Túbitsiz terek

Almatynyń jasyl ekonomıka bas­qarmasy «Almatyda ne ósedi?» aıdaryn bastady. Apta saıyn bıologtar, ormanshylar, ekologtar, landshafty dızaınerleri men basqa da mamandar me­gapolıste ósip jatqan ósimdikter taqyrybyn tereńirek baıandaıdy. Osy tanymdyq aıdardyń arqasynda tur­ǵyndar qalada ósip jatqan nemese bolashaqta otyrǵyzylatyn aǵashtarǵa qalaı kútim jasaý qajet ekeni jaıly tyńǵylyqty bile alady.

Sonymen qatar bir aǵashty ekinshi aǵashtan qalaı ajyratýǵa bolatyny jóninde, ósimdikterdiń ekologııaǵa áke­letin paıdasy týraly da aıtyp otyrady. Atalǵan aıdar sheńberinde alma­tylyqtar ózderin qyzyqtyryp, múddelilik tanytqan saýaldaryna jaýap alady.

Alǵashqy jarııalanymnyń keıip­keri – Qazaqstanda ósetin terek. Aqpa­ratty oqı otyryp, qalalyq jasyl ekonomıka basqarmasy ne sebepti dál osy aǵash jaıly bastaǵanyn túsinesiz.

Qazaqstandyq terektiń sortyn XX ǵasyrda agrarlyq ýnıversıtetiniń professory seleksıoner-ormanshy Petr Besschetnov tapqan eken. Ǵalym kóp­tegen jyl boıy zertteý jumys­taryn júrgizip, nátıjesinde terektiń jańa sortyn oılap tabady da, ony «Qazaqstandyq» dep ataıdy.

«Qazaqstandyq» terektiń eń bas­ty qasıeti – túbiti joq. Sebebi ǵa­lymdar terektiń atalyq túrin tańdap aldy. Úlpil­deksiz terektiń paıdasy nede?

Qazaqstandyq terek – kómir­qysh­qyl gazyn jutý men ottegi bólý ja­ǵynan aldyńǵy qatarda. Bir aǵash­tyń ózi táýligine 180 kg deıin kómir qyshqyl gazyn jutyp, 30 kg jýyq ottegi bóledi. 25 jastaǵy terek aǵashy shyrsha aǵashynan 7 ese artyq, sebebi aýany 10 ese ylǵaldandyrady.

Terek fıtonsıdtik qasıetke ıe bolǵandyqtan, aýrý týdyratyn mıkrobtardy joıady. Terek óz boıynda aýyr metaly bar shań-tozańdy jaqsy ustaıdy. Japyraǵy túsip qalǵan terektiń ózi gazdy boıyna sińirý qasıetin de saqtap qalady.

Terekter aýadan, sýdan japyraq­tary, sabaqtary men tamyrlarynda ártúrli metal oksıdterin jáne adamǵa zııandy zattardy sińirip, saq­taıdy. Mysaly, terekter kúkirt qosy­lystaryn ustap qalýda óte tıimdi. Aýany jaqsartý maqsatynda 7 shyr­sha, 3 ák nemese 4 qaraǵaıdyń ornyna 1 terek otyrǵyzýǵa bolady.

Terek óte berik. Bul aıazǵa tózimdi, qarapaıym, tipti nashar ekologııaǵa beıim­dele alady. Egilgennen keıin bi­rinshi jyly mol sýarý jetkilikti.

Bıiktigi jylyna 3-4 metrge deıin ósedi. Keminde 80-100 jyl jasaıdy.

«Almaty Vernyı qalasy atanyp turǵan kezde bizge shetel ǵalymdary kelgen edi. Olar Vernyı qalasyna mindetti túrde tek terekter egý qajet degen qorytyndy jasaǵan. Sebebi qala saıda ornalasqan. Al aýa aǵyny taýdan keletindikten, tek qana joǵa­rydan ótedi.

Al terekterdiń aerodınamıkalyq áseri bar, ıaǵnı aǵash kómirqyshqyl gazyn voronka túrinde aınaldyryp, ony tómendetedi. Eger terekter qalanyń aınalasynda sham sııaqty tursa, aýa aǵyny tazartylady. Muny qaraǵaı da, shyrsha da, katalpa da, qaraǵash ta jasaı almaıdy», deıdi J.Jıembaev atyndaǵy Qazaqstan ósimdikterdi qor­ǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynyń ormandar men aǵash ekpelerin qorǵaý tobynyń jetekshisi Nurjan Muhamadıev.

Almatyda qazir de terek kóp. My­saly, Seıfýllın dańǵylynyń boıynda «Almaty-1» temir jol vok­zalynyń janynda qazaqstandyq terekterdiń alleıasy bar. Túbiti joq aǵashtar ári kóleńke, ári ádemi.

ALMATY