Ult tarıhynda «Kóktemir» deıtin atpen belgili Sapýra Mátenqyzy týraly ańyz áńgimelerdi biz bala kezimizden úlkenderdiń aýzynan estip óstik.
Sol ýaqytta batyr qyz ómir súrgen Qıyldyń jeri Mártók aýdanynyń «Jaısan» sovhozynyń 5-mal bordaqylaý bólimshesi edi. Jylda erte kóktemde, qardyń sheti sógilgen tusta sovhoz maldaryn jazǵy jaıylymǵa aıdaıdy. Ákem jaryqtyq osynda mal baǵady. Jazǵy demalysta qasynda bolyp kómektesemiz. Keshke qaraı shopandar jınalyp ólkemizdiń ótken tarıhyn taratyp, ártúrli áńgimeler shertedi.
Ásirese Sapýra Mátenqyzynyń kózge túspes beınesi men aılaǵa toly erlikteri balalyq sanamyzdy erekshe qyzyqtyratyn. Dala qarııalary orystyń uly qolbasshysy A.Sývorovtyń qazaq jerin jaýlaýǵa kelgen otrıadyn ishke ótkizbeı, keıin qaıtýǵa májbúrlegen Sapýranyń sarbazdary ekendigin maqtanyshpen aıtatyn.
Odan keıin Kóktemir – Sapýra týraly málimetterdi belgili aqyn, jýrnalıst Amantaı О́tegenovtiń aýyzynan estidim. Amantaı aǵanyń aıtýynsha, «Kóp adamdar naqty málimet bolmaǵan soń bilmeıdi. Sapýranyń qazaq halqyna sińirgen erligi fransýz halqy aıryqsha qurmetteıtin Janna d, Arkten kem túspeıdi. Densaýlyǵym múmkindik berse, Sapýra batyr týraly poema jazý oıymda bar» deýshi edi.
El basyna kún týǵan qıyn kezeńderde shalbarlanyp, atqa minip, shashyn dýlyǵa astyna túıip, qolyna qarý alyp, jaýmen jaǵalasqan arýlar el tarıhynda kóptep kezdesedi. Atap óter bolsaq, Botakóz batyr, Baqtyqyz batyr, Bopaı Qasymqyzy, Nazym, Gaýhar, Aıbıke qatarly arýlardyń erlik isteri el aýzynda.
Sapýra Mátenqyzynyń maqsaty – Reseı patshalyǵy áskerı otarlaý ekspedısııasynyń qazaq jerine boılaı kirýine kedergi jasaý bolatyn. Sóıtip, otty qarý zeńbirekpen muzdaı qarýlanǵan orys áskerleriniń qazaq jerine endep kirýine tórt jyl boıy tosqaýyl jasap, olardy Qobda shebinen ári ótkizbeýi baǵa jetpes erlik dep esepteýge bolady.
Sapýranyń júırik at mingen jaýjúrek sarbazdary túngi qarańǵylyq pen jer qyrtystarynyń erekshelikterin paıdalana otyryp, jaýdyń at-kóligin aıdap ketip, azyq-túlikterin tonap, ekspedısııanyń alǵa jyljýyna kedergi jasady. О́zderi jaý qolyna túspeı der kezinde sytylyp shyǵyp, olardyń berekesin aldy. Sondyqtan bolar Sapýra «Kórinbes Kóktemir» degen laqap atqa ıe boldy. Sapýra bastaǵan kóterilisshiler jeńilgen soń da iz-túzsiz joǵalyp ketýinde danalyq, strategııalyq qýlyqtar jatqan sııaqty.
Sapýra Mátenqyzy týraly tarıhı derekter azdy-kópti jazylyp júr. Atap aıtar bolsaq, Neılıa Bekmahanovanyń «Legenda o nevıdımke» atty kitaby, Beken Qaıratulynyń «Sývorovty san soqtyrǵan Sapýra», Jaqsat Qarylǵashovtyń «Qazaqtyń Janna d, Arki», Meıirhan Aqdáýletulynyń «Qazaqtyń Janna d, Arki nemese kishi júzdiń Kóktemiri», Samat О́tenııazovtyń «Sapýra Mátenqyzy jáne onyń erlikke toly zamany», Islamǵalı Bitiktiń «Sapýra Mátenqyzyn bilemiz be?», Jibek Abdýllınanyń «Temirmen qursaýlanǵan jumbaq jan», Kámshat Qopaevanyń «Salt atty Sapýra qyz», Tóreǵalı Qazıevtiń «Janna d, Ark kazahskaıa – Sapýra Mátenqyzy», Ińkár Dekenovanyń «Sapýra Matenqyzy» jáne taǵy basqa eńbekter bar.
Al bul jolǵy jaryq kórgen Baıan Qýandyqqyzynyń qos maqalasy joǵarydaǵy zertteýlerdi tolyqtyratyn tyń jazba ekeni anyq.
Jaqsat QARLYǴAShOV,
Mártók aýdanynyń qurmetti azamaty
Aqtóbe oblysy
