SÝRETTERDE: Shaqpaq ata jerasty meshiti; Qaraman ata jerasty meshiti
– Qoınaýy rýhanı qundylyqtarǵa toly 362 áýlıeli Mańǵystaýda 10 myńnan astam tarıhı eskertkish bar. Osy qundylyqtarymyzdy dáriptep, tarıhı-mádenı nysandardy qalpyna keltirý jumystary biraz jyl buryn «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasynyń aıasynda bastalǵan-dy. Al myna baǵdarlama buǵan deıin atqarylǵan jumystardy irgelendirip, odan ári jetildirýge yqpal etip, septigin tıgizip damytýda. Baǵdarlama aıasynda «Mańǵystaý oblysynyń materıaldyq jáne materıaldyq emes tarıhı-mádenı muralary» taqyrybynda oblystyq keshendi ekspedısııasy uıymdastyryldy. Ekspedısııa barysynda noǵaıly kezeńiniń eskertkishteri jáne aımaqtyń shyńyraý-qudyqtary zertteldi. Ekspedısııa qorytyndylary týraly derekti fılm túsirilip, halyqaralyq «Kazakh TV» telearnasynan kórsetildi, – deıdi Panııa Ońaıbaıqyzy.
Rasynda, atalǵan óńir qasıetti nysandarǵa baı ólke. О́tken jyly aımaq tarıhyn halyqaralyq deńgeıde nasıhattaý maqsatynda, «Mańǵystaýdyń tarıhı-mádenı muralaryn zertteýdegi jańa kózqarastar men perspektıvalar» halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııasy uıymdastyrylǵan eken. Úsh kúnge ulasqan ǵylymı basqosýǵa Ulybrıtanııanyń Oksford ýnıversıteti ǵalymdary, Ázerbaıjan, Iran, Reseı, Túrikmenstan, О́zbekstan jáne Qazaqstan mamandary shaqyrylyp, barlyǵy 100-ge jýyq zertteýshi óńirdegi tarıhı-mádenı muralardy ıgerý jóninde keleli oı-pikirler aıtylǵan kórinedi.
Konferensııa qatysýshylary Shaqpaq ata jerasty meshit-eskertkishi, Qosqudyq pen Ústirttegi qola dáýirine jatatyn alǵashqy qala nyshany bar Toqsanbaı qonystary jáne Báıte, Dikiltas, Áýrentóbe, Soqqy, Aqpal sekildi erte temir dáýiriniń ǵıbadathanalary men ortaǵasyrlyq qalalar – Jezdi, Qaraqabaq, Qyzylqala t.b nysandardy kózben kórip, kóńilge túıipti.
«Jerimizden shyǵatyn ulýtastan salynǵan, kóneden qazirge deıin stıldik ereksheligi saqtalǵan arhıtektýralyq nysandar bólek áńgime. Bul turǵydan, ózge óńirlerde kezdese bermeıtin sáýlettik ónerdiń erekshe úlgileri jaǵynan Mańǵystaý rasymen de kósh bastap tur», deıdi oblystyq mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasynyń basshysy.
Bul oblysta jergilikti mańyzy bar 28 nysan jáne jalpyulttyq mańyzy bar 15 nysan tizimge alynǵan eken. Isi qazaq úshin mańyzdy sanalatyn osy 15 nysannyń ishinde Alash jurtyna ǵana emes, kúlli Azııaǵa tanymal áýlıe Pir Bekettiń jerasty meshiti, odan bólek, Mańǵystaý topyraǵynda týyp-ósken barsha halyqqa erekshe ystyq sanalatyn Shopan ata, Shaqpaq ata, Qaraman ata, Sultan epe, Masat ata sekildi tulǵalardyń meshit-mekenderi jalpyulttyq mańyzy bar nysandar qatarynda eken. Sondaı-aq bul qatarǵa Isa-Dosan eskertkishi, áıgili Balýanııaz batyrdyń kesenesin de qosýǵa bolady.
Ásirese bıyl abattandyrylǵan Oǵylandydaǵy Beket ata meshitine aparatyn «Ata jolyn» erekshe atap ótýge bolady. Mundaǵy jerasty meshitiniń aınalasy tolyqtaı jóndelip, jaıaý júrginshiler joly jańartylyp, sýaǵarlar salynyp, zııaratshylarǵa tolyqtaı jaǵdaı jasalǵan. Sondaı-aq Shaqpaq ata, Shopan ata, Qaraman ata, Sultan epe, Sısem ata, Eski Beıneý qorymdaryna da dál osyndaı abattandyrý jumystary júrgizilip, kelýshilerdi kútýde.
– Bul nysandardyń tarıhı-mádenı mańyzyn urpaqqa nasıhattaý arqyly ulttyq qundylyqtarymyzdy arttyryp, urpaqtar sabaqtastyǵynyń úzilmeýine atsalysamyz, – deıdi Panııa Sarmýrzına hanym.
Qalaı desekte, «Rýhanı jańǵyrý» – keń kólemdi aýqymdy joba. Bul rette, Elbasy Nursultan Ábishuly: «Jańǵyrý jolynda babalardan mıras bolyp, qanymyzǵa sińgen, búginde tamyrymyzda búlkildep jatqan izgi qasıetterimizdi qaıta túletýimiz kerek» dep dóp basyp, dál aıtqan.
Átirgúl TÁShIM,
jýrnalıst
