Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
It – adamzattyń, onyń ishinde qazaq halqynyń da kóneden kele jatqan senimdi serigi. Qazaq ıtti jeti qazynanyń birine jatqyzatyny da tegin bolmasa kerek. О́zge janýarlarǵa qaraǵanda ıt ıesine adal ári senimdi jol serik bola alatyn qasıetke ıe. Olar týraly aıtylyp ketken ańyz-áńgimelerdiń talaıy áli kúnge deıin óz mańyzyn joǵaltqan emes. Tipti barshamyz biletin «Jyl on eki aı» jylnamalyq kitabynda da bul janýar týraly erekshe atalady...
Ulttyq ulannyń kınologııalyq qyzmetinde kózge túsken, qyraǵylyq tanytqan aqyldy tóbetter jeterlik. Máselen, «Qoǵamdyq tártip saqtaǵany úshin» tósbelgisin alǵan «Anchar» esimdi qyzmettik ıt óziniń ıis sezgishtiginiń arqasynda birshama istiń izin sýytpaı ashqan. Sol qyzmettik ıttiń ıesi, kınologııa qyzmetiniń ınspektory, aǵa serjant Rınat Mantaevpen áńgime barysynda birshama qyzyqty derekterge qanyqtyq.
– Qyzmettik ıtterdi qalaı úıretesizder jáne olardy neshe jasynan bastap qolǵa alǵan durys?
– Kınologııa áskerı qyzmettiń negizgi salasyna jatady. Biz jaýyngerlik ıtterdi kúshik kezinen, dáliregi eki aılyǵynan bastap úıretemiz. Sol kezden bastap olar ózderiniń esimderin biledi. Iz kesý boıynsha jáne esirtki izdeýge nemis pen belgııalyq ovcharkalar epti keledi. Alaıda olardyń sondaı qabiletke ıe bolýy úshin, ıaǵnı ıisti ajyratýy men shatastyrmaýy mańyzdy bolǵandyqtan túrli jattyǵýlar jasatamyz. Úzdiksiz qaıtalanǵan jattyǵýlar óz nátıjesin beretini sózsiz.
Máselen, ıt belgili bir quqyqbuzýshylyq, urlyq bolǵan orynda kúdiktiniń qandaı da bir zaty qalyp qoısa, sonyń nemese kúdikti adamnyń ıisi arqyly iz kesedi. Iis sezý múshesi erekshe damyǵan ári ábden jattyqqan ıtter kúdiktini jazbaı tanýda qatelese qoımaıdy.
– Qyzmettik ıtter neshe túrge bólinedi?
– Qyzmettik ıtterdi iz kezýshi, jarylǵysh zattar izdeýshi, esirtki izdeýshi sondaı-aq, shabýyldaýshy dep qyzmetine qaraı birneshe topqa bólemiz. Olardyń árqaısysynyń kútimi de ártúrli bolyp keledi. Olar tuqymyna, denesine qaraı tamaqtandyrylady. Qorekteri ıtterdiń atqaratyn qyzmetterine qarap beriledi. Bizdiń tórt aıaqty dostarymyz kúndelikti tamaqtanýdan bólek, sheteldik arnaıy taǵamdardy da jeıdi. Arnaıy paketterge salynǵan, aqýyz, kalsıı, basqa da dárýmendermen baıytylǵan tamaq beremiz.
Itter únemi dárigerlik baqylaýda bolady. Shetelden ákelingen, arnaıy juqpaly aýrýlarǵa qarsy ekpeler egiledi. Veterınarlyq dárigerler ekpesin salyp, jaraqattanǵan ıtter bolsa olardy emdeıdi, qajet bolsa ota da jasaıdy. Al aýrýynan aıyqqan ıtter qaıta úıretýden ótip, óz qyzmetine kirisedi. Jalpy, ıtterdiń qyzmettik jaramdylyǵy 8-10 jylǵa jetedi.
– Esirtki izdeıtin qyzmettik ıtter týraly ne aıtasyz?
– Biz esirtki izdeý boıynsha kóbinde labrador tuqymdy ıtti qoldanamyz. Sebebi olardyń denesi túrli qýystardan ótýge yńǵaıly bolyp keledi. Qolǵa jyldam úıretiledi. Doppen oınaǵandy jaqsy kóredi.
– Itterdi saýyqtyrý jattyǵýlarynda, sondaı-aq este saqtaý qabileti men jyldamdyǵyna qaraı qandaı úıretý jumystaryn júrgizesizder?
– Biz qyzmettik ıtterdi baýlyǵanda kóbine ózimizdiń jáne halyqaralyq tájirıbelerdi qoldanamyz. Árbir ıttiń psıhologııasyna, qabilet-qarymyna, jyldamdyǵyna basa mán beremiz.
It bir sekýnd ıiskegen ıisti bes jylǵa deıin este saqtaıdy. Sondaı-aq ıistiń 11 mıllıon túrin ajyrata alady eken. Adamdarǵa qaraǵanda ıttiń ıis sezý qabileti on myń ese joǵary bolady. Jalpy, ıtterdi qyzmettik maqsatqa paıdalaný ejelgi Rım men Grekııadan bastaý alǵan kórinedi. Al keıin baryp, tuqymyna baılanysty sharýashylyqtyń túrli salasyna paıdalaný HIH ǵasyrda jandana túsken.
– «Kobalt-2018» halyqaralyq oqý-jattyǵý barysynda kózge túsken «Anchardyń» erligi týraly aıtyp ótseńiz.
– Bizdiń ıtterimizdiń erlikteri el aýzynda júr. Siz aıtyp otyrǵan «Anchar» halyqaralyq deńgeıdegi «Kobalt-2018» oqý-jattyǵýynda aqyldylyǵymen kózge túsken bolatyn. Aıtylǵan buıryqtardy oryndaý barysynda kórermenderdi tań qaldyrǵan «Anchar» Ulttyq ulan bas qolbasshysynyń buıryǵymen «Qoǵamdyq tártipti saqtaǵany úshin» tósbelgisimen marapattaldy. «Anchardyń» kóptegen operasııalarǵa qatysyp, sonyń nátıjesinde jetken jetistikteri barshylyq. Qyzmet barysyndaǵy qyraǵylyǵy, estý men ıis sezý qabileti tym joǵary. Aqyldylyǵy óz aldyna bir tóbe.
– Kınologııa qyzmetinde áskerılerge qandaı talaptar qoıylady? Ony qalaı júzege asyrasyzdar?
– Aıta keteıin, qyzmettik ıtterdi daıyndaý asa yjdaǵattylyqty talap etedi. Tikeleı bastyǵymyz, serjant Abzal Hasenovtiń aldymyzǵa qoıǵan mindetin oryndaý barysynda jaýapkershiligimizdi tereń sezinip, jattyǵý jumystaryn úzdiksiz júrgizemiz. Serjant A.Hasenov te jattyǵý kezderinde únemi qasymyzdan tabylyp, óziniń nusqaýlaryn berip otyrady. Osyndaı qajyrly eńbektiń nátıjesinde Ulttyq ulannyń bas qolbasshysy tarapynan «Qoǵamdyq tártipti saqtaǵany úshin» tósbelgisin ıelendik.
Qyzmettik ıttiń qarym-qabiletterin tıimdi paıdalanatyn kásibı kınolog maman retinde ıttermen jumys isteýde jınaqtaǵan tájirıbemdi elimizdiń ıgiligi úshin jumsaý – basty maqsattarymnyń biri. Qoǵamdyq tártipti saqtaý jolynda atqaryp jatqan jumystarymyzdyń naqty nátıjesin kórgen sátterde óz isimizge degen adaldyǵymyz arta túsedi.
Áńgimelesken
Esenbol IMANǴAZY
