1991 jyly osy eldiń týmasy Qaıyrken Hasenov týǵan aýylyn saqtap qalý úshin jeke kásibin ashqan. Qara basynyń qamyn oılap emes, qarasha aýyldaǵy qarapaıym adamdar úshin jumys kózi bolsynshy dep. Bir kezde 50-60 tútini bar shoq juldyzdaı shaǵyn aýylda dál sol sátte nebári 12-aq úı qalǵan. Onda da negizinen zeınetkerler. Kúsh-qýaty bar azamattyń bári jumys izdep, janbaǵar kásip izdep, aýdan, oblys ortalyǵyna qonys aýdarǵan.
Bul kezde keıipkerimiz irgedegi «Aıdabol» keńsharynda táp-táýir qyzmet etip júr edi. Jalaqysy da tolymdy, úı-jaıy bar, kóńili súıip atqaratyn jumysy bar. Bildeı bas mal dárigeri. Aýyl aqsaqaldary kelip ótinish aıtyp, senim artqan soń týǵan aýylyna qaıtyp oralýǵa májbúr bolǵan. «Seniń qolyńnan keledi. Ata qonystyń qańyrap, ıesiz qalǵany jaramaıdy, eńsesin tiktep, el qataryna qosýyń kerek», desken aýyldyń úlkenderi.
Áýeli kóp oılandy, qabyrǵasymen keńesti, bolashaqqa jospar qurdy. Aýyl adamdarynyń týǵan topyraǵyn tastap údere kóshý sebepterin taldady. Eń bastysy, eki qolǵa bir kúrek eken. Áıtpese, bul aýyl kóziń qıyp ketetin jer emes. Qoldyń salasyndaı aq qaıyńdar men máńgi jasyl qaraǵaılar kómkergen yǵy mol, egistik alqaptary óte qunarly óńir. Úzilip bara jatqan úmitke jalǵaý bolǵandaı, Altaıdan alty otbasy kóship kelgen. Ekologııasy syn kótermeıtin Aral óńirinen de osynshama shańyraq Qoshqarbaıdyń qut qoınaýynan meken tapty. Alǵashqy jyldary egin egip, azyn-aýlaq qarajat jınaǵan soń Qoshqarbaıdyń bolashaǵy bar ekenin dáleldep qyr asyp ketken aýyl jastaryn shaqyrdy. Sóıtip, jańadan úsh kóshe úı salynǵan. Qaıyrkenniń tirligi qaıyrly bolatynyna ishteı kámil sengen, aýyldan amalsyz kóship ketken jastar jaǵy orala bastady. Qoshqarbaıdyń qotany kádimgideı qurylys alańyna aınaldy. Jańadan 26 úı salyndy. Al sharýashylyq bolsa az ýaqyttyń ishinde aýmaǵy atshaptyrym astyq, janar-jaǵarmaı qoımalaryn, keń de jaryq mal bazyn, mehanıkalandyrylǵan qyrman salyp aldy.
Bala basy qurala bastady. Kúni keshe ǵana tirshiliktiń nyshany bilinbeıtin aýyl ortasy kádimgideı balalardyń shat kúlkisine toldy. Mine, osy sátte Qaıyrken Saǵdıulynyń kókiregin qýanysh kernegeni. Armany da osy edi. Úzilip bara jatqan úmit shyraǵy qaıta laýlady. Jaratqan ıe qýat berse, týǵan aýylynyń mereıin ústem eterine ózi de sendi, jurtty da sendirdi.
Bala kóbeıgen soń 1930 jyly aǵashtan qıyp salynǵan, ábden eskirip, eńsesi túsken mekteptiń tarlyq etetini anyq baıqaldy. Onyń ústine qysta oqýshylar jaýrap shyǵady. Balalaryn oqytatyn mektep qolaısyz bolǵan soń aýyl jastary kóshýge qamdanyp, qopańdaýy da ábden múmkin. Sharýashylyqtyń óz qarjysymen mektep salý qamyna kirisken. 1999 jyly negizgi mektepti salyp berdi. Jańa jyl qarsańynda ashylý toıyn toılaǵan. Endigisi – aýyldastarynyń rýhanı álemin nurlandyrý. Osy oraıda jatpaı-turmaı 2004 jyly jańa meshit boı kóterdi. Pende shirkinge keregi ıman eken. Ata-ananyń qadirine jetýge de, bóten qylyqtan ada bolýǵa da yqpaly tıip jatyr. Aýylda eshkim ala jipti attamaıdy.
Bıyl Uly Otan soǵysyna attanǵan aýyl azamattarynyń tizimi jasalyp, eń kórnekti jerde soǵys ardagerlerine arnalǵan eskertkish boı kóterdi. Ádettegideı Qaıyrken Saǵdıuly ımandy istiń basy-qasynda júrdi. Sharýashylyq esebinen mol qarajat bóldi. Aýyl adamdary da qarap qalǵan joq, barlyǵy yntymaqtasa birigip, ortaq iske úles qosty. Nátıjesinde, keıingi urpaqqa Otan degen uly uǵymdy uqtyratyn, sheıit bolǵan arýaqtardyń qasıetti esimin el jadyna salyp turatyn tamasha eskertkish boı kóterdi.
Sharýashylyq qanatyn keńge jaıa bastaǵan. Endi «Qoshqarbaı» seriktestigi quryldy. Tórt jarym myń gektar jerge egin ekti. Aýyl adamdaryna qysy-jazy jumys bolsyn dep qara maldyń basyn 1,5 myńǵa jetkizdi. Aýyl sharýashylyǵyn ıgerý aıtýǵa ǵana ońaı, áıtpese qıyndyǵy bastan asyp jatyr. Eń aldymen, tehnıka qymbat.
– Máselen, sharýashylyqtyń ár jylǵy tabysynan keminde eki tehnıkany jańadan alýǵa tyrysamyz. Bıyl bir kombaındy 61 mln teńgege aldym. Ras, memleket 25 paıyzyn sýbsıdııa retinde qaıtaryp beredi. Sonyń ózinde adymyńdy alǵa asyrmaıdy. Oǵan tyńaıtqyshtyń, janar-jaǵarmaıdyń, qosalqy bólshektiń qunyn qossańyz, bankrot bolyp qalýdyń az-aq aldynda turasyz. Osy arada bir ǵana mysal keltire keteıin, aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryna qajetti saımandar osydan 5-6 jyl burynǵy baǵasynan bes ese qymbattap ketti. Al bizdiń osynshama eńbekpen ósirip otyrǵan ónimimiz qymbattaǵan joq qoı. Memleket tarapynan qamqorlyq kórsetilip jatqany ras, biraq onyń da tıimdiligi kóp emes. Janar-jaǵarmaıdyń bir lıtri 170 teńgeden bosatylady. Aýylǵa jetkenshe 175 teńgege túsedi. Janar-jaǵarmaı stansasynda satylyp jatqan baǵadan bar bolǵany 5-6 teńgege ǵana arzan. Eger baǵa arasyndaǵy aıyrmashylyq kóbirek bolsa, bir jón, – deıdi Q.Saǵdıuly.
Bir jyl fırmanyń quramynda boldy. Biraq aýylǵa sharapatynyń az ekenin baıqaǵan soń bólinip shyǵyp, «Shoq qaraǵaı» sharýa qojalyǵyn qurǵan. Sonysy durys bolypty. Aýyl turǵyndary mal súmesimen kún kórip jatqany ras. Biraq sony baǵalap ótkize almaıdy eken. Qazir ońtústik oblystardyń kásipkerleri qara maldy alyp jatyr. Saýdagerge tapsyrǵannan osy aýdandaǵy Málik Ǵabdýllın aýyly janyndaǵy mal bordaqylaý alańyna tapsyrǵan áldeqaıda tıimdi. Olar tirideı salmaǵynyń ár kılosyn 750 teńgeden alady. Sýbsıdııa retinde ár kılosyna 250 teńge tólenedi. Sonda tirideı salmaǵynyń ár kılosy úshin tup-týra 1000 teńgeden alýǵa bolady. Al saýdagerge tapsyrsa, aýyl turǵyny ár kılosynan 300 teńgeden utylady. Eger eki jyl baqqan, bordaqylanǵan torpaǵyńyz 3 sentnerge jetse, bir basynan túsetin tabystyń 90 myń teńgesinen qaǵylady ekensiz. Qaısysy durys? Mine, malmen kún kórip otyrǵan aýyl turǵyndarynyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartýdyń el eskere bermeıtin osyndaı bir jaıy bar. Al ózge jerdi qaıdam, Qoshqarbaıda aýyl turǵyndarynyń jeke sharýashylyǵynda mal baǵýǵa múmkindik ábden týdyrylyp otyr.
– Jyl saıyn aýyldyń ár otbasyna bes tonna shóp, bes tonna saban, tıisinshe jemdi tegin beremiz. Kókshetaý qalasynan kómirin tasyp ákelýge tegin kólik bólemiz. Eger orman sharýashylyǵynan otyn jazdyryp alatyn bolsa, ony da tegin tasyp beremiz, – deıdi sharýashylyq basshysy.
Dál osyndaı jaǵdaı jasalyp otyrsa, nege mal baqpasqa?! Baǵýyn baǵady-aý, tabysy tolymdy bolsa. Bul arada aıta ketetin taǵy bir jaı bar, bul – mal terisi men qoı júniniń kádege aspaı jatqany. Sharýa basshylyǵynyń aıtýyna qaraǵanda, oblys ortalyǵyndaǵy jún óńdeý fabrıkasy qoı júniniń ár kılosyn 70 teńgeden qabyldaıdy eken. Biraq bul týraly halyq qulaqtanbaǵan. Al aýylǵa kelip jún jınaıtyn kásipkerler ár kılosyn 23 teńgeden ǵana alady. Eki baǵanyń arasyndaǵy aıyrmashylyq – kásipkerdiń qaltasynda.
– Bar nıetim osy aýyldy el qataryna qosý bolǵandyqtan keleshegin kóp oılaımyn. Meniń oıymsha jastar turaqtap qalý úshin aýylda mádenıet orny bolýy kerek. Aldaǵy jyly óz qarajatyma selolyq klýb salyp bersem dep otyrmyn. Ǵımaratyn úlkeıtip salsam, aýyldyq feldsherlik-akýsherlik pýnkti de, kitaphanasy da sol jerde bolar edi, – deıdi Q.Saǵdıuly.
Elge el qosylyp, tozǵan aýyldyń topyraǵynda qaıta túlegen Qoshqarbaıǵa moıyn buratyndar az emes. Osy aýyldyń kúıeý balasy Andreı Oks kóship kelgen. Besaspap mehanızator. Qazaq tilin keı qazaqtan táýir biledi. Sharýashylyq basshysy óz úıiniń janynan Andreı Ottovıchtiń shańyraǵyn kóterisýge kómektesken. «Túsi ıgiden túńilme» degendeı, aldynan jumys úrkip otyratyn mundaı azamattar qaı jerde bolsyn kerek.
Sharýashylyq basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, qazir qara jumys isteıtin adam tabý qıyn. Ilkidegi qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta, túkirigiń jerge túspeı qatatyn saqyldaǵan sary aıazda janyn jaldap jumys isteıtin adam azaıǵan. Azaıǵanyńyz ne, joqqa taıaý. Negizgi sebebi, eńbek adamynyń qadirlenbeı qalýynan eken.
– Osy aýdandy úsh jyl basqarǵan bir ákim úsh orden alyp ketti. Árıne, qyzǵanyshpen aıtpaımyz. Biraq kózimiz kórip júr, mereke qarsańynda marapat úlestirgende negizinen atqaminerler ǵana atalyp, qara jumys istep júrgender qaǵys qalady. Keshegi keńes zamanyndaǵydaı el eńbegi laıyqty baǵalanyp, yntalandyrý jumystary júrgizilse, adamdardyń yqylasy adal eńbekke aýar ma edi, kim bilsin? Irgemizdegi Shaǵalaly aýyl sharýashylyǵy mamandaryn daıarlaıtyn kolledjimen shart jasasyp, ár jyl saıyn úsh-tórt túlegin jumysqa tartyp otyrmyz. Eki jaqqa da tıimdi. Oqý orny túlegin jumysqa ornalastyrsa, bizge jumys isteıtin maman kerek, – deıdi sharýashylyq basshysy.
О́tpeli kezeńniń ókpek jeline shydamaı, shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldardyń talaıy jabylyp qaldy. Deni – qazaq aýyldary. Qoshqarbaıdyń baýyryndaǵy qaıyry mol tirlikke qarap otyryp, shirkin-aı sol elde dál osyndaı bir azamat bolsa, áldeqalaı bolar edi dep oılaısyń. Shynynda da eldiń el bolýyna, qatarynan qalmaı, alǵa umtylaýyna Qoshqarbaıdyń Qaıyrkeni tárizdi bir janashyr kerek-aý!..
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany
