Degenmen sýarmaly jerlerdi ıgerý máselesine jan-jaqty oılasyp kirisken durys. Sebebi búginde bul is-shara turaqty joǵary ónimdiligimen qosa, aıtarlyqtaı shyǵyndy da qajet etedi. Sondyqtan sharýashylyqtardyń óz betinshe sýarmaly jerlerdi ıgerip ketýi qıyn, bastapqyda aýqymdy sýbsıdııalyq kómekti qajet etedi. Demek, egistik alqaptardy sýlandyrýǵa baılanysty shyǵyn kólemin, sharýashylyq qurylymdary óndirisiniń normatıvti kórsetkishterine saı qalypty tabystylyq deńgeıin rettep otyratyn arnaıy memleket-jekemenshik áriptestigi negizinde kásiporyndar qurý qajet.
Buryn tıimdiligimen erekshelengen kóltaban (lıman, tabıǵı sý jınalatyn oıpat jerler) jerlerdi qaıta qoldanysqa engizýdiń de tıimdiligi mol. Bul is-shara bálendeı shyǵyndy qajet etpeıdi. Sharýashylyqtar kezinde olardy shabyndyq retinde paıdalanyp, mal azyǵy qorynyń 30-50%-ǵa jýyǵyn kóltabandardan daıyndaǵan.
– Memleket basshysy «Kásibı mamandardyń tapshylyǵy, sondaı-aq agrarlyq ǵylymnyń oıdaǵydaı damymaýy – bul saladaǵy qordalanǵan máseleler» degen bolatyn. Jalpy, osy salaǵa ǵylymnyń engizilý barysynda qandaı problemalar kezdesip otyr?
– Memleket basshysy aýyl sharýashylyǵy múmkindikteriniń tolyqtaı paıdalanylmaı otyrǵanyn aıta kele, el ishinde ǵana emes, shetelde de suranysqa ıe organıkalyq jáne ekologııalyq taza ónim óndirý úshin zor múmkindikter bar ekenin aıtty. О́kinishke qaraı, búginde elimizdiń agrarlyq ǵylymy kenjelep tur. Ekonomıkanyń qaı salasy bolsyn, onyń tıimdiligi birinshi kezekte uıymdastyrý-basqarý júıesiniń ońtaılylyǵyna baılanysty. Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń tarıhı derekterine kóz jiberseńiz, tunǵysh aýyl sharýashylyǵy ǵylymyna basshylyq jasaıtyn qurylym 1941 jyly Lenın atyndaǵy Aýyl sharýashylyǵy akademııasynyń Qazaqstandaǵy fılıaly retinde qurylǵanyn, birneshe márte derbes akademııa bolǵanyn, odaqtyq Aýyl sharýashylyǵy akademııasynyń Shyǵys bólimshesi bolǵanyn, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń, Ǵylym-bilim mınıstrlikteriniń quramynda bolǵanyn kóresiz. Búgingi qurlymdyq júıesi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń quramyndaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn, úsh agrarlyq ýnıversıtetti toptastyrǵan «Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy» AQ túrinde bolyp otyr. Men osy joǵaryda atalǵan ǵylymı basqarý qurylymdarynyń kóbiniń óńirlik bólimshelerine basshylyq jasadym, sońǵysynyń resmı qujattar jobasyn daıyndaýǵa da qatystym.
Mınıstrlik quramynda qaıta qurylǵan «Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy» AQ-nyń maqsaty – aýyl sharýashylyǵy ǵylymy, oqý oryndary, óndirisi salalarynyń úılesimdi baılanysyn qalyptastyrý boldy. Biraq bul baǵytta oılaǵandaı nátıje joq. Meniń oıymsha, atalǵan tyń qurylym óndiristi aıtpaǵanda, joǵary oqý oryndary men ǵylymı-zertteý ınstıtýttary arasynda tıimdi qarym-qatynasty úılestire almaı otyr. Ulttyq agrarlyq ǵylym-bilim ortalyǵy ǵylymı – ónimderdi óndirýshi qurylym, ıaǵnı oryndaýshy. Onyń tapsyrys berýshi ári qarjylandyrýshyǵa, ıaǵnı Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine baǵynyshtylyǵy, naryqtyq qatynasta ǵylymı-zertteý jumystarynyń sapasyna, eki jaqty jaýapkershilikke de keri áser etetini álemdik tájirıbeden de belgili jaǵdaı ǵoı. Sondyqtan joǵaryda aıtylǵan jaıttardy saraptaı kele, derbes nemese Ulttyq ǵylym akademııasynyń quramyndaǵy qurylym bolsa nemese tikeleı Úkimetke qaraıtyn aýyl sharýashylyǵynyń ǵylymı basqarý júıesi qurylsa tıimdi bolady dep sanaımyn.
Sonymen qatar elimizdiń ǵylym salasyn ǵylymı-óndiristik tájirıbesi mol naǵyz ǵalymdar basqarsa degen tilek te bar. Mysaly, dańqy álemge áıgili Q.Sátbaev, ataqty geolog Sh.Esenov, Lenındik syılyqtyń laýreaty M.Aıthojınder Qazaq KSR Ǵylym akademııasyn, Aýyl sharýashylyǵy ǵylymı mekemelerin basqarǵan ýaqyt Qazaqstan ǵylymynyń sharyqtaý kezeńi bolǵan-dy.
– Ǵylymı zertteýler men olardyń tájirıbedegi qoldanysy qanshalyqty damydy?
– Qasym-Jomart Toqaev taıaýda Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Murat Jurynovpen kezdeskende Qazaqstan ǵylymynyń damýy, otandyq ǵylymı ónimderdiń óndiriste paıdalanylýy, ǵylymı-zertteýlerdiń ekonomıkalyq maqsattylyǵy týraly aıta kele, jalpy ǵylym salasy eldiń ekonomıkasyna jumys isteý kerek dep tujyrymdaǵan bolatyn. Búginde, ókinishke qaraı, bul baǵytta, ásirese aýyl sharýashylyǵy ǵylymy ıdeıalaryna, ónimderine óndiristen suranys aıtarlyqtaı tómendep barady. Bul jaǵdaıdy retteý ǵylymdy qarjylandyrý máselesinen de mańyzdy dep aıtýǵa bolady. Onyń negizgi sebepteri: agrarlyq qurylymdardyń basym bóliginiń sharýashylyq júrgizý júıeleriniń tıimsizdigi; ǵylymı ónimderdiń óndiristiń suranysynan alshaqtyǵy.
Kez kelgen jańalyqty óndiriske engizý qosymsha qarajatty qajet etedi, al búgingi úles salmaǵy basym shaǵyn sharýashylyqtar ony «aýyrsynady». Osy oraıda Sıngapýr eliniń tájirıbesin aıtqym keledi. Bul el qoldanbaly ǵylymmen aınalysatyn qurylymdardyń ónimin óndiriste ıgerýge baılanysty shyǵyndardy memleket tarapynan qarjylandyrady eken. Sondyqtan da birinshi kezekte suranysqa ıe ónim shyǵaratyn orta qalyptastyrsaq, ǵylymdy tıimdi damytý júıesi ózdiginen paıda bolady.
О́kinishke qaraı, aýyl sharýashylyǵy qurylymdary kóbine ǵylymı jetistikterdi ıgergennen góri, tıimdiligi dúdamal basqa múmkindikterge ıek artady. Aýyl sharýashylyǵy óndirisin ádil básekelestikke yntalandyratyn salyqtyq jáne basqa da ekonomıkalyq tetikterdi qarastyrý kerek.
– Ǵylym salasyn qarjylandyrý kóleminiń azdyǵy týraly kóp aıtylady. Buǵan qatysty pikirińiz qandaı?
– Damyǵan elderdermen salystyrsaq, bizde ǵylym salasyn qarjylandyrý kórsetkishi óte tómen ekeni ras. Mysaly, AQSh-ta bul kórsetkish IJО́-niń 4 paıyzyn qurasa, bizde 0,3 paıyz deńgeıinde qalyp otyr. Sondaı-aq naryqtyq ekonomıkada, ǵylymdy qarjylandyrýdyń deńgeıin «ǵylym quny» degen kórsetkish arqyly anyqtaý keńinen qoldanylady, ol degenimiz – ǵylymı qurylym bıýdjetiniń bir qyzmetkerine tıesili úlesi. Mysaly, Germanııada ortasha ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda bul kórsetkish jylyna 35,4 mln teńge bolsa, bizde 3-4 mln teńgeden aspaıdy. Bul tek jalaqy ǵana emes, buǵan ǵylymı-zertteý jumystaryn atqarýǵa qajetti shyǵyndar da kiredi.
Degenmen damyǵan elderdegi óndiris, eńbek ónimdiligi bizben salystyrǵanda eselep joǵary ekenin de eskerýimiz kerek. Sondyqtan búgingi ǵylym salasyndaǵy basty problema bólingen qarjyny tıimdi paıdalanýda der edim.
– Siz Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetinde biraz jyl ustazdyq qyzmet atqardyńyz, aýyl sharýashylyǵy mamandaryn daıarlaý týraly ne aıtar edińiz?
– Ýnıversıtet qabyrǵasynda júrip bilgenimdi stýdentterge jetkizýmen qatar, ózim de biraz jaıttardy uǵynǵandaı boldym. Mysaly, sheteldik eki deńgeıli bilim berý júıesiniń de bizge tıimdi de tıimsiz jaqtaryna kózim jetkendeı boldy. Aıtalyq, aýyl sharýashylyǵy joǵary oqý oryndarynda oqý-tájirıbe bazalaryn tıisti deńgeıde jasaqtaý – kezek kúttirmeıtin másele. Sebebi búginde jasyratyny joq, stýdentterdiń oqý barysynda tájirıbe jınaqtaýyna saı keletin sharýashylyq qurlymdary joqtyń qasy.
Sondaı-aq sheteldik ýnıversıtetterde jıi qoldanylatyn mańyzdy tájirıbe bar. Ol – qandaı da bir mańyzdy taqyryptar boıynsha syrttan tájirıbeli ǵalym-mamandardy shaqyryp, dáris oqytý júıesi. Osyny bizdiń ýnıversıtetterge de engizse, onyń berer paıdasy az bolmas edi.
– Búginde aýyl sharýashylyǵy ǵylymy aldynda qandaı mańyzdy ǵylymı-zertteý jumystary tur?
– Birinshi kezekte naryqtyq ekonomıka talabyna saı «Aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri týraly» zańdy jetildirý qajet. «Jergilikti ózin ózi basqarý», «Jeke qosalqy sharýashylyqtary týraly» syndy zańdardyń jobasyn daıyndaýǵa atsalysý da aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń enshisindegi aýqymdy jumystardyń biri dep oılaımyn.
Sondaı-aq tıimdi sharýashylyq júrgizý úlgilerin, aýyl sharýashylyǵy óndirisin sýbsıdııalaýdyń ońtaıly, ótimdi tetikterin, elimiz aýyldyq aımaqtary boıynsha mal, egin sharýashylyqtary túrlerin tıimdilikterimen baılanystyra aýdandastyrý jobasyn jasaý da agrarlyq ǵylymnyń búgingi tańdaǵy ózekti máseleleri.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
