Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Anyǵynda taǵdyry qıyn tarıhı tulǵa týraly jalpaq jurt jete bile bermeıdi. Jazyqsyz qurban bolǵan aıaýly jannyń aýyr taǵdyryn, kókireginde ketken asyl armanyn óskeleń urpaqtyń bilgeni jón. О́nege úshin, tálim úshin.
– Meniń atam Tileýli men ájem Erke ekeýi Shaımerden, Muqash, Esim, Sapı (meniń ákem) jáne kenjesi Jumaǵalı esimdi bes ul tárbıelep ósiredi. Jumaǵalı bala kezinde qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysynyń Ǵ.Músirepov aýdanynda Jamanshubar aýylynda moldadan saýat ashyp, bilim aldy. Jasynan bilimge qushtar balanyń alǵyrlyǵy men zerektigin kórgen aǵasy Shaımerden ony Qaratal aýylyndaǵy óziniń dosy Qusaıyn Temirbekovke orys-qazaq mektebinde bilim alýǵa beredi. Arabsha, oryssha bilimdi Jumaǵalı dáriger Qusaıynnyń (halyq arasynda ony solaı ataǵan) aqyl-keńesimen Ombydaǵy áskerı-feldsherlik mektepke oqýǵa túsedi, ony 1913 jyly támamdaıdy, – deıdi Jumaǵalı Tileýlınniń nemere inisi Beket Tileýlın, – mektep bitirgen soń aýylda jumys istep, keıin Qusaıyn Temirbekovtiń ruqsatymen onyń qyzy Raıhanǵa úılenip, Petropavl qalasyna ketedi. Sol jerde jary ekeýi úsh ul tárbıelep ósirip, qıyn taǵdyrdy bastarynan keshiredi. 1938 jyldyń 17 aqpanynda Ishki ister halyq komıssarıaty basqarmasy «úshtiginiń» qaýlysymen «halyq jaýy» retinde atý jazasyna kesildi. Atamyzdyń ómir joly shynynda da aýyr. Ol aǵartý isinde, densaýlyq saqtaý salasynda, sonymen birge memlekettik jáne qoǵamdyq oryndarda qyzmet etken qaıratker. «Alashorda» qozǵalysynyń beldi ókili boldy. Tarıhtan belgili, bul qozǵalystyń kózdegen maqsaty qazaq mádenıetin, qazaq tilin damytyp, qazaq jastarynyń bilim alýyn alǵa qoıý edi. Eń bastysy, olar Alash avtonomııasyn qurýdy qajet dep sanady. Bul partııanyń qaıratkerleri qazaq halqyna qyzmet etý baǵytynda kóp eńbek sińirse de, sońy qaıǵyly aıaqtaldy. Saıası partııanyń beldi ókilderiniń ishinde Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Júsipbek Aımaýytov, Sultanmahmut Toraıǵyrovpen birge Jumaǵalı Tileýlın de boldy.
Qyzyljar qalasynda ýezdik dáriger bolyp qyzmet etip júrgen kezinde «Alash» partııasynyń bolashaq kóshbasshylary M.Dýlatov, M.Jumabaevtarmen tanysady. Osy adal dostyq ómirleriniń sońyna deıin úzilmeı jalǵassa kerek. M.Dýlatov 1909 jyly «Oıan, qazaq!» atty kitap jazady. Mundaı kitapty sol tusta jazýǵa múlde bolmaıtyn. Mirjaqyptyń suraýymen osy kitaptyń bir myń danasyn Jumaǵalı Tileýlın óz basyna tónetin qaýipti bile tursa da, basyn oqqa baılap, úıinde tyǵyp ustaıdy. 1918 jyly Alashorda múshesi retinde tutqyndalyp, Petropavl túrmesine qamalady. Sol kezde Maǵjan Jumabaev «...ǵa», ıaǵnı «Jumaǵalıǵa» degen óleńin shyǵarady.
Bul tusta elde muǵalim kadrlary qasqaldaqtyń qanyndaı tapshy edi. Jumaǵalı ýezdik feldsherlik aýrýhanada qyzmet ete júrip, qysqa merzimdik muǵalimder daıarlaý kýrstarynda sabaq bergen. Jalyndaǵan jastyń alǵa qoıǵan muraty úshin bul jumys az bolyp kórinýi ábden yqtımal. 1922 jyldyń qazanynda Aqmola gýbernııasynda qazaq mektepteri úshin muǵalimder daıarlaıtyn pedagogıkalyq kýrstardy ashý týraly sheshim qabyldanyp, J.Tileýlın osy kýrstyń meńgerýshisi bolyp taǵaıyndalǵan. Tóńirekke bilim nuryn shashqan, sol zamandaǵy talaı talapty ta talantty jastyń kókiregine sáýle quıǵan kýrs keıin tehnıkýmǵa aınalǵan. Jumaǵalı Tileýlın Qyzyljar qalasyndaǵy osy tehnıkýmnyń alǵashqy dırektory bolyp qyzmet atqarǵan. Búginde bul oqý orny M.Jumabaev atyndaǵy Petropavl gýmanıtarlyq kolledji dep atalady. Murajaıda Alashtyń arystary Maǵjan Jumabaev pen Jumaǵalı Tileýlınge qatysty talaı tarıhı materıaldar saqtaýly tur.
Búginge jetken tarıhı derekterge, jalpy qısynǵa salyp qaraǵanda, alǵashqy bilim mekemesinde olqylyq shashetekten edi. Jataqhana, jıhaz, qarjy jetispeýshiligi óz aldyna, muǵalimder de az bolatyn. Tileýlınniń ózi tarıh, jaratylystaný jáne pedagogıka pánderinen sabaq beripti. Kýrs oqýshylary Petropavl, Kókshetaý, Aqmola, Atbasar jáne Sharlyq ýezderinen bolsa kerek. Bilimdi ári óte jigerli kýrs jetekshisi materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıtýǵa orasan zor eńbek sińirgen. 1924 jyly tanymal kompozıtor Ivan Kopyhty mýzyka jáne án sabaǵynan oqytýshy etip jumysqa qabyldaǵan. Ol elýden astam oqýshynyń qatysýymen qazaq ulttyq horyn qurypty. Olardyń ishinde keıin halyqqa tanylǵan Shahmet Qusaıynov pen Jumaǵalı Saın da bolǵan. Hor oblystyq óner baıqaýlarynda san márte jeńimpaz atansa kerek. 1928 jyly Búkilreseılik ortalyq atqarý komıteti qazaq ókildiginiń shaqyrýymen Máskeýge de barǵan. Derekterge qaraǵanda, bul hordy memleket qaıratkeri A.Dosov shaqyrǵan eken.
Oqý ornynda oqýlyqtar daıyndaýǵa barlyq muǵalimder jumyla kirisken. Jumaǵalı Tileýlınniń ózi 1922-1927 jyldary oqýlyqtardy orys tilinen qazaq tiline aýdaryp, medısına taqyrybyndaǵy kitaptar shyǵarǵan. Negizgi mamandyǵy feldsher bolǵandyqtan, Orynborda «Gıgıena», «Densaýlyq», Máskeýden «Juqpaly aýrýlar», «Qyshyma» atty kitaptar shyǵarypty. 1927 jyly Qyzylorda qalasynda «Gıgıena» kitaby taǵy bir márte basylyp shyqqan. Densaýlyq saqtaý salasy boıynsha aǵartý jumystaryn júrgizý maqsatynda medısınalyq mazmundaǵy jınaqtardy aýdaryp shyǵarǵan. Kóptegen maqalalar jazǵan. Jan-jaqty jumystarynyń arqasynda muǵalimder kýrsy sol kezdegi Qazaqstannyń úzdik oqý oryndarynyń birine aınalǵan.
1927 jyldyń tamyz aıynda medısınalyq kadrlardyń tapshylyǵy sebep bolyp, densaýlyq saqtaý salasyna oralǵan. Aqmola gýbernııasy boıynsha «Kazmedtorg» mekemesiniń ýákili bolyp taǵaıyndalǵan. Gýbernııalyq densaýlyq saqtaý salasy emdeý bólimshesiniń meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan. Ol kezde ne kóp, el ishinde juqpaly aýrý kóp. Aýyq-aýyq bas kóterip turady. Mine, osyndaı indet órshigen kezde halyqty emdep, kóp paıdasyn tıgizgen.
Jazǵan maqalalaryn eń alǵashqy baspa – «Aıqap» jýrnalynda bastyrǵan. Sonaý 1913 jyldan bastap Orynborda Ahmet Baıtursynov pen Mirjaqyp Dýlatovtyń shyǵarǵan «Qazaq» gazetiniń belsendi tilshisi bolǵan. Mándi maqalalaryn «Jańa mektep», «Qyzyl Qazaqstan», «Áıel teńdigi» jýrnaldarynda jarııalaǵan. 1917 jyldyń 1-12 mamyr aralyǵynda Máskeýde ótken Búkilreseılik musylmandar sezine 800-den astam delegat qatysqan. Sol saptan Aqmola gýbernııasynan Maǵjan Jumabaev pen Jumaǵalı Tileýlın tabylǵan. Osy sezde, keıin Orynborda ótken Búkilqazaqstandyq sezde ulttyq avtonomııa qurý týraly másele kótergen. Ishinde J.Tileýlın bar on adamnan turatyn depýtattardyń quryltaı jınalysyn ótkizip turý máselesi kóteriledi. Osy jıynda «Alash» atty qazaqtyń jańa saıası partııasy qurylady. Ony zııaly qaýym jetekshileri basqaryp, quramyna M.Tynyshbaev, H.Ǵabbasov, A.Ermekov, M.Jumabaev, J.Tileýlınder kiredi. «Alash» partııasynyń ýezdik komıtetteri quryla bastaǵan tusta Petropavl ýezdik komıtetiniń jetekshileri bolyp J.Tileýlın men S.Kúsemisov saılanǵan.
Otyzynshy jyldyń 5 maýsymynda Jumaǵalı Tileýlın tutqyndalyp, Qyzyljar túrmesine qamaldy. 2 tamyzda bosatyldy. Áıtse de, 1931 jyldyń qańtar aıynda qaıta tutqyndalyp, Almatyǵa jiberiledi. 1932 jyldyń 20 sáýirinde J.Tileýlın jáne «Alashorda» qozǵalysynyń basqa da músheleri bes jylǵa sottalyp, Voronej oblysyna aıdalǵan. Sol jaqta júrip Belozer aýdandyq aýrýhanasynda jumys istegen. Medısına taqyrybynda mańyzdy maqalalar jazǵan. Al otbasy bolsa tóńirektiń bárin qara bult torlap turǵan ýaqytta qýdalanýdan seskenip, Tashkent qalasyna qonys aýdarǵan. Jer aýdarý merzimi bitken soń Jumaǵalı Tileýlındi Qyrǵyzstanǵa jiberedi. Frýnze qalasyndaǵy aýdandyq aýrýhanada jumys isteıdi. 1936 jyly Novotroısk aýdandyq aýrýhanasynyń meńgerýshisi boldy.
Alǵashqy qýdalaýdyń aýyr áseri endi aryla bergen kezde qylyshynan qan tamǵan 1938 jyl da kelip jetken. Sol jyly 17 qańtarda J.Tileýlın taǵy da tutqyndalǵan. Aqpan aıynda Almaty oblysyndaǵy ishki ister halyq komıssarıaty «úshtiginiń» qaýlysymen «halyq jaýy» retinde sottalyp, atý jazasyna kesiledi. Ol ol ma, «fashıstik shpıon» degen aýyr aıyp ta taǵylady. 17 aqpanda sot úkimi oryndalady.
Esil erdiń esimi arada jıyrma jyl ýaqyt ótkennen keıin ǵana aqtalǵan. Qaıtys bolǵan kýálik pen qylmysy anyqtalmaǵandyǵy týraly sheshim shyǵarylǵan.
Alash qaıratkeriniń Erik, Ázız, Serik esimdi úsh balasy bolǵan. Erik qan maıdanda syrqatqa ushyrap, qaza tapqan. Ortanshy uly Ázız de maıdan dalasynda habar-osharsyz ketken. Kishi uly Serik soǵystan keıin Almatydaǵy medısınalyq ınstıtýtty úzdik bitirip, aspırantýraǵa túskisi keledi. Biraq «halyq jaýynyń» balasyna mundaı baqyt buıyrar ma?! Jumaǵalı atamyzdyń jary Raıhan apamyzdyń da densaýlyǵy syr bere bastaǵan. Lenıngrad qalasyna aparyp emdetip, ota jasaǵanymen 1955 jyly ómirden ótken. Bir áttegen-aıy, jarynyń aqtalǵany týraly jaqsylyq habardy estimeı ketti. Serik doktorlyq dıssertasııasyn qorǵap, medısına salasyna úlesin qosyp, seksenge tolǵan shaǵynda qaıtpas saparǵa attanǵan.
Qazir Kókshetaý qalasyndaǵy burynǵy Levon Mırzoıan kóshesine Alash ardaqtysy Jumaǵalı Tileýlınniń esimi berilgen. Bálkim, ádildik degenniń ózi de osy shyǵar. L.Mırzoıannyń tusynda atý jazasyna kesilgenimen, onyń atyndaǵy kóshe qaıratker atamyzdyń atyna aýystyrylýy aqıqattyń jeńýi deıdi kókshetaýlyqtar. Shynynda da solaı emes pe?!
