Batý hannyń altyn arǵymaqtary

Tarıhtan bilemiz, Batý qaǵan 1250 jyly óziniń qudiretin kúlli álemge áıgileý úshin altynmen aptalǵan, kú­mis­pen kúptelgen sán-saltanatty qala turǵyzady. Bul shahar keıin «Saraı Batý» dep ataldy. Qazaqsha aıtqanda Batý hannyń saraıy. Qala Altyn Ordanyń alǵashqy astanasy retinde tarıhta qaldy. Uly han osy jaýhar ordasynyń aldyna bıiktigi 2 metr bolatyn qos altyn arǵymaq músinin turǵyzǵany jaıly derek bar.

Bul oqıǵa jaıly K.Hellerdiń «Zolotaıa orda ı torgovlıa s Zapadom» atty eńbeginde jáne 2006 jyly Ulan­batyr qalasynda jaryq kórgen zert­teýshi Ch.Choısambanyń «Batý han jo­ryq­tary», mońǵolııalyq tarıhshy S.Solmonnyń «Altyn Orda ulysy» (Ulan­batyr qalasy, «ADMON» baspasy, 2006) eńbekterinde aıtylǵan eken.

Joǵarydaǵy Batý ordasynyń irge tepken orny jaıly arheologter – búgingi Reseı Federasııasy Astrahan ob­lysy ortalyǵynan tike soltústik baǵyt­ta 100 shaqyrym jerdegi Ahtýba óze­niniń shyǵys jaq jaǵasy degen toq­tam jasaǵan.

Kezinde Saraı (Saraı-Batý) keremet kórkem, qazirgi tilmen aıtqanda kommýnıkasııasy tolyq sheshimin tapqan qala bolypty. E.S.Kýlpınniń 1998 jy­ly jaryq kórgen «Zolotaıa Orda» kita­bynda bul qalada 75 myńnan 175 myńǵa deıin halyq turǵany jaıly aıtylady. Kósheleriniń keńdigi – 7-8 metr. Qa­la­nyń ortasynda taza sý qubyry tar­tylǵan, aram sý aǵatyn bólek kanaly bar, er men áıel dárethanalary bólek-bólek... Sol tusta mundaı halqy kóp má­denıetti qala Eýropanyń ózinde bola qoı­maǵan. Kóne tarıhtyń kógin sógip kór­seńiz, HIII ǵasyrda Rımde 35 myń, Parıjde 40 myń adam ómir súrgeni jaıly derek bar.

Joǵarydaǵy «Altyn arǵymaqtar» týraly ańyzda osy qos atty jasaý úshin 15 tonna altyn jumsalǵan deıdi. Biraq jylqylar músini som altynnan biteý quıyldy ma, álde ishi qýys boldy ma, ol jaǵy belgisiz. Keıbir zertteýshiler sol tusta Kıev qalasynyń som altyn­nan quıylǵan shirkeý qońyraýy túrki-mońǵol áskeriniń qolyna túsken, keıin bul qońyraý eki altyn arǵymaqqa aı­nal­ǵan shyǵar degen paıym aıtypty.

Ekinshi bir ańyz-derekte: «Batý áýeli saraıynyń aldyna bir dana altyn arǵymaqtyń músinin soqtyrǵan. Onysy kóz tartarlyq keremet bol­ǵan­dyqtan, keshikpeı ekinshisin de ja­satqan» dese, fransýz saıahatshysy Gılom de Rýbrýk óziniń esteliginde «Alystan qaraǵanda kún sáýlesine shaǵylysyp, kóz toıǵysyz sánimen adam balasyn tańdandyratyn altyn ar­ǵymaqtardyń minsiz músini shynynda keremet. Osyny jasaý úshin qan­shalyqty altyn jumsalǵanyn oı­laýdyń ózi qorqynyshty» dep jazǵan kó­rinedi.

1255 jyly Batý ólgen soń han ta­ǵyna otyrǵan inisi Berke óz atyna jańadan «Saraı-Berke» atty qala (Volgograd oblysy, qazirgi Sarev qa­la­shyǵynyń mańy) turǵyzyp, eki al­tyn atty han ordasynyń aldyna alyp baryp qoıǵan deıdi. Sodan bas­tap altyn attar 100 jyl boıy Toq­tamys bılikke kelgenge deıin tapjylmaı turǵan. Arǵymaqtardyń keıingi taǵdyry jaıly ańyz kóp. Sonyń bi­rinde Kýlıkov shaıqasynda (1379 j) orys knıazdarynan jeńilgen Mamaı han Qyrymǵa qaraı yǵysqanda alyp ketken deıdi.

Bir nusqada qos arǵymaq Saraı-Ber­ke qalasy turǵan jerde tereń apan bolǵan, sonda jasyrylǵan deıdi. Osy nusqa negizinde qala ornyna uzaq jyl barlaý jumystary júrgizilgen. Ázirge altyn attardy tapqan eshkim joq.

Taǵy bir ańyzda Mamaıdy jerlegende bir atty qosa kómgen deıdi. Bul ańyzǵa sengen orys aǵaıyndar kúni búginge deıin Mamaıdyń zıratyn izdeýmen keledi. Bir derekte, «Mamaı Ahtýba ózeni jaǵasyna jerlegen» delinse, ke­lesi bireýlerinde Mamaıdyń jambasy tıgen jer Qyrym dalasy delinýde. 1995 jyly eski Qyrym qonysyna qaz­ba jumysyn júrgizgen arheologter ýaqyttyq turǵydan HIII ǵasyrdyń al­ǵashqy jartysyna jatatyn Altyn Or­danyń yqpaldy tulǵalarynyń biriniń zıratyn tapty. Múrdeni zerttegen antro­pologter onyń 50 jas shamasynda, boıynyń bıiktigi 1,5 metr ekenin anyq­tady. Biraq altyn at joq.

Endi bireýler naqty qujatqa negiz­delgen derek «Mamaı qaıtys boldy de­gen habar alǵan Toqtamys ony jerlegende ózi baryp topyraq saldy» degenge súıenip, olaı bolsa altyn attyń birin onymen birge jerleýi ábden múm­kin degendi alǵa tartady.

Endeshe altyn attyń biri Mamaımen bir­ge kómildi deıik, ekinshisi qaıda? Osy suraq búgingi deıin kóp adamdy qyzyq­tyryp keldi. Erteden kele jatqan ańyz-derekte, muzdaı qarýlanǵan bir top búlikti kazak qaraqshylary oıda joq­ta qamsyz jatqan Saraı-Berkeni shap­qan deıdi. Maqsaty altyn atty oljalaý. Biraq eki jaqtyń joıqyn tartysy kezinde attar joǵalǵan. Qaraqshy kazaktar almaǵany anyq. Bireýler ony Edil darııasyna aǵyzyp jibergen dese, ekinshi top «olaı emes, abyr-sabyr kezinde urlanǵan» dep júr.

Qalaı desekte, álemdi aýzyna qa­ra­typ otyrǵan altynordalyqtar qoly­nan altyn atty tartyp alý ekiniń bi­ri­niń qolynan keletin sharýa emes. Ol tusta ordaǵa shabýyl jasaý degen ba­syńa ólim tilegenmen birdeı. Demek «altyn attardy qaraqshy kazak jasaǵy alyp ketýi múmkin emes» degen paıym aıtady barlyq tarıhshylar.

Sońǵy jyldary bul attar Don da­rııasynyń tabanyna kómilgen nemese tereń qazylǵan apanǵa jasyrylǵan degen nusqalar aıtylyp júr. Taǵy bir bol­jam: 1391-1395 jyldary Saraıdy aqsaq Temir shapqanda altyn attar jo­ǵalǵan deıdi. Biraq bul derekti moıyn­damaıtyndar óte kóp. Demek altyn attar qaıda? Olardyń tarıhta bolǵany tań atyp, kún shyqqandaı shyndyq.

Reseıdiń maman arheologteri, odan qal­dy erte dáýir hám ortaǵasyrlyq oba-qabir tonaýshylar túgeldeı der­lik uzaq ýaqyt osy altyn attardy izdeý­men álek. Áli izdep de júr. Bular Reseı Federasııasynyń Volgograd ob­lysynyń terrıtorııasyna jáne Ýkraınanyń Qyrym jerine kúni búginge deıin barlaý-izdeý áreketin toq­tatqan joq.

Izdeýshiler Volgograd qalasynyń ańyzy – «Mamaı qorǵanyn» negizgi nysana dep qaraıdy. Bul tóbede «ataq­ty Altyn Orda bıleýshisi Mamaı jer­lengeni» jaıly ańyz da bar. Altyn atty izdeýshiler osy derekke súıenetin tárizdi. Orystar bul tóbeni qazýdaı-aq qazdy. Biraq Uly Otan soǵysy kezinde paıda bolǵan zırattardan basqa eshteme iliktire alǵan joq.

Tipti sońǵy kezde baspasóz betterin­de Reseı men Ýkraına arasyndaǵy Qy­rym úshin tartys osy altyn attarǵa qatysty bolýy múmkin degen sózder de emis-emis aıtylyp júr. Alyp altyn kim­di qyzyqtyrmaıdy.

1990 jyly reseılik jazýshy Sergeı Alek­seev ózi jazǵan «Sokrovısha Val­kırıı» atty romanynda KSRO-nyń qaýipsizdigin qorǵaý salasynyń arnaıy toby 1960 jyly altyn attardy ta­ýyp alǵany jaıly jazypty. Bul oqıǵa joǵarydaǵy ańyz-derekterge maı tamyzyp jibergendeı áser etti. Buǵan senýshiler kóp.

Bul jerde bir ǵana aqıqat bar. Altyn arǵymaqtardyń bolǵany shyn­dyq. Olar qaıda ketti, kim aldy, ál­de áli kúnge deıin jasyrýly jatyr ma? Altyn attardy izdeýshilerdi tolǵan­dyryp júrgen suraq osy.