Rýhanııat • 06 Qarasha, 2020

Máshhúr murasy – Eskeldi baýyrynda

425 ret kórsetildi

Bıylǵy kúz de jyly. Esime, 2006 jylǵy qarasha aıy túsedi. Osy jyly Baıanaýylda Máshhúr Júsip kesenesiniń qurylysy aıaqtalyp, paıdalanýǵa berildi. Bul rýhanı qurylystyń jańǵyryp qaıta oralýyna, ǵulamanyń nemere, týystarynyń ótinishterine oraı, qoldaý kórsetken Danıal Ahmetov, Qaırat Nurpeıisov, Erlan Aryn sekildi burynǵy oblys ákimderi, óndiris basshylary, sol kezdegi aýdan ákimi Qorabaı Shákirov bastaǵan aýdan ákimdigi úles qosty deýge bolar.

Al aýdannyń  Qurmetti azamaty Murat Rahmetovtiń aıtýynsha, Máshekeńdi ulyq­taý 1977 jyly bastalǵan. Keńes kezinde de azamattar onyń beıitin qalypqa kel­tirýdi bastaǵan. Ǵulamanyń kishi kelini Nu­rıla apa buǵan jol ashyp bergen eken.      

Al endi Jańajol aýylynan ótken soń-aq, Eskeldi jazyǵy atalatyn bıik tóbeden Máshhúr Júsiptiń kók kúm­bezdi kesenesi kórinedi. Keseneniń irge­tasy, baspaldaqtyń syrtqy qabattary Baıanaýyldyń Jańatilek, Birlik aýyl­darynyń qyzyl, jasyl tústi taý tasta­rymen árlendi. Kesene men aýdan ortaly­ǵy­nyń eki arasy júz shaqyrymdaı jol. Bıyl talaı jylǵy ýádeler aqyry jú­zege asyp,  joly da jóndelipti. Áýlıe babamyzdyń kesenesin salý jobasyn al­ǵash ret marqum О́zbekáli Jánibekov  bastaǵan eken.

Baıanaýyldyq Máshhúr Júsip (1858-1931) – aqyn, fılosof, jylnama­shy, etnograf, tarıhshy, shejire men ha­lyq aýyz ádebıetin jınaýshy bel­gili aǵartýshy. Tashkent, Buqara men Túr­kis­tanǵa baryp, Shyǵystyń ǵalymdary men oıshyldarynyń mádenıetin, shy­ǵarmalaryn zertteıdi. Arab, parsy, orys tilderin meńgeredi. О́leńderi, ma­qa­­lalary 1888 jyly «Dala ýálaıaty» gazetinde jarııalanady. 1907 jyly Qazanda «Saryarqanyń kimdiki ekendigi», «О́mirlik tájirıbe», «Hal-ahýal» týyn­dylary jaryq kóredi. 1905 jyly pat­shalyq manıfesti synaǵany úshin qýda­lanady. Shyǵys maqamynda jazyl­ǵan «Ǵıbratnama», «Gúlshat-Sherızat», «Baıannama» dastandary, «Kóshpeli bol­ǵan jurttyń sharýasy», «Anama hat» óleń­deri bar.  El aýzynan Buqar jyraý, Shor­tanbaı, Shóje shyǵarmalary men Abaı, Sultanmahmut Toraıǵyrov óleń­derin jazyp alǵan.

El-jurtymyzǵa aty dúr etnograf, tarıhshy, shejireshi, aqyn, fılosof Másh­húr Júsip qazaqtyń shejiresin qattaǵan «Dala ýálaıaty» gazetinde halqymyzdyń ómiri men turmysyna, aýyz ádebıeti men óne­rine arnalǵan kóptegen maqalalar jarııalap, aǵartýshylyq-ustazdyq qyzmet atqarǵany belgili. El erkindigin kútken uly tulǵa qandaı qıyndyq, tosqaýyl bolsa da, maqsatyna adal, kúreskerlik rýh kórsetti. Júregin kúızeltken jaılar tý­raly Abaıǵa hattar jazyp, rýhty oı­la­ryn aıtqan.

Al byltyr ǵulamanyń ómiri men shy­ǵar­mashylyǵyna arnalǵan Memorıaldyq mýzeı ashylyp jáne «Mádenı-rýhanı qonaqúı kesheni»  salyndy. Qazir zııarat etýshiler úshin salynǵan  qonaqúı kesheniniń eki qabatty ǵımaratyna 40 adamǵa arnalǵan qonaqúı bólmeleri, ashanasy qyzmet kórsetýde. Múmkindigi shek­teýli jandarǵa da  jaǵdaı jasalǵan.

– Mýzeıdiń maqsaty belgili ǵoı, Másh­húr Júsip atamyzdyń tarıhı-mádenı jáne ǵylymı murasyn saqtaý, onyń eń­begin nasıhattaý, urpaqtaryna jetkizý. Má­denı murany mıras etip saqtaý. Negizi, 1977 jyldan beri jádigerler jınaýdamyz. Mýzeıdiń bir ereksheligi – keseneniń janynda ornalasýy, Baıanaýylǵa kele­tin kóptegen týrıster kesenege zııa­rat etedi, mýzeıdi aralaıdy, kóne  dú­nıe­men tanysady. Ekinshisi, mýzeı sór­lerindegi jádigerler ǵulamanyń ózi qol­danǵan zattary bolǵandyqtan, negizgi qordy quraıdy. Búgingi kúni mýzeıdegi jádigerlerdiń negizgi qordaǵy jalpy sany 611-ge jetti, – deıdi mýzeı meńgerýshisi Qajymuqan Pazyl. 

Osylaı degen Qajymuqan Pazyl  bolsa, Máshhúr Júsiptiń kenje uly Muham­med Pazyldan týǵan tikeleı ur­paǵy. Qa­jymuqannyń uly Áset Pazyl qazir mýzeıde jádigerler tanystyrý­shy qyzmetin atqarady, rýhanı-mádenı tanymdyq ekskýrsııa júrgizedi.  Áset 1976 jyly  Ja­ń­a­jol aýylynda dúnıege kelgen. 1997 jyly eńbek jolyn Qaraǵandy qalalyq Abaı  atyndaǵy mekteptiń tarıh pániniń muǵaliminen bastap, keıin aýylyna qaıta oralǵan.  Sóıtip «Máshhúrtanýshylarǵa» atty oqý quraly men «Máshhúr Júsip ke­senesi» taqyrybynda týrısterge,  jurt­shylyqqa arnalǵan 1000 danalyq tanys­tyrylym kitapshasyn jazyp, shy­ǵarǵan.

Áset Qajymuqanulynyń aıtýynsha, mýzeı jalpy 3 zaldan turady. Oqyr­man­darǵa, kelýshi týrıster men qonaqtarǵa  kovorkıng ortalyǵy ashylǵan, kitap kór­mesi uıymdastyrylyp, Máshhúr Jú­sip­tiń eńbekteri jáne syılyqqa be­ril­gen kitaptar ornalastyryldy. Ǵu­lam­­anyń ómiri men ǵylymı eńbekteri týraly jınaqtalǵan beınebaıandar kór­setiledi. Ákimshilik bólmelerinde mýzeı qujattary, jańa zamanǵa saı kom­pıýterlik tehnıkalar qoıylyp, ınternet jelisi tartylǵan.

Negizgi úlken zal Máshhúr Júsiptiń ǵumyrnamasy men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan. Kelesi zalda ǵulamanyń tas músin eskertkishi, jez legeni men jez  sháınegi, sýretterden jıi kórinetin  úkili taqııasy, otbasy qoldanǵan  10 lıtr­lik jez samaýyryny, as ishken úlken dóńgelek qońyr tústi aǵash tabaǵy, kózil­dirigi, ózi ustaǵan qara tústi aqsha sala­tyn kúmájnıgi, qalta saǵaty, qyzyl tústi gúl­der­­men áshekeılengen sorpa, qy­myz ishetin kesesi, aq gúldermen ásh­e­keılengen kók tústi shaı kesesi, qol­danǵan qasyǵy sııaqty jeke zattary  qoıylǵan.  Mysaly, XIX ǵasyrdyń basyn­da Ortalyq Azııa stılinde qoldan to­qyl­ǵan, qazaqı oıýlarmen óril­gen, bir­neshe túspen bezendirilgen kilem, 1931 jyly  Muhammed Pazyldyń úıi­nen alyn­ǵan. Bul kilemmen ǵulamany jerlegende denesin orap shyǵarǵan eken. Taǵy bir kóne jádiger sanalatyn 1930 jyly ózi qaz­dyrǵan zıratynan shyqqan mármár  kók tas bar. 

Úshinshisi – Máshhúr Júsiptiń sandyq túbinde saqtalyp kelgen kóne kenep shalbary. Ábden kónergen kıimdi astanadaǵy «Altyn orda» avtorlyq dızaın úıiniń dırektory Yrza Tursynzada jóndep, tozǵan jerlerin kestelep tigip,  qalpyna keltiripti.

«Buhar, Tashkent, Samarqan, Túrkis­tandy úsh-tórt baryp tamasha ettim» – dep jyrlaǵan Máshhúr babamyz bul kıimi shyǵys sheberleriniń qolynan shyqqan bolýy da múmkin. 

– Bıyl qyrkúıek aıynda mýzeıde jádigerlerdiń onlaın kórmesi ótti. Kór­mede ǵulamanyń memorıaldyq mýzeıine alǵash ret qoıylǵan aqynnyń ózi, týys­tary qoldanǵan «Quran» ki­taby, úlken kelini Aqzeıneptiń jaýly­ǵy, Muhamed Pazyldyń shapany, qol­danǵan aınasy, nemeresi Qonaq Kópeıdiń sýreti,  qaıys qamshysy kórsetildi, – deı­di Áset Pazyl.

Sonymen birge ótken jyly «Ult­tyq mádenı ıgilik nysandarynyń» mem­­­lekettik tizimine  mýzeıde turǵan ǵulam­anyń «Kálám Shárip» quran kitaby, úlken atalarynan qalǵan  kóne «Kók quran» kitaby, tumary, múıizden jasalǵan mús­tek tis tazalaǵyshy qorabymen, tis taza­laǵysh quraly, shaqshasy engizilgen. Tis tazalaǵysh quraldy 1981 jyly Másh­húr Júsiptiń nemeresi Tóleýbaı Sha­rapıev mýzeıge tapsyrǵan. Aǵashtan,  teriden jasalǵan eki zat. Aǵashtyń basy kúmispen qaptalǵan. Teriden jasalǵan tysynyń asty shashaq tárizdi kesilgen.

Aıtpaqshy, jaqsy bir jańalyq, Es­kel­didegi «Máshhúr Júsip Kópeıuly memorıaldyq mýzeıiniń» qyzmetkeri Áset Pazyl respýblıkalyq «Rýhanı qa­zy­na» atty baıqaýda «Aýyldyq mańy­zy bar mýzeıdiń úzdik qyzmetkeri» atalymynda júldeger atanypty.

Bul baıqaýdyń  2018 jyldan beri Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń uıym­dastyrýmen   ótkizilip kele jatqany belgili. Bıyl indet taralýy jaǵdaıyna oraı baıqaý onlaın formatqa kóshirilipti. Baıqaýǵa elimizdiń óńirlerinen mýzeıler, kitaphanalar, mádenıet úıleri men aýyldyq klýbtar qatysqan eken.

– Osy  «Rýhanı qazyna» baıqaýy­nyń maqsaty – mádenıet salasy qyz­metker­leriniń ózara tájirıbesimen almasý, qazaq­standyq patrıotızm men ulttyq-mádenı birlikti damytý aıa­syn­da ulttyq máde­nıetti nasıhattaý já­ne óńirlik mádenıet uıymdarynyń ımıd­­jin kóterýge baǵyt­talǵan úz­dik­ áleý­mettik-mádenı jáne bilim be­rý­ tájirı­belerin kórsetý, – deıdi 
Q.Sát­­­­baev memorıaldyq mýzeıiniń qyz­met­­keri Jannur Musabaeva. – Áset rý­hanı qazynany jınaqtaýda, aýdan­dyq mýzeı­diń bir bólimshesi retinde  ashylǵan Eskeldidegi Máshhúr Júsip Kópeıulynyń memorıaldyq mýzeıinde ǵulamanyń mol mu­rasyn jınaýda jáne nasıhattaýda. Sony­men birge «Máshhúr Júsip jáne din qaǵıdattary», «Máshhúr-Júsip Kó­peıuylynyń murasy», «Step­noı provıdes – Mashhýr Jýsýp» atty kitaptary  jaryqqa shyqty.  Qazir ol ekskýrsııa jetek­shileriniń, gıd­ter­diń biliktiligin arttyrý kýrstaryna qa­ty­sýda. 

Jannur Musabaevanyń aıtýynsha, baıqaýdyń talaby: halyqtyń rýhanı jáne moraldyq áleýetiniń damýyna yqpal etý, ulttyq jáne álemdik mádenıet qundylyqtaryna tartý arqyly jastarǵa patrıottyq jáne estetıkalyq tárbıe berý. Áset Qajymuqanuly osy talap úde­sinen kórindi, ózge mýzeı qyzmet­ker­lerine úlgi. Qazir ol anyqtamalyq kartotekalar, jınaqtar, mýzeıtaný salasynda ǵylymı-ádistemelik ádebıetter, mono­grafııalar shyǵarý, tarıhı-mádenı, ǵylymı sharalar ótkizýge daıyndalýda. Jyl saıyn ǵylymı-ádistemelik semı­narlar, ǵulamanyń ómir jolyn jáne shyǵarmashylyǵyn zertteýshi jas ǵalymdarǵa keńester men dárister, Máshhúrtaný oqýlary júıeli túrde ótkizilýde.    

Biz bıyl qyrkúıek aıynda Baıan­aýyl aýdanyna jolsaparǵa barǵan ke­zimiz­de aýdan ortalyǵyndaǵy «Qanysh Sátbaevtyń  memorıaldyq mýzeıin­de» bolǵan edik. Mýzeı elimizdiń Má­de­nıet jáne sport mınıstrliginiń «Qol­­jaz­­­­balar jáne sırek kitaptar Ult­tyq or­talyǵy» jáne E.Bóketov atyn­daǵy Qa­raǵandy Memlekettik ýnıver­sı­teti­niń «Tulǵataný» ǵylymı-zertteý or­ta­lyqtarymen  ózara tıimdi baılanys­ta ju­mys isteýde.

Mýzeıdiń  basqa  mýzeılermen  rýhanı mádenı baılanystar barysynda  Almatydaǵy  «Qoljazbalar jáne sırek kitaptar Ulttyq ortalyǵy» qyzmet­ker­leri byltyr Baıanaýylda,  oblys orta­lyǵy Pavlodarda kórme ótkizip, kórmege Máshhúr Júsiptiń  29 kóne qoljazbasyn ákelipti.

Kórmege kitaphana qorynda saqtalǵan Máshhúr Júsiptiń qoljazbalary, eski kitaptary jáne qazaq zııalylarynyń jaz­ǵan hattarynyń túpnusqalary qoıylǵan bolsa,  29 qujattyń 25-i qoljazba, qal­ǵandary «Saryarqanyń kimdiki eken­digi», «Tirlikte kóp jasaǵandyqtan kór­­­gen bir tamashamyz» jáne eki «Hal-ahýal» kitaptary. Bul kitaptar ǵylymı kitap­­hana qorynda 1950 jyldardan beri  saqtalýda.

Al elimizdiń «Qazaqstannyń qasıetti rýhanı qundylyqtary» baǵdarlamasy boıynsha ázirlengen jobaǵa bizdiń ob­lys­tan  78 kıeli oryn qosyldy.  Joba­daǵy ne­gizgi orynnyń biri – Baıanaýyl­daǵy Másh­húr Júsip kesenesi. 

– Bıyl «Ulttyq mádenı ıgilik nysan­da­rynyń» memlekettik tizimine taǵy da 13 kóne jádiger usyndyq. Olardyń ishin­de jıeni Jolmurat  Júsipulynyń jeke muraǵatynan  alynǵan  Máshhúr atanyń  «Quran» kitaby, 1907 jyly Qa­zan­daǵy Kusaıynovtardyń baspahanasynan shyqqan «Hal-ahýal» kitaby, 1907-1927 jyldar aralyǵynda ja­zyl­ǵan Máshhúrdiń 59 týyndysynan alynǵan qol­jazbalar, 1931 jyly ózi salǵyzǵan mazarynda turǵan qara tústi shkafy, 1957 jyly mazardy buzǵanda Muhammed Pazyl alyp ketken bolatyn. 2019 jyly ákem mýzeıge tapsyrǵan.  Aǵashtan jasa­lynǵan sandyǵy, qul­py­tas tasy bar. Búgin­gi kúnderi Eskel­di baýyryndaǵy Máshhúr­diń baı  mura­syn  saqtaý úshin jádigerler sanyn to­lyqtyrý maqsatyndaǵy jumys­tar jal­ǵasýda. Kelińizder, kórińiz­der, esik ashyq, – deıdi Áset Pazyl.

 

Pavlodar oblysy,

Baıanaýyl aýdany

Sońǵy jańalyqtar

Qıly-qıly taǵdyrlar

Tarıh • Keshe

Tozaqtan ótse de túńilmegen

Rýhanııat • Keshe

Radıst qazaq qyzdary

Tarıh • Keshe

Qarsy barlaýshylar qaharmandyǵy

Rýhanııat • Keshe

Maıdangerdiń ónegeli joly

Rýhanııat • Keshe

Turlaýy qıyn taǵdyrlar

Tarıh • Keshe

Bar úmitimiz Almat Kebisbaevta

Sport • 08 Mamyr, 2021

Bir shańyraqtan – úsh maıdanger

Rýhanııat • 08 Mamyr, 2021

Jetpis jeti jyldan keıin kelgen marapat

Aımaqtar • 08 Mamyr, 2021

Taraz qalasynda 20 soǵys ardageri bar

Aımaqtar • 08 Mamyr, 2021

Qazaqstannyń 7 óńiri «qyzyl aımaqta» tur

Koronavırýs • 08 Mamyr, 2021

Qazaq degenimiz – Baýyrjan...

Rýhanııat • 08 Mamyr, 2021

505-shi túrmeniń tutqyndary

Tarıh • 08 Mamyr, 2021

Áskerı ınjenerler ustahanasy

Oqıǵa • 07 Mamyr, 2021

Boryshymdy abyroımen ótesem deımin

Rýhanııat • 07 Mamyr, 2021

Ardagerler azaıyp bara jatyr...

Qazaqstan • 07 Mamyr, 2021

Uqsas jańalyqtar