Tereń tarıhymyzda aıryqsha iz qaldyrǵan, alaıda áli kúnge laıyqty baǵasyn ala almaǵan tegeýrindi tulǵalardyń biri, Joshynyń uly Shıbannan taraıtyn Ábilqaıyrdyń nemeresi, Qasym hannyń týǵan bólesi – Muhammed Shaıbanı han. Shaıbanı áýletiniń negizin qalaýshy, kórnekti aqyn ári «zamannyń ımamy hám halıfasy» ataǵyn ıemdengen saıası tulǵa 1451 jyly dúnıege kelgen. Ákesinen erte aıyrylyp, atasy Ábilqaıyr hannyń qamqorlyǵynda ósken saıypqyrannyń aty tarıh kitaptarynda Úndistandy bılegen Babyr, Iranǵa úkimin júrgizgen Shah Ismaıl jáne Osmanly eliniń qaharly ámirshisi Iаýyz sultan Selımmen birge Turannyń eń kórnekti tulǵalarynyń qatarynda atalady.
Onyń erjetip, el isine aralasa bastaǵan kezi Ábilqaıyr handyǵynyń álsirep, Ortalyq Azııadaǵy rý-taıpalardyń etnostyq qaıta túzilý kezeńimen tuspa-tus keledi. Dál osy kezeńde Máýrennahrda Temir áýleti, Jetisýda Moǵolstan, Edil boıynda Noǵaılar, Shyǵys Deshti dalasynda Qazaq handyǵy tarıh sahnasyna shyǵyp, olardyń arasynda áskerı-saıası hám rýhanı-mádenı baılanystar úzdiksiz júrip jatqan edi. Shaıbanı osyndaı alasapyran zamanda atasynan qalǵan uly handyqtyń shańyraǵyn qaıta tiktep, ulys týyn joǵary kóterýdi murat etken Shyńǵys urpaqtarynyń biri retinde tarıh sahnasyna shyǵady. Ábilqaıyr handyǵynyń irgesi sógilgen soń, ol aǵasy Mahmýdpen birge Atabeg-Uıǵyr han men Ámir Qarashynnyń kómegimen Deshti Qypshaq dalasyn ýaqytsha tastap, Astrahan bıleýshisi Qasym handy panalaýǵa májbúr bolady. Keıin eline oralyp, ásker jasaqtap, Temir urpaqtaryna jaldamaly retinde qyzmet etedi. 1470 jyldardyń basynda Syrdarııa mańyndaǵy qalalar úshin joryqtar uıymdastyryp, birneshe bekinisterdi jaýlap alady. Kóp uzamaı Shaǵataı bıleýshisi Mahmýd han jaǵyna ótip, birqatar joryqtar uıymdastyrady. Osyndaı shaıqastardyń birinde Buryndyq hannyń qolyn jeńip, Túrkistanǵa ıelik etedi. Shaıbanı osynda áskerı qýaty men yqpalyn arttyryp, Temir áýletiniń murageri Hýseın Baıqaranyń ıeligindegi Horezmge qarsy joryqqa shyqqanymen, nátıjesiz aıaqtalady. Tek 1490 jyldardan bastap Temir áýletiniń bıligi ishki janjaldardan álsireı bastaǵanda Babyrdy oısyrata jeńip, Máýrennahrǵa birjola ústemdik etedi. Ol osylaısha 1499 jyly soǵyssyz Buharany, 1500 jyly Samarqandy basyp alady. Qazaq handyǵy ıeligindegi Túrkistan, Syǵanaq, Saýran qalalaryn da jaýlap alyp, 1504 jyly Hısar, Qundyz, Badahsham, Balh, keıinnen Horezm men Geratty ózine qaratady. Kóp uzamaı Irannyń Meshhed jáne basqa da qalalaryn ıemdenedi. Alaıda bul ústemdik uzaqqa sozylmaıdy. Ol 1509-1510 jyldary Syr boıyndaǵy qalalar úshin bolǵan soǵysta Qasym han bastaǵan qazaq qolymen kezdesip, Abdallah Balhıdiń «Zýbdat ál-asar» atty shyǵarmasynda jazǵanyndaı oısyraı jeńiledi. Artynsha dál osy jyly Irandaǵy Safavıdter áýletiniń bıleýshisi Shah Ismaılge qarsy joryq uıymdastyryp, Merv mańyndaǵy Mýrgab ózeniniń jaǵasynda Tahrırabadta jeńiliske ushyrap, tutqynǵa túsedi. 1510 jyly 12 jeltoqsan aıynda Ismaıl shahtyń buıryǵymen basy alynyp, bas tulybyna saban toltyrylyp, Osmanly bıleýshisi II Sultan Baıazıtke jiberiledi. Al bas súıegin Ismaıl shah altynmen qaptap, sharap ishetin ydysqa aınaldyrady.
Muhammed Shaıbanı az ýaqyt bılik etken merzimde ózin tekti áýletten taraıtyn kóregen bıleýshi, batyr qolbasshy ári tereń oıly parasat ıesi ekendigin kórsete bildi. Osy oıymyzdy aıqyndaı túsetin myna úsh mańyzdy jaıtqa toqtalǵymyz keledi: ol birinshiden, Túrkistanda iri memleket qurǵan uly bıleýshilerdiń sońǵysy boldy, Máýrennahrdyń tutas terrıtorııasyn saqtap, ony Turannyń Iran shekarasyna deıin jetkizip, úlken aýmaqqa ıelik etti; ekinshiden, Orta jáne Batys Azııadaǵy ózara taıpalyq soǵystardy toqtatty; úshinshiden, ǵylym men ónerdiń órken jaıýyna jaǵdaı jasap, súnnıttik senimdi nyǵaıta otyryp, shıızmge qarsy kúresti.
Shaıbanı áskerı joryqtarmen qatar mádenıet salasyna erekshe kóńil bólip, halyqtyń rýhanı damýyna zor yqpal etti. Ol ǵalymdar men din qaıratkerlerine úlken qurmetpen qarap, Ámir Temir sııaqty Damask men Aleppo ǵulamalarymen dinı pikirtalastarǵa qatysty. Oqý-aǵartýshylyq isterine asa mán berip, Saýran, Iasy jáne Samarqan shaharlarynda meshit-medreseler saldyrdy. Memleketti ekonomıkalyq jáne saıası turǵydan nyǵaıtý úshin birqatar reformalar júrgizip, Zarafshan, Syrdarııa, Otyrar ańǵarlarynda egin sharýashylyǵyn jandandyryp, jergilikti halyqty otyryqshylandyrý úrdisin damytty. Osy maqsatta Ámir Temir kezeńindegi aqshalardy paıdalanýǵa tyıym salyp, 1507 jyldan bastap kúmis pen mys teńgeler shyǵartyp, ony óz ıeligindegi barlyq aımaqta saýda aınalymyna engizýge buıryq berdi.
Shaıbanıdiń túrki órkenıetine qosqan úlesiniń biri – túrki kórkemsóz ónerin damytýdaǵy aıryqsha yqpaly. Aqyndar men ǵalymdardy árdaıym qoldap otyrǵan ol túrki jáne parsy tilderinde ǵazaldar men rýbaıler jazdy. Onyń birqatar óleńi, 1508 jyly jazǵan «Bahrýl hýdo» dastany, uly Temir sultanǵa arnap 1507-1508 jyldary jazǵan keńes kitaby (jalǵyz kóshirmesi Túrkııada saqtalǵan) búgingi kúnimizge jetip otyr. Ol kitap oqý mádenıetine asa qurmetpen qarap, barlyq áskerı joryǵy kezinde kitaphanasynyń bir bóligin ózimen alyp júrýdi ádetke aınaldyrdy.
Shaıbanıdiń asa kórnekti tarıhı tulǵa bolǵanyn aıǵaqtaıtyn kóptegen tarıhı shyǵarma jazylyp, búgingi urpaqqa mura bolyp qaldy. Máselen, sol dáýirdegi tarıhshylar jazyp qaldyrǵan «Shaıbanı-nama», «Babyr-nama», «Mehman nama-ı Býhara» jáne «Zýbdat ál-asar» syndy tarıhı shyǵarmalarda onyń ǵumyrbaıanyna qatysty málimetter keńinen baıandalady. Buhara tarıhshysy Molla Banaı óziniń «Shaıbanı-nama» eńbeginde onyń ómiri men shaıqastary týraly keńinen baıandasa, Shaıbanı saraıynda qyzmet etken Muhammed Salıh ta sondaı atpen eńbek jazǵany belgili. Ol týraly Babyrdyń eńbeginde de keńirek aıtylady.
Shaıbanı týraly mol málimet jetkizgen tarıhshylardyń biri «Mehman nama-ı Býhara» («Buharalyq qonaqtyń jazbalary») atty tarıhı shyǵarmanyń avtory – parsy tarıhshysy Fazlýllah ıbn Rýzbıhan. Tarıhshynyń atalǵan eńbeginde Shaıbanıdiń jastyq shaǵynan bastap ómiriniń aqyryna deıingi oqıǵalar qamtylyp, onyń Ortalyq Azııadaǵy áskerı joryqtary jáne dinı jıyndarǵa qatysqan oqıǵalary keńinen baıandalady. Sonymen qatar onda Túrkistan aımaǵynda ıslam dininiń durys nasıhattalýy men Iаsaýıdiń dástúrli baǵytyn jalǵastyrýda belsendi ról atqarǵandyǵy jáne din ǵulamalarymen pikir talastyra alatyn deńgeıdegi tereń bilim ıesi bolǵandyǵy jazylady.
Rýzbıhannyń Shaıbanı ordasynda turyp, Buhara tarıhshysyna aınalýy Aqqoıly áýleti qulap, onyń ornyna kelgen Safavıd bıleýshisi shah Ismaıldyń shıızm aǵymyn memleket dini etip jarııalap, súnnıtterdi jappaı qýdalaý saıasatymen tikeleı baılanysty. Osylaısha, taǵdyrdyń aıdaýymen óz otanynan jyraqtap, Túrkistan topyraǵyna qadam basqan tarıhshy Muhammed Shaıbanıdiń aqylshysy ári úzeńgiles serigine aınalady.
Zamanynyń ozyq ǵalymy, tarıhshy Fazlýllah ıbn Rýzbıhan 1457 jyly Isfahanda zııaly otbasynda dúnıege kelgen. Ol jastaıynan Taıaý Shyǵys pen Mysyrda bolyp, Mekke men Medınede musylman ǵulamalarynyń aldyn kórip, tereń bilim alady. Bilimi kemeldengen tusynda Aqqoıly dınastııasynyń bıleýshisi Sultan Iаkýb Aqqoıly, Ámir Temir áýletinen shyqqan Sultan Hýseıin myrza, sonymen birge ózbek handary Muhammed Shaıbanı men Ýbaıdýlla sultandardyń saraıynda túrli qyzmet atqaryp, olardyń joryqtaryna qatysyp, kóptegen tarıhı iri oqıǵanyń kýágeri bolady.
Rýzbıhannyń áıgili tarıhı shyǵarmasynda Ortalyq Azııany mekendegen ózbek, qazaq halyqtaryndaǵy handyq bıliktiń ereksheligi, áleýmettik-ekonomıkalyq ómiri, mádenıeti men turmys-tirshiligi, qalalar men qamaldar, jaǵyrapııalyq-aýmaqtyq málimetter, saýda-sattyq túrleri, kóshpendilerdiń kóshi-qon baǵyttary men áskerı óneri týraly mol derek berilgen. Sonymen birge Taıaý Shyǵys, Iran, Irak sekildi ıslam memleketteri, onyń bıleýshileri, ıslam dini, musylman quqy men sharıǵat zańdary, mazhabtar men aǵymdar ortasyndaǵy talas-tartystar jaıynda da málimetter qory baı. Álbette, tarıhı-etıkalyq týyndynyń basym bóligi ıslam mádenıeti men fılosofııasy týraly ilim-bilimdi qamtyp, avtordyń sol zamandaǵy bilikti maman ekenin tanyta túsedi.
Fazlýllah ıbn Rýzbıhannyń «Mehman nama-ı Býhara» shyǵarmasynyń negizgi arqaýy Shaıbanı han jáne onyń 1508-1509 jyldyń qysynda qazaq hany Buryndyq, Janysh jáne Tanysh sultandar ıeligindegi qazaq eline jasaǵan «ǵazaýat» maıdanyndaǵy shapqynshylyq joryqtar deýge bolady. Shyǵarmada Muhammed Shaıbanı, Ýbaıdýlla sultan, qazaq hany Buryndyq, Qasym sultan, Janysh sultan, onyń uly Ahmet sultan, Tanysh sultan sekildi qaıratkerlerdiń ómiri, geosaıası kózqarasy, teketiresi, soǵys joryqtary aına-qatesiz sýretteledi. Avtor kóshpeli órkenıettiń saltanatty qazynalaryn, qazaqtardyń myńǵyrǵan malyn, jazıraly keń dalasynyń tańǵajaıyp tabıǵatyn, sahara eliniń shalqyǵan baqýatty turmys-tirshiligin, salt-dástúrin, sharýashylyǵy men mádenıetin shabyttanyp súıispenshilikpen qaǵazǵa túsirgen. Eńbekte sol kezeńdegi halyqtardyń qarym-qatynasy, saýda-ekonomıkalyq baılanystary, Astrahan handyǵy, Qazaq Ordasy, О́zbek ulysynyń ara baılanysy, etnostyq qalyptasý úderisi tolyq qamtylady. Fazlýllah ıbn Rýzbıhan qazaq bıleýshi elıtasy týraly: «Ol kezde qazaqtardyń uly da dańqty bıleýshisi Buryndyq han bolatyn. Al olardyń arasyndaǵy ataqty batyry Qasym sultan edi», dep jazady. Rasynda da, áıgili tarıhshy aıtqandaı, Deshti Qypshaqtyń Joshydan keıingi dańqty bıleýshisi Qasym hannyń aıbyndy baıraǵy Qazaq dalasynda jeńisten jeńiske jetip jelbireı túsedi.
Rýzbıhan eńbeginiń eń qundy tusy Ortalyq Azııadaǵy halyqtardyń etnostyq tarıhy men áleýmettik qurylymyn aıqyndaýǵa kóp kómektesedi. Máselen, sol zamanda ózbek-qazaq uǵymynyń etnostyq aıyrmashylyǵy bilinbeıtindigi de avtordyń eńbeginde kórinis tapqan. Áıtkenmen Qazaq handyǵyn bıleýshi Buryndyq hannyń ıeligi Deshti Qypshaq, keıde Deshti ataýymen, al Muhammed Shaıbanı bılegen ulys mekeni Máýrennahr ekendigi aıqyn jazylǵan. «Bular Shyńǵys han ulysynyń eń ataqtylary sanalatyn ózbekter jamaǵatynyń taıpasyna jatady. Búgingi kúnde olardyń biri – shaıbanıler, ıaǵnı uly mártebeli han birneshe atadan balaǵa jalǵasqan (bılik muragerligi boıynsha) olardyń patshasy sanalady. Ekinshi ulys – qazaqtar, olar ózderiniń kúsh-qudireti, erjúrektigimen búkil álemge áıgili. Al úshinshi taıpa – mańǵyttar, ıaǵnı olar Qajy Tarhan (Astrahan) patshalary. О́zbek memleketiniń (ulysynyń) shekaralarynyń bir sheti teńizben shektesedi, shekarasynyń taǵy bir sheti Túrkistanmen, taǵy bir sheti Derbentpen, taǵy bir sheti Horezmmen jáne bir sheti Astrabadpen shektesedi. Bul jerlerdiń barlyǵy ózbekterdiń qystaý-jaılaýlary. Bul úsh ulystyń handary árdaıym bir-birimen janjaldasyp turady jáne biri ekinshisine shabýyldap jatady», dep sol kezeńdegi Uly dalanyń etno-saıası úderisinen habar beredi. Álbette, sol zamandaǵy ǵylymı ádebıette ózbek/qazaq ataýlarynyń arajigi onsha alshaqtaı qoımaǵanyn myna mysaldardan naqtyly baıqaýǵa bolady: «Qazaq áýletinen bolǵan ózbekter sadaqtan oq jaýdyryp, shaıbanı ózbekterdiń áskerine toıtarys berip jatty».
Sonymen birge Rýzbıhan Qazaq handyǵynyń alyp jer aýmaǵy, saıası túzimi, jarǵysy bekem, ekonomıkasy men áskerı qýaty zor, derbes el ekendigin dáleldi atap ótedi: «Joǵaryda qazaq handarynyń da Shyńǵystyń úlken uly Joshy hannyń urpaqtarynan taraıtynyn aıtqan bolatynbyz. Olardyń sany óte kóp ári qarý-jaraqtary esepsiz mol. Olardyń qazirgi ýaqyttaǵy uly hany – olardyń bir bóliginiń ataýy «qazaqtar» dep atalatyn О́zbek (ulysynyń) urpaǵynan taraıtyn Buryndyq han. Joǵaryda atalǵandaı, Buryndyq han qazaq ulysynyń barlyq tarapyna joryqqa attanarda «atqa qonyńdar» dep buıryq berse, olardyń bireýi on jigitke tatıtyn tórt júz myń ásker dereý jınalatyn edi. Olardyń mal-dúnıesi men qarý-jaraǵynyń moldyǵy sonsha, tipti qazaqtardyń kóp bóligi Atymtaıdy ózderiniń kedeıi dep ataıtyn edi», deıdi.
Qazaq handyǵy Shyńǵys hannan jalǵasqan áıgili Jasa (Iasa) zańyn jańǵyrtyp, quqyqtyq negiz etip otyrǵanyn da avtor tilge tıek etedi: «Árbir ataqty ulysta, ol óziniń halqymen belgili bir orynda, kóne atajurtynda turaqtaıtyn, Shyńǵys han urpaǵynan shyqqan ózderiniń tolyqqandy bıleýshisi bar. Olar áli kúnge deıin sonaý Joshy han men Shaıbanı hannyń zamanynan beri sol jerde otyrady jáne jaılaýlardy paıdalanady. Dál solaı olar Jasa zańyna sáıkes belgilengen jerlerde ornalasyp, ómir súredi», dep tyń derekter keltiredi.
Fazlýllah ıbn Rýzbıhan «Túrkistan memleketiniń sıpattamasy» degen taraýda Túrkistannyń álemdik órkenıetten alatyn ornyna da shynaıy baǵa berip: «Álemniń barlyq óńirleriniń áıgili ǵalymdary jáne ǵulamalary Túrkistan memleketin «bas» dep esepteıdi. Sebebi jerdi adamnyń denesi keıpinde beıneleıtin bolsaq jáne jerdiń árbir bóligin adamnyń bir dene múshesine teńesek, bul aımaq adam denesiniń ózge músheleriniń ataýlary sııaqty – bógde jerlerdiń arasynda «bas» sııaqty bolyp erekshelenip turady. Túrkistan Seıhýn ózeniniń boıynda ornalasqan otyz qamaldyń aımaǵynan turady», dep jazady.
Qazaqtyń salqar kósh joldarynyń jaılaý, kúzeý, qystaý aralyǵyndaǵy júıeli baǵytyn da, kósh kerýenniń sán-saltanatyn da avtor erekshe tańyrqap, dáıekti sýretteıdi: «Olardyń úıleri arba túrinde jasalǵan jáne aspan kúmbezindeı úlken dóńgelekterge otyrǵyzylǵan, al túıeler men attar kerýen sııaqty sozylyp, olardy bir turaqtan ekinshisine alyp barady... Jáne bul sansyz kóp úılerdiń ıeleri tekti áýletten taraıtyn óte bilekti batyrlar. Olardyń árqaısysy shaıqas kúni dushpannyń kúshti áskerinen onyn tutqynǵa túsire alady nemese ataqty batyrlardyń onyn qanjyǵasyna baılap kete alatyn bahadúrler... Olardyń jol júrý tásili Atıl dep ataıtyn Edil ózeniniń aımaǵy shekaralarynan... arbalaryn jaılaýdy boılap qar ústimen júrgizip, eki aıdan soń qysqy qystaýlaryna jetip keledi. Olardyń qystaý mekeni – Syr dep ataıtyn Saıhýn ózeniniń jaǵalaýy», dep Orta ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamynan mol maǵulmat beredi.
Túıindeı kelgende, Fazlýllah ıbn Rýzbıhannyń «Mehman nama-ı Býhara» atty tarıhı shyǵarmasy sol dáýirdegi tarıhı oqıǵalardy kóz kórgen estelik sıpatta jazylǵandyqtan, derektik, aıǵaqtyq máni zor qundy týyndy retinde baǵalanady. Eńbektiń ár taraýyn joryqqa qatysýshy avtor oqıǵanyń izi sýymaı hatqa shuǵyl túsirip otyrǵandyqtan, oqyrmanǵa beretin áseri orasan bolǵanyn zertteýshiler oryndy ańǵarǵan. Eńbektiń tili sol dáýirdegi shyǵys ǵulamalarynyń saraı stıline tán qasań tirkes, madaqtamalyq oramdardan quralady. Dúnıe syryna ıslam sharıǵaty boıynsha Quran Kárim men hadısterden pátýa bergen avtordyń dinı tolǵamdary jınaqtyń basym bóligin qamtýy onyń ıslam dininiń súnnıtik baǵyttaǵy ımam shafıǵı mazhabyn ustanǵan kózqaras tanymy turǵysynan órnektelip otyrady. Aqyndyq tebirenisten týǵan poetıkalyq ásireleýler men árleýge baı shuraıly til sol zamandaǵy Shyǵys danalarynyń tarıhı shyǵarmalaryna tán bolýymen fılosofııalyq-ádebı qatparlardy qalyńdata túsetini muranyń túzilisine zor yqpal etken. Sonymen birge Ortalyq Azııaǵa alǵash ret tabany tıgen saıahatshynyń ózine tosyn kóringen ár qubylysqa tańyrqaı qaraýy emosııalyq reńde poetıkalyq ústeme boıaýlarmen árlenip, shyǵarmanyń ajaryn asha túsedi.
«Mehman nama-ı Býhara» tarıhı shyǵarmasy túpnusqasynyń biri Ystambuldaǵy Nýrı Osmanııe kitaphanasynda, ekinshisi О́zbekstan ǴA Shyǵystaný ınstıtýtynyń qoljazba qorynda saqtalǵany málim. Baǵaly qoljazba 1934 jyly jeke tulǵa tarapynan О́zbekstan kitaphanasyna kelip túsedi. 1935 jyly qazaq tarıhshysy S.Aspandııarovtyń jetekshiligimen jaryq kórgen «Ejelgi Qazaqstan týraly materıaldar men derekter» degen eńbekte shyǵarmanyń qazaq halqyna qatysty taraýlary yqshamdalyp, orys tilinde jarııalanyp, qoljazba ıesin Salıev dep kórsetedi. Bul ózbek tarıhshysy P.Salıev ekendigi aıqyn bolǵanymen, onyń qolyndaǵy qoljazba О́zbekstan kitaphanasyna túsken nusqa ma, álde basqa bir jeke úlgi me, bul jaǵy áli belgisiz. Áıtkenmen, «Mehman nama-ı Býhara» týyndysy qazaq tarıhy úshin asa mańyzdy derekkóz ekendigin Keńes Odaǵy jyldary ǵylymı aınalymǵa engizýshilerdiń aldyńǵy leginde bolǵan S.Aspandııarov bolashaq urpaqqa amanattap, jol siltep, shyǵys derektemeleriniń toǵyz irgeli eńbeginiń qatarynda arnaıy kórsetken syndy.
О́zbekstanda shyǵystanýshy ǵalym R.P. Jalılova tarapynan osy eńbektiń ózbek pen qazaq halyqtarynyń tarıhyna qatysty tańdaýly taraýlary orys tiline yqshamdalyp aýdarylyp jaryq kórgen bolatyn. Qolǵa túspeıtin dilgir kitapqa aınalǵan bul baǵaly jınaqty ǵalymdarymyz uzaq ýaqyt yjdaǵattylyqpen paıdalanyp kelgenimen, týyndynyń tolyq aýdarmasyn jasaý isin ýaqyt talaby alǵa shyǵaryp otyr. Osyǵan oraı, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń arnaıy jobasy aıasynda shyǵystanýshy, belgili aýdarmashy, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń ǵulamalar keńesiniń múshesi Záripbaı Orazbaev qundy murany Tegeranda 2005 jyly jaryq kórgen nusqa boıynsha qazaq tiline tárjimalap bitirdi. Qazaq tarıhy úshin orta toltyryp, olja salǵan qundy eńbek taıaýda oqyrmanǵa jol tartady.
