Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
О́tken jylǵy statıstıkaǵa úńilsek, jalpy bereshek somasy barlyq tutynýshylyq kredıtterdi qosa eseptegende 4 trln teńgeden asady. Qazaqstan halqynyń 27%-dan astamy nesıe alǵan, moıyndarynda qaryzy bar. Bul eldiń ekonomıkalyq belsendi halqynyń 55%-dan astamyn quraıdy. Ipotekalyq qaryz, avtokredıt boıynsha alynǵan nesıe, bıznes-kredıtti eseptemegendegi kórsetkish. Búgingi kúni bul kórsetkish azaıǵan joq, qaıta kóbeıe tústi.
Kollektorlar boryshkerlerdi jıi mazalaıdy. Sonyń saldarynan qaryz alýshynyń da, keıde kepil bolǵan adamnyń da mazasy ketedi. Kollektorlardyń maqsaty – qorqytý ma, qorǵaý ma? Ol jaǵy túsiniksiz. Bir anyǵy, barlyq kredıttik júıe banktiń múddesin qorǵaýǵa baǵyttalǵan.
Barlyq damyǵan elderde «Jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly» zań bar. Ol zańdar azamattardyń quqyqtaryn qorǵaıdy jáne paıda tabýǵa ǵana baǵyttalǵan bankterdiń múddelerin shekteýge múmkindik beredi.
Bul ıdeıa negizinen, eń aldymen Amerıka Qurama Shtattarynda júzege asyryldy, onda bankrottyq týraly alǵash ret XIX ǵasyrdyń ózinde aıtyla bastaǵan. Bir ǵasyrdan keıin bul prosedýrany Eýropa elderi de qabyldady. Bankrottyq týraly zańnamanyń negizgi maqsaty – adal boryshkerdiń múlkin nesıe berýshiler arasynda ádil bólý, boryshkerdi qaryzdan bosatý jáne oǵan bıznesin qaıtadan bastaýǵa múmkindik berý.
AQSh-ta jeke tulǵanyń bankrottyǵy óte keń taralǵan. Bankrottyq dep jarııalaýǵa málimdemeni boryshkerdiń ózi (erikti bankrottyq) nemese nesıe berýshi aryz bere alady, bul jaǵdaıda ol májbúrli bankrottyq bolyp tabylady. Mundaı is jergilikti federaldy bankrottyq sotynda qaralady jáne bankrottyq týraly kodekspen retteledi.
Eger boryshkerdiń turaqty tabysy bola tura, biraq onyń kólemi barlyq qaryzdaryn óteý úshin jetkiliksiz bolsa, onda onyń bar múlkin tartyp almaıdy. Ol óz múlkine bılik etý erkindigine ıe bolady. Biraq shart boıynsha ol qaryzyn tez arada óteýge mindetteledi.
Eger bankrot dep jarııalanǵan tulǵa qaryzyn óteýge esh múmkindigi bolmasa, onda onyń múlki jazyp alynady da, artynsha satylady. Al odan túsken tabys kredıtorlarǵa qaıtarylady.
Jalpy, AQSh-ta zańnyń negizgi qaǵıdasy «freshstart» («jańa bastama») dep atalady jáne adamdy múmkindiginshe tez qaryzdan bosatyp, oǵan óz isin qaıta bastaýǵa múmkindik beredi. Biraq bir teris tusy: bankrottyq týraly jazba nesıe tarıhynda 10 jyl boıy saqtalady. Ol jańa nesıe alý múmkindigin aıtarlyqtaı tómendetedi.
Ulybrıtanııada jeke tulǵa úsh jaǵdaıda bankrot bolýy múmkin: boryshker sotqa ózi júgingen kezde, kredıtor sotqa júginse nemese boryshker keminde 750 fýnt (shamamen 485 myń teńge) bereshegi bolǵan kezde. Sondaı-aq boryshkerdiń kredıtorlarmen bitimgershilik kelisim talaptaryn buzýy sebebinen konkýrstyq basqarýshy sotqa júginse, bankrottyq jarııalanady.
Bankrottyq rásimi aıaqtalǵannan keıin boryshker turmystyq zattardy, kıim-keshekterdi, jıhazdardy jalpy ózine qajetti quraldar men arzan kólikti qaldyra alady. Sondaı-aq bankrot tulǵa zeınetke shyǵý quqyǵyn saqtaıdy, zeınetaqy jınaqtaryn tórelik basqarýshy ala almaıdy.
Al Qazaqstanda zań boıynsha kredıtorlarǵa bankrottyń zeınetaqy jınaqtarynan 50%-na deıin alýǵa bolatyn norma bar.
Reseıde jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zańnyń oń tustary da bar: nesıeler men qaryzdar boıynsha qaryzdardy esepten shyǵarý; múlikke tyıym salýdy alyp tastaý; atqarýshylyq is júrgizýdi toqtata turý; aıyppuldar men paıyzdardyń eseptelmeýi; barlyq qaryzdardy úmitsiz dep taný. Sondaı-aq zańmen óndirip alynbaıtyn múlik qorǵalǵan: jeke qarajat esebinen satyp alynǵan, syıǵa nemese muraǵa alynǵan, bankrottyq týraly ótinish berilgenge deıin ótelgen ıpoteka arqyly satyp alynǵan jalǵyz turǵyn úı; úıge arnalǵan zattar, tamaq, kıim, aıaq kıim; boryshkerdiń kásibı qyzmetine qajetti múlik; boryshkerge jáne asyraýyndaǵylarǵa kúnkóris mınımýmy; júrip-turýǵa qajetti múgedektiń múlki; nagradalar, syılyqtar; múgedektigi boıynsha zeınetaqylar men járdemaqylar, áskerı zeınetaqy, balaǵa tólenetin járdemaqy.
Teris tustary: bankrottyq dep tanylǵannan keıin 5 jyl boıy kredıt pen qaryz alý múmkindiginiń bolmaýymen 3 jyl ishinde zańdy tulǵalardyń basqarý organdarynda basshy laýazymdarǵa ornalasýǵa tyıym salý jatady. Sondaı-aq sot tárkilengen múlikti tolyq satpaıynsha, boryshker Reseı Federasııasynyń shekarasynan shyǵa almaıdy. Sot tyıym salýǵa quqyly.
Reseıdiń Ortalyq bankiniń ekonomısteri zańnyń maqsatty aýdıtorııasyn qoldanatyndar sany 600 myńnan astam adam bolady dep topshylady. Biraq 2015 jyly zań qabyldanǵannan keıin bir jyl ótken soń, bankrottyq rásimin 600 myń boryshkerdiń 1000-ǵa jýyǵy, ıaǵnı 0,2%-y ǵana paıdalandy. Sondyqtan ekonomıkalyq júıeler men halyqtyń mentalıtetiniń uqsastyǵyn eskere otyryp, mundaı zańnyń engizilýi jappaı bankrottyqqa ákelmeıdi dep tolyq senimmen aıtýǵa bolady.
Múliktik jáne azamattyq quqyqtardyń shekteýlerine qaramastan, bul zańdy adamgershilik turǵysynan qolaıly dep sanaýǵa bolady. Dúnıejúzilik Banktiń esebinde de tutynýshylyq bankrottyqtyń negizgi uzaq merzimdi maqsaty adal boryshkerdi ekonomıkalyq qalpyna keltirýge qol jetkizý bolyp tabylatyny atap kórsetilgen.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev jeke tulǵalarǵa qatysty bankrottyq týraly zańdy 2015 jyly ázirleýdi tapsyrǵan bolatyn. Elbasy 2018 jylǵy halyqqa Joldaýynda sheneýnikterge ony jedeldetip, jyldyń sońyna deıin qabyldaý qajettigin aıtty. Biraq ókinishke qaraı, zań áli qabyldanǵan joq. Sonymen qatar 2018 jyldyń sáýir aıynan bastap zań jobasy «Bankrottyq týraly» zańnan «Tólem qabilettiligin qalpyna keltirý týraly» zańǵa ózgertildi. Qazir bul shara 2023 jylǵa deıin keıinge qaldyryldy.
Shetelderdiń tájirıbesin zertteý arqyly zańdy qabyldaý qajet. Sonda elimizde jeke tulǵalardyń quqyn qorǵaıtyn zań qabyldanady. Osylaısha, Qazaqstan Respýblıkasynyń jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zańyn engizý jáne is júzinde ony júzege asyrý kóptegen máselelerdi qamtıdy.
Bul zańdy kóp keshiktirmeı qabyldaýymyz kerek. Sonda «Jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly» zań aıasynda azamattardy qorǵaý parametri boıynsha damyǵan memleketter qataryna qosylýǵa múmkindik týady.
Baýyrjan Smaılov,
kásipker
