– Bizdiń qoǵamda áıel teńsizdegimen qalaı kúresý kerek dep oılaısyz?
– Eń birinshiden, áıelderge erlermen teń jalaqy taǵaıyndalýyn talap etý. Ekinshiden, áıelderge qyzmettiń kez kelgen túrin isteýge múmkindik berý. О́zderińizge málim, Qazaqstanda kásiptiń keıbir túrlerinde áıelderge jumys isteýge tyıym salynǵan. Sondaı-aq jumys barysynda oǵan eshqandaı da qysym kórsetilmeýine zań júzinde qatań tyıym salýǵa yqpal etýimiz tıis.
– Eger áıel genderlik teńsizdikti basynan keshirse, ne isteý kerek?
– Zańger retinde meniń usynysym aldymen sotqa, odan keıin quzyrly organdarǵa shaǵymdaný kerek. Sebebi zań solaı. О́kinishke qaraı, memlekettik organdar is júzinde áıelderge kómektese almaı keledi. Bul jerde memlekettik uıymdar tarapynan, qoǵam tarapynan nemquraıdylyq ta bar. Odan keıin mundaı isterde ne isteý kerektigin memlekettik organdar bile bermeıdi, óıtkeni zań jaǵynan mundaı mehanızm joq. Sondyqtan da áıelderge keńesim, joǵaryda atalǵan organdar kómektespegen jaǵdaıda, olar ári qaraı tek BUU-ǵa, ıaǵnı Adam quqyqtary jóninde komıtetke shaǵymdanýyna bolady.
– Tıispe/Ne trogaı/No Harassment jobasyna keńirek toqtalyp ótseńiz? Nelikten bulaı atadyńyz?
– 2020 jyldyń qyrkúıek aıynda MISK uıymynda «Adam quqyqtary» jónindegi mektepti támamdaǵannan keıin paıda bolǵan joba. Osylaısha «Tıispe» (tiispe.kz) atty jobama grant utyp aldym. Jobanyń maqsaty áleýmettik jelide adam quqyqtary, áıel quqyqtary salasyndaǵy saýattylyqty arttyrý, sondaı-aq áıelderge jumys ornyndaǵy tıisýlerge, ıaǵnı harassmentke jol bermeý. Sondaı-aq osyǵan qatysty tıisti zańdardyń shyǵýyna yqpal etý. Iаǵnı atalǵan taqyryptar jaıly qazaq tilinde aqparatty kóbirek taratý, vıdeo túsirý arqyly nasıhatyn arttyrýymyz kerek. Aqparat azdyǵynan bizdiń qarakóz qyzdarymyz bul másele jaıynda múldem habarsyz bolýy múmkin. Al eń basty másele elimizde jynystyq qatynasqa májbúrleıtin harassmentke qatysty zań joq. Iаǵnı kez kelgen áıel jumysynda osy jaǵdaıǵa tap bolǵan kezde ony sheshýdiń tek qana eki joly bar. Birinshisi, sol jaǵdaımen únsiz kelisý, ekinshisi jumystan óz erkimen shyǵý. Osy rette meniń qolǵa alǵan jobam aldaǵy úsh jyl ishinde qysymǵa tap bolǵan áıelderge zań jaǵynan kómektesýdi kózdeıdi. Sebebi qazirgi tańda atalǵan jaǵdaı boıynsha BUU-ǵa tek bir áıel ǵana shaǵymdanǵan. BUU áıelder uıymymen birlese júrgizilgen saýaldama boıynsha Qazaqstanda árbir úshinshi áıel harassmentke ushyraıdy.
– Jynystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryn áleýmettik qorǵaý, qoldaý kórsetý isindegi eń úlken qıyndyq qandaı?
– Kóbine áıelder qoǵam, memlekettik uıymdar tarapynan eshqandaı qoldaý tappaıdy. Qoldaý retinde psıhologııalyq kómek, zańgerlik kómek qajet bolady. Sonymen qatar zań jaǵynan tek qana zorlaýǵa qatysty jaza bar, al harassmentke qatysty zańdyq turǵyda eshqandaı mehanızm joq.
– Al erler qaýymy keı áreketteriniń áıel quqyǵyn buzatynyn nege bile bermeıdi?
– Meniń oıymsha, qazaq tilinde aqparattyń az bolýynda. Bul jaıly áleýmettik jelilerde kóbirek aıtylýy kerek.
– Biz «jábirlenýshiniń ózi kináli» degendi jıi estımiz. Qoǵamdaǵy ondaı syńarjaq kózqarasty qalaı ózgerte alamyz?
– Bul jerde jalpy qoǵamnyń quqyqtyq saýattylyǵyn arttyrý kerek sııaqty. Mysaly, men ózimniń YouTube kanalymda (8 myń oqyrmanym bar) qazaq tilinde zań jaǵynan keńester beremin. Meniń oıymsha, áleýmettik jeliler – ol jaǵynan óte tıimdi qural. Jýyrda ǵana arnadaǵy adam quqyqtary jaıyndaǵy shyǵarylym óte joǵary suranysqa ıe boldy. Endi osy qarasha aıynda áıel quqyqtary men harassmentke qatysty materıaldardy berýdi josparlap otyrmyn.
– Harassmentti, ásirese erlerdiń áıelderge tıisýin toqtatý múmkin be?
– Árıne, múmkin, qazirgi tańda men qatelespesem Parlamentte osy jaıly zań jobasy daıyndalyp jatyr. Alaıda ol jerde harassmentke tek qana Qylmystyq kodekske ózgerister engizý arqyly jaza taǵaıyndalady eken. Meniń oıymsha, bul durys emes, sebebi basqa elderde mundaı jaǵdaıda eń birinshi, jumys berýshi jaýapty. Iаǵnı osyndaı máselege jumys ýaǵynda tap bolǵan áıel birinshi bolyp jumys berýshige habarlaý kerek, bul rette Eńbek kodeksine ózgerister engizý kerek bolady. Eger budan da eshqandaı nátıje shyqpaǵan kúnde, jábirlenýshi áıel sotqa shaǵymdanýy tıis. Ol jerde jumys berýshige atalǵan máseleni sheshe almaǵany úshin ákimshilik jaza, aıyppul salynýy kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıa О́MIRTAI,
«Egemen Qazaqstan»
