqpaldy ıdeıalar – mem­le­ket­tiń bedelin kóteredi. Paıdaly ıdeıa­lar­dy qarjylandyrý óndiriske jańa­sha ekpin beredi.

Keıde kóptegen myqty ıdeıalar ta­sa­da, eleýsiz qalyp jatady. Qar­jy­­lan­­­dyrylmaıdy. Júzege aspaıdy. Jol­­ǵa qoıylmaıdy. Olardyń sal­dary da­mýdyń kóptegen tetikterin beı­nebir qoldan tunshyqtyryp, tejep tas­ta­ǵandaı áser qaldyrady.

 Kez kelgen ıdeıa ǵalamsharǵa belgili bir mıssııanyń júgin kóterip keledi. Igi mindeti bar zamanaýı ıdeıany qar­jylandyrý mańyzdy. Bul tusta bız­nesmenderdiń de atqaratyn róli zor. Yq­paldasý saıasatyna olar da basymdyq berýi kerek. Qarjy salasynyń da óz talanttary bolady. Utymdy ıdeıalarǵa solar kóbirek basymdyq berip, júzege asýyn qoldaý kerek.

Bizde masshtabty ıdeıalarǵa izdenis jetispeıdi. Onyń júzege asýyna qol jet­kizý, nátıjelerin tikeleı óndirispen baılanystyrý mańyzdy. Qurǵaq teorııa­lardan paıda joq. Qorǵaǵan ǵalymy kóp, biraq óndiristi qarqyndy damytýǵa qosqan nátıjesi joq eski saryn men qaǵı­dalardy buzatyn ýaqyt áldeqashan keldi.

Gúlzat KО́BEK,

kınotanýshy, ónertaný PhD doktory, «Turan» ýnıversıtetiniń professory