Sýret Emma Ýsmanovanyń feısbýk paraqshasynan alyndy
Belgili arheolog, rekonstrýktor Emma Ýsmanova Otyrar qalajurtyndaǵy qurylys jumystaryna ózi kýá bolǵanyn feısbýktegi paraqshasyna jazdy. Ǵalymdar ortaǵasyrlyq qysh qabyrǵalardyń ornyna zamanaýı kirpishterdi qalaý – tarıhqa jasalǵan qııanat deıdi. Onyń aıtýynsha, «qurylys» qarqyndy júrgizilip jatqan aýmaq dańqty bıleýshi Ámir Temirdiń qaıtys bolǵan jeri bolýy múmkin.
«Bizben birge tarıh ǵylymdarynyń doktory Muhtar Qoja boldy. Ol osynaý kóne qalashyqtyń qazba jumystaryna qatysqan. Muny kórgen ol bozaryp ketti, kózine eriksiz jas aldy. Týrıstik nysan men tarıhı nysandy biriktirý óte qıyn ekenin túsinetin kez keldi. Tarıhı senimdilikke basymdyq berilýi tıis. Munda taǵy da jasandy túıeler ornatylǵan. Otyrar óziniń tarıhı keńistigin saqtaıdy dep úmittenemin» dep jazǵan ǵalym kóne qalanyń tender qurbany bolyp ketpeýine alańdaýly.
Qazaqstan arheologııasynyń zerthanasyna aınalǵan Otyrar qalasynyń ornyndaǵy qazba jumystary kezinde akademık Karl Baıpaqovpen birge atsalysqan tarıh ǵylymdarynyń doktory, arheolog Muhtar Qoja qalanyń tarıhı kelbetiniń adam tanymastaı ózgeriske dýshar bolǵanyn birneshe jyldan beri aıtyp keledi. «Jýyrda Emma Ýsmanova esimdi belgili arheologpen birge Otyrar tóbeni araladyq. Qurlysshylar 40 santımetrlik dýaldardyń ústine 2 metrlik kirpish qalap jatyr. Kóne qala tarıhı kelbetinen jurdaı bolǵan, tanymaı qaldym. Jasandy kózboıaýshylyq kimge kerek? Osy arqyly týrısterdi qyzyqtyramyz deýi bos áýreshilik, aqsha shashý», degen ǵalym jasandy qaqpadan Otyrardyń ortalyq bóligine qaraı tasjol sala otyryp mádenı qabattardy syryp tastap jatqanyn aıtady. Ǵalymnyń aıtýynsha, ózge elderde týrıster júretin aıaqjoldy tarıhı jádigerge zııan keltirmeıtindeı etip, aǵash taqtaılardan tóseıdi. Sonda eskertkish beti syrylmaıdy, tarıhı oryn qazylyp búlinýge ushyramaıdy. Al IýNESKO tarapynan Japonııanyń maqsatty qorynyń «Kóne Otyrar qalashyǵyn saqtaý men restavrasııalaý» jumystaryn júrgizýi Otyrardyń asa qundy tarıhı eskertkish ekenin aıǵaqtaıdy.
«2004 jyldary Otyrardyń ejelgi qırandylaryn saqtaý boıynsha shuǵyl jumystar júrgizilgende ózim de kórgenmin. Iаǵnı eski dýaldy ýaqytsha saqtaý úshin jańa qysh qoıǵan edi. Restavrasııa dep kóp jerlerdi jańartyp tastaıtyn sııaqty, ótkende Joshy han mazarynyń ishin túgel áktep tastaǵanyn kórdik. Mundaı ýaqytsha kózboıaýshylyq álemdik deńgeıdegi konservasııa, restavrasııa jumystaryna jatpaıdy. Babalardyń qolynyń taby qalǵan qabyrǵalar túpnusqa kúıinde saqtalýy kerek», deıdi arheolog.
Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıi Otyrar aımaǵyndaǵy tarıhı eskertkishterdi qorǵaıtyn birden bir mekeme bolyp sanalady. Qazirgi tańda mýzeı Respýblıka kóleminde arheologııalyq jádigerlerdi zertteý, qazba jumystaryn júrgizetin, restavrasııa jáne konservasııa arqyly eskertkishterdiń saqtalýyn qadaǵalaıtyn, sonymen qatar halqymyzdyń etnografııalyq jáne rýhanı, mádenı muralaryn jınaqtap saqtaý, zertteý jumystaryn júrgizetin oryn. Alaıda restavrasııa jumystaryn júrgizýde janashyr ǵalymdardyń pikirine qulaq aspaýy Otyrar jurtyn oıyn-saýyq ortalyǵy «Dısneılendke» aınaldyrýǵa ákele jatqandaı. «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» zańnyń 39-babynyń 3-tarmaǵynda «Tarıhı-mádenı mura obektileriniń saqtalyp turýyna qaýip tóndirýi múmkin jumystardy júrgizýge tyıym salynady» dep aıqyn aıtylsa da tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jónindegi zańdy buzý toqtamaı keledi. Atalǵan másele «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2019 jylǵy 9 tamyz kúngi sanynda da «Otyrar qaıta oırandala bastady ma?» atty maqalada kóterilgen-di. Biraq ulttyq arheologııanyń irgetasyn qalaǵan Á.Marǵulan men K.Aqyshevtiń bastaýymen Qazaqstan tarıhyna tyń jańalyq ákelgen Otyrar jurtyn saqtap qalýda quzyrly oryndar tarapynan naqty sheshimniń bolmaı otyrǵany qynjyltady.
