Balýan Sholaqtyń shóberesi (Grek-rım kúresinen álem chempıonatynyń úsh dúrkin qola júldegeri Nurmahan TINÁLIEV jaıly tolǵaý)

Keńestik kezeńde alyptardyń izin jalǵaǵan Ábilseıit Aıhanov aǵamyz KSRO Halyqtary spart­pakıadasynyń jáne KSRO chempıony atandy. Onyń jetistigin 1991 jyly Odaq taraǵanǵa deıin eshkim qaı­talamady. Uıat ta bolsa aıtaıyq, qazaqtan ul týmaǵandaı, Qap taýynan jigit jaldap ákelip, ony elimiz atynan kúrestirip máz bolǵanymyz keshe ǵana...

О́stip, bir balaǵa zar bolǵan Baıbóri shaldaı zarlanyp júr­gen­de jarq etip Nurmahan Tin­álıev inimiz shyqty. Atan jilik azamat, 2010 jyly grek-rım kúre­sinen asa aýyr salmaqta álem birinshiliginiń qola medalin bir tarpyp alyp keldi. Bul jetistigin qatarynan eki dúrkin (2011, 2013) qaıtalady. Ekinshi tarpyǵanda Azııa oıyndarynyń qos altyny (2013, 2015) qorjynǵa tústi. Onyń syrtynda qurlyqtyń eki dúrkin chempıony (2013, 2015), Jazǵy Ýnıversıadanyń qola júldegeri (2013) qatarly bıikterdi baǵyndyrdy. Osylaı halqymyz sanasynda uıalaǵan alyptar leginiń bir túıir ushqyny jandy.

Eger de oıyn balasy Nurmahan­dy ákesi Anarbek «aýyldyń qara shańynda asyr salyp oınaı ber­meı, balýan bol, qaraǵym, seniń dú­birli shabysyńdy kórip meniń she­rim tarqasyn...» dep Alma­ty­­daǵy Dáýlet Turlyhanov atyn­­daǵy kúres mektebine alyp kel­megen­de, qaıter edi?!. Kem degende aýyldyń aptaldaı qarajon jigit­teriniń biri bolyp qala berer... Nur­mahan tárizdi alyp azamattar qazaqtyń ár aýylynda bar. Biraq olardy Anarbek áke sııaqty qoly­nan jetektep ákelip, dúbirge qosatyn adam joq. Bolmasa, alyp bala izdep sabylyp júrgen bapker kórmeısiz. Sóıtip qanshama qazaq­tyń alyp uly shań qaýyp dalada júr...

 * * *

Nurmahannyń ákesi Anarbek marqum ózi de kúresken, aýyl-aı­maq, at jeter jerge túıe balýan atanǵan. Ábden saqaıyp, jasy ulǵaıǵan shaǵyndaǵy salmaǵy 130 kılo bolypty. Dalanyń tarlan bórisindeı atylmaı qýatyn ishine saqtap, ózinen týǵan uldaryna úmit artqan syńaıly. Ulynyń balýan bolaryn naq tanyǵan. Ishki túısik, tylsym úmitpen. Sóıtip Nurmahandy Almatyǵa alyp barǵan. Bul 2002 jyl edi.

Ol kezdegi Nurmahannyń sal­maǵy 54 kılo. Sol kúnderdi esine alǵan balýan jigit «óte álsiz, ári kú­reske eshqandaı ıkemim joq edi» deıdi. Onyń ústine adamdary arpalysyp jatqan alyp shahar Almatyda aǵaıyn-týǵandary joq, jaqyn-jýyq tanystardy saǵalap júrip, rasyn aıtqanda kez kelgen jerge jambas syıdyrý qaıdan ońaı bolsyn.

Biraq Nurmahanda namys boldy. Qalaı da jetemin, qalaı da jeńemin degen. Qysqasy, bul jigit­ti balýan qylǵan – namys. Ony azamatpen ashyq áńgime barysynda anyq ańdadyq. Degenmen, adamdy qıyndyqtan alyp shyǵatyn Abaı atamyz aıtqandaı, «aqyly men qaıraty» ǵoı. Ásirese balýanda qaı­rat bolyp, aqyly bolmasa, kóshedegi kóp tentektiń birine aınalar, basqa qaıda barar deısiz. Odan keıin – eńbek. Onyń dámin Nurmahan bir kisideı biledi.

Bapker qaýym jaqsy biledi, aýyr salmaqtaǵy balýandardy kúreske ıkemdeý qıyn, buqanyń jon terisindeı ıi qanbaı jatyp alady. Kóp bapker osyny biledi de, jas shybyqtaı ııýge jumsaq jeńil salmaqtaǵy balalarǵa áýes. Osyndaı jaǵdaı Nurmahannyń basynan da ótti. Shyny kerek, alǵash­qy eki jyl jyǵylýdan kóz ashpaǵan bala 2004 jyly Oral qalasynda ótken jasóspirimder chempıonatynda top jardy. Sodan qýansyn kelip. Dalanyń qońyr jeli súıip ósken qara tory júzine kúlki úıirildi. Ol kezde ákesi tiri. Ulynyń jeńis tuǵyryna kóte­ril­genin estigende, keń dalaǵa bir qarap, óziniń alyp keýdesine bir qarap, «dál osylaı bastalýy tıis» dep mıy­ǵynan tereń bir kúlgende uqsaıdy.

 * * *

Balasynyń balýan bolaryn áke júregi baıaǵyda sezgen. Jastaý kezinde tús kórgen. Túsinde aq qoshqar súzip jatyr eken. Bul qoshqar atasy Balýan Sholaqtyń piri ekenin biletin. Osy Balýan Sholaqtyń ákesi – Baımyrza. Baımyr­zanyń ákesi – Jaryqshaq, Jaryqshaqtyń ákesi – Qazanǵap. Osy Qazanǵap toǵyz jasynda ákesi Esentaı sámbettiń azǵana aýylyn bastap Kókshetaý jaqqa qonys aýdarǵan. Sol kúıi Bulandy óńiri Tasyózek boıyn mekendep qalyp qoıǵan. Al Anarbektiń ákesi Bekbaı. Bekbaıdyń ákesi Tináli osy Balýan Sholaqpen shamalas. Sonaý jyldary Balýan Sholaq Shý boıyndaǵy atajurty úısin-sámbet eline kelgende qarsy alǵan adamnyń biri Tináli eken. О́ıtkeni Tináli men Nurmaǵambet (Balýan Sholaq) – aǵaıyndy adam­nyń balalary. Qysqasy, biz­diń Nurmahan – ataqty Balýan Sholaq­tyń shóberesi.

Osylaı Nurmahannyń jeńisti joldary bastaldy. Kelesi, 2005 jyly el birinshiliginde taǵy da júl­deli orynǵa ıe bolyp, osy jyly Japonııada ótken jasós­pirimderdiń Azııa chempıonatynda qola medal qanjyǵalady. 2006 jyly jastar qataryna ótti. Sal­maǵy – 96 kılo. Ájeptáýir ysyldy. Jastar arasynda jeńimpaz atandy. «Dándegen qarsaq qulaǵy­men in qazady» degendeı, qýat-qarymyn synap kórmekke eresekter arasynda ótken Qazaqstan chem­pıo­natyna qatysty. Fınalda Marǵulan Ásembekovten jyǵy­lyp, ekinshi oryn aldy. Buǵan da shúkir. Ol tusta 96 kılo sal­maqta M.Ásembekov kósh bastap, Áset Mámbetov ókshelep, naǵyz básekelestik qyzyp turǵan shaq. Nur­mahan úshin eresekter qata­ryna ótýge áli eki-úsh jyl bar. Oǵan deıin Marǵulan men Áset 96 kıloda kúrese tursyn...

2007 jyl. Nurmahan jastar arasynda Fılıppınde ótken Azııa birinshiliginde top jaryp, álem chem­pıonatynda qola júldege ıe boldy. Osy jyly eresekter ara­synda Semeıde ótken Qazaq­stan kýbogy jolyndaǵy ja­rys­­ta Marǵulandy jeńdi. Áne-mine qyr astynda Beıjiń Olım­pıadasy qyltıyp tur. 96 kıloda qaıshylasyp jatqan ekeý­ge bul kelip qosyldy. Biraq «qyr­syqqanda qymyran irıdi» degendeı, jattyǵý ústinde Nurmahan to­byǵyn taıdyryp aldy.

Uzaq emdelýge týra keldi. Taı­ǵan tobyqty «jóndetip», tize­niń sógilip ketken shemirshegine ope­rasııa jasatyp, toǵyz aıǵa jýyq ki­lemge shyǵa almady. Biraq tusaýly tulpardaı shıryǵyp jatty. 2008 jyldy tolyqtaı bos jiberip aldym dep ókinedi Nurmahan. Jalpy úlken jaqsylyq bolar aldynda bir synaqtyń keleri – qudyrettiń buljymas zańy. Muny bilmegen adam ómirdiń mánin túsinip jarytpaıdy.

2009 jyly ábden saqaıyp, týlaǵan tulpardaı kilemge oraldy. Bir jyldyń ishinde salmaǵy toqtaýsyz ósip 120 kıloǵa jetti. Kel­gen bette eresekter arasynda Qazaqstan birinshiligin baǵyn­dyr­dy. Alǵashqy álem chempıona­tyna qatysyp, tájirıbe jınap qaıtty.

 * * *

«Biter istiń basyna, jaqsy keler qasyna» degendeı, 2010 jyl­dyń basynda Nurmahandy namys­ty bapker Marat Turlyhanov qamqorlyǵyna aldy. О́ıtkeni jas balýandy tórt jylda bir ret jalaýyn kóteretin Azııa oıyndary men kezekti álem chempıonaty kútip turǵan bolatyn. Osyǵan daıyndyq bastaldy. Qyrsyqqanda, eski ja­raqat qaıtadan syr bermesi bar ma?! Bapkeri qarajat taýyp Nurmahannyń aıaǵyna shetelde operasııa jasatty. Ońalǵan soń Beıjiń Olımpıadasynyń qola júldegeri Áset Mámbetov ekeýin qosaqtap Máskeýge attandyrdy.

Bul bir aqylmen oılap, keń pishilgen is boldy. О́ıtkeni  Qazaq­standa asa aýyr salmaqta báse­kelestik joqtyń qasy. Bir-birine qarsylas balýandar saýsaqpen sanar­lyq. Al básekelestik bol­maǵan jerde sportshynyń sheber­lik deńgeıi óspeıdi. Reseıde aýyr jáne asa aýyr salmaq dárejesinde keminde bes-alty balýan bar. Nur­mahan men Áset reseılik balýandarmen birge jattyqty.

Osy oqıǵa jaıynda merzimdik baspasózge bergen bir suhbatynda Nurmahan: «Máskeýdiń qaq ortasynan páter jaldap, esh alań­syz jattyǵýǵa kiristik. Eń bas­tysy, sheberlik jaǵynan kóp óstik», dese, balýannyń bapkeri Marat Turlyhanov: «Bapkerlik kásip­ke den qoıǵan kezimde Áset Mámbetovpen jumys istedim. Ol uzaq ýaqyt Máskeýde Reseı balýandarymen birge daıarlandy. Beıjiń Olımpıadasynda ol qola júldeger atandy. Sodan Ásettiń qasyna serik bolatyn taǵy bir balýan izdedim. Tańdaýym Nurmahan Tinálıevke tústi. Bul balanyń eńbekqorlyǵy unady. Jattyǵýdan jalyqpaıdy. Eger Nurmahannyń baǵyn asha alsam, bul jalǵyz maǵan emes, búkil alash jurtyna úlken abyroı bolatynyn júregim sezdi. Qazaqtyń nar tulǵaly bir azamaty álem alyptaryn birinen keıin birin jyǵyp, jeńis tuǵyrynda marqaıyp tursa, qandaı ǵanıbet. Sol kezde memleketimizdiń mereıi ósedi jáne ózge halyqtar aldynda ultymyzdyń tektiligin tanytar edik...», depti baspasóz ókilderine bergen suhbatynda.

 * * *

Marat bapker aıtsa aıtqandaı, keshikpeı Nurmahan onyń úmitin aqtady. 2010 jyldyń qyrkúıek aıynda Máskeý qalasynda álem birinshiligi bastaldy. Oǵan dúnıe júziniń otyz elinen balýandar qatysty. Nurmahan Tinálıev 120 kılo salmaqta alǵashqy beldesýin ıtalııalyq Fıgaromen ótkizip, ony birinshi kezeńde 4:0 esebimen, ekinshi kezeńde 6:0 esebimen tóń­kerip tastady. Kelesi kezekte joly túıisken ızraıldik alyp Vladımır Gýralskııdi de aıqyn basymdyqpen (1:0, 4:2) utty. Úshinshi kezekte, reseılik alyp, Olımpıada jáne álem chempıony Hasan Baroevpen beldesti. Bizdiń Nurmahan bul soıqandy alǵashqy kezeńde alyp jyqty, ekinshi kezeńde parterde eptep utyldy. Sheshýshi úshinshi tusta aıqyn basymdyqpen (3:1) utty. Sóıtip, reseılik alypty alyp urǵan Nurmahandy kýbalyq qara dáý Mıhaın Lopes kútip turdy. Odan utyldy. Úshinshi oryn, ıaǵnı álem birinshiliginiń qola medali úshin shaıqasta chehııalyq Marek Svechti oısyrata jeńip (4:0, 7:0), asa aýyr salmaqta álem chempıonatynan medal buıyrǵan tuńǵysh qazaq retinde tarıh betine aty tańbalandy.

Bul jetistiginen keıin el-jurt Nurmahandy alqady hám ala­qanyna saldy. Oǵan azamat laıyq edi. О́ıtkeni kóńili baladaı, qýaty daladaı, alyp uldyń basty qasıeti súıegine sińgen qazaqy tárbıesi. Úlkenniń aldyn kesip ótpeıdi, kishipeıil jigit. Alyptyń anasy Jumagúl Rábjanqyzy «balamnyń eń jaqsy qasıeti – basyn kesip alamyn deseń de ótirik aıtpaıdy, sodan soń bireýge ýáde berse, sony oryndamaı tynbaıdy» deıdi eken.

Osylaı álemdik dodada olja salǵan jigit keshikpeı tórt jylda bir bolatyn Azııa oıyndaryna attandy. Bardy. Alǵashqy qarsylasy kambodjalyq Cham Chbın­di taza utty. Odan keıin ún­dilik Dadal Chmandrdy bet qarat­pady. Úshinshi beldesýde osy jyly Máskeýde ótken álem birin­shiliginde 96 kıloda altyn medal alǵan Irak alyby Álı Ák­parmen joly túıisti. Ony da utty. Sheshýshi kezeń altyn medal úshin qytaılyq alyp, salmaǵy 150 kıloden joǵary Lýı Delıdi eki kezeńde 1:0, 2:0 esebimen aıqyn jeńip, chempıon atandy.

Kelesi 2011 jyly álem birin­shiligi Túrkııada ótti. Oǵan dúnıe júziniń 40 elinen balýandar qa­tysty. Nurmahan alǵashqy aınalymdy erkin ótkizip, ekinshi aınalymda amerıkalyq Dremaıl Baıerspen joly túıisti. D.Baıers – 2002 jyly álem chempıony atanyp, 2007 jyldan beri barlyq jarysta júldeli oryndardan túspeı kele jatqan óte tájirıbeli balýan. Ony bizdiń jigit aıqyn utyp, úshinshi aınalymda nemis jigiti Nıko Shmıdke tap keldi. Alǵashqy eki kezeńde de ese jibergen nemis jigiti jeńilip tyndy. Nurmahan tór­tinshi beldesýin grek alyby Ksefont Kotsıýbaspen ótkizdi. Jeń­di. Biraq besinshi beldesý qıynǵa soqty. Ol túrkııalyq azamat Ryza Kaıalap bolatyn. Bul jigit ótken jyly Máskeý chempıonatynda armenııalyq alyp Iýrıı Patrı­keevten jeńilip, biz­diń Nur­mahanmen bir tuǵyrda (qola medal) turǵan edi. Endi, mine, bir tuǵyrda qonaqtaǵan qos alyptyń joly túıisti. Nurmahan túrikke ese jiberdi, onyń aqysyna qola medal úshin majar balýany Mıkael Baroshty oısyrata utyp, London olımpıadasyna qatysatyn lısenzııaǵa qol jetkizdi. Buıyrsa, alda Olımpıada!

 * * *

Atamyz qazaqta álmısaqtan kele jatqan «buıyrǵan ala ma, júgirgen ala ma» deıtin támsil bar. Nurmahannyń taǵdyryn joǵa­rydaǵy bir aýyz sózge baılap aıtsaq túsinikti shyǵar. Árıne, el bolyp úlken úmit arttyq. Tipti kók týdy jelbiretip qolyna ustatyp qoıdyq. Balpań-balpań basqan, baltyry jýan hám dóńgelek júz­di, qarasynan alasy mol qoı kózdi alyp qazaqtyń týyn ustap, mań­daıda júrýi bir ǵanıbet emes pe?!

Biraq Nurmahan alǵashqy aınalymnan asa almady. Shved jigiti Eýrenge jol berip qoıdy. Bul shved Olımpadanyń qolasyn qan­jyǵalady. Qazir oımen sholyp otyr­saq, Nurmahannyń óz tobyn jaryp shyǵyp, fınalda aıqasýǵa tolyq múmkindigi bar edi. Bizdiń jigitpen bir topqa L.Vanek (polıak), R.Shavvı (týnıs), Navı (eston), Chýgos (belorýs), Lýı (qytaı), Barosh (majar), joǵarydaǵy Eýren (shved), Patrıkeev (armıan), Baroev (reseılik), Babajanzade (ıran), Álı Ákpar (ırak), t.b. túsken. Bular­dyń qaı-qaısysyn jeńýge Nurmahannyń múmkindigi bar edi. 2010 jylǵy álem birinshiliginiń kúmis júldegeri Iýrıı Patrıkeevti qos­paǵanda, qalǵandaryn budan buryn talaı jarysta jeńgen bolatyn. Basty qarsylastary: túrik Ryza men kýbalyq Lopes kelesi topta bolatyn.

Jerebege qarap bar qazaq «a, qu­daılap» qýandyq. Biraq qýanysh uzaqqa sozylmady. Jaǵdaı­dyń qalaı bolǵany jaıly Nur­mahan­nyń aıtqany: «Kúrestim, jy­ǵyldym, jeńildim. Halqyma ótirik aıtyp aqtalǵym da kelmeıdi. Kilemge shyǵardan 15 mınýt buryn, dene qyzdyryp almaq bo­lyp jattyǵý jasap jatqanda aıaǵym­nyń tobyǵyn shyǵaryp aldym. Qasymda jeke bapkerim Marat Turlyhanov boldy...».

Odan beri segiz jyl aǵyp ótti. Nurmahan kúres kileminen ketken joq. Pandemııanyń aldy – qańtar aıynyń aıaǵynda grek-rım kúresinen Fransııada ótken Gran-prı týrnıri «Anrı Deglan – 2020-ǵa» qatysyp, kúmis júlde alyp qaıtty. Fınalda jaraqatyna baılanysty kilemge shyqpady. Jaqynda habarlasqanymda «Qazir jaraqatym tolyq jazyldy, úzbeı jattyǵý jasap júrmin, buıyrsa meni kilemnen kóresiz aǵa», dedi. Árıne, táńirim solaı bolýǵa jazsyn!