Suhbatty júrgizýshi «Qazaqstan» RTRK» aksıonerlik qoǵamynyń basqarma tóraǵasy Lázzat Tanysbaı Elbasydan Túrkistandy qaıta túletý máselesi men bul sheshimniń negizi týraly surady. Nursultan Nazarbaev aldymen kóne shahardyń tarıhyna toqtalyp, rýhanı mańyzy jaıynda baıandap berdi. «Táýelsiz el boldyq. Onyń ishinde Máńgilik el bolamyz dep aıttyq. Táýelsiz, Máńgilik eldiń kórnekti, tarıhı jeri bolýy kerek. Bizdegi eń kórnekti qala – Túrkistan. Toǵyz joldyń torabynda ornalasyp, Jibek jolynyń ústinde turǵannan keıin, menińshe, ol qalaǵa biletin qazaqtyń barlyǵy kóńil aýdaryp, baryp júrdi. Alaıda Keńes Odaǵy kezinde dinı ortalyq dep kóńil bólinbedi. Kóship kelgen halyq tóńiregine jer úı salyp, kónerip, shahardyń túri ketti.
Burynǵy ataýy Iаsy bolǵan meken tek kesenemen baılanysty emes. Onyń tarıhy IV ǵasyrdan bastalady. Jibek jolynyń boıyndaǵy Batys pen Shyǵystyń ortasyndaǵy qalaǵa halyq jıi toqtap, sol jerde saýda-sattyq jasap, demalǵan. Sondyqtan biz keseneniń jaǵdaıyna kóńil bólip, tarıhı ǵımarattyń barlyǵyn saqtaýymyz kerek», dedi Nursultan Nazarbaev.
Ult taǵdyryna qatysty mańyzdy sheshimder qabyldanǵan keshegi Qazaq handyǵynyń bas qalasyna qatysty suhbatta Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti tarıhı qalanyń qurylysy jóninde keńinen áńgimeledi. Qala syrtyndaǵy qamal, batysy men shyǵysyndaǵy qorshaýy jaıynda sóz etti. «Jan-jaǵynan turǵyzylǵan qamaly bar qalany bara-bara jońǵarlar basyp aldy. Myna jaǵynda Hıýa, Qoqan handyqtary boldy. 1864 jyly Reseı patshalyǵy jaýlap aldy. Patshalyq atqan zeńbirekterdiń izi kesenede áli saqtalǵan. XIV ǵasyrda Esim han Qazaq handyǵynyń ortalyǵy dep sanady. Túrkistandaǵy kesene mańyna 21 han, 57 batyr, bıler jerlendi. Sondyqtan bul meken ózinen-ózi ortalyqqa aınaldy. Árıne, Reseı patshalyǵy jaýlap alǵannan keıin ondaı mańyzynan aıryldy», dedi Elbasy.
Tuńǵysh Prezıdent el astanasyn tańdaǵanda Túrkistannyń da oıǵa kelgenin aıtty. Alaıda elden jyraqta ornalasýy men tıisti ǵımarattardyń bolmaýynan tańdaý túspegen. «О́zderińiz bilesizder, Túrkistannyń 1500 jyldyǵyn toıladyq. Mereke IýNESKO kóleminde atap ótildi. Biraz kóshesi men úıin retke keltirdik, dedi Elbasy.
«Men óńir tarıhynda alǵash ret Temirtaý qalasynyń salynýyna kiristim. Temirtaýda kombınattyń, partııanyń basshysy bolyp júrgen kezde Máskeýdiń tapsyrmasymen qalany qaıtadan quryp, jylyna 80 myń sharshy metr úı, balabaqsha, mektep, aýrýhana salyp, qalany kótergenbiz. Ekinshi úlken qurylys – elordamyzdy salý. Bul endi batyl sheshim boldy. Oǵan bári birdeı kelisken joq. Qarsy bolǵandar da kóp boldy. Biraq qazir sol sheshimdi bári durys dep sanaıdy. Atalǵan isti atqarý barysynda kóp qıyndyq kórdik, ony jurt ta biledi», dedi Elbasy.
Nursultan Nazarbaev Túrkistannyń tarıhı kelbetin saqtaýǵa basa mán berilgenin atap ótti. «Árıne, Túrkistandy jańǵyrtqan kezde astananyń qurylysy kóz aldymda turdy. О́ziniń qazirgi kelbeti de uqsaıdy. Astanada Aqordadan úlken kóshe bastalady. Túrkistanda da oblys ákimdigi ǵımaratynan úlken kóshe jalǵasady. Ekeýi eki jaqta, árıne. Ony elordamen salystyrýǵa bolmaıdy. Biz onyń kelbetin saqtap, eldiń, jurttyń, týrısterdiń baratyn, tarıhymyzdy pash etetin ortalyq retinde qaldyrýymyz kerek», dedi Elbasy.
Suhbat júrgizýshi Tuńǵysh Prezıdentten álemdegi kúrdeli kezeńge qaramastan, Túrkistannyń qaıta jańǵyrýyna qatysty atqarylyp jatqan aýqymdy jumystyń ońtaıly nátıjelerin qarapaıym turǵyndar qalaı kórip, qashan sezinetinin surady. Elbasy Nursultan Nazarbaev bul másele elordamyz salynyp jatqanda da týyndaǵanyn aıtyp ótti. «Halyqta «Aqsha qaıda jumsaldy?» degen suraq bolady. Biraq astanamyzǵa jumsalǵan 1 teńge, qazir 3 teńge bolyp qaıtyp jatyr. Túrkistanǵa birinshi kezeńde 350 mlrd teńge aqsha jumsalatyn boldy. Onyń jartysy, ıaǵnı 50 paıyzyn jeke kásipkerler salyp jatyr. Bul da bir úlken qala bolǵannan keıin barlyǵy atsalysady. Bylaı qarasaq, Túrkistannyń turǵan jeri – qalyń jurttyń ortasy», dep jaýap berdi N.Nazarbaev.
Nursultan Ábishuly qaladaǵy 160 nysannyń teń jartysy salynyp bitkenin habarlady. Elbasynyń aıtýynsha, keıingi 2 jyldyń ishinde aımaqtaǵy kásipkerlik 11 ese ósken. Sonymen birge ol jańadan salynǵan ǵımarattardyń shatyry Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinen bıik bolmaıtynyn aıtyp ótti. Oǵan qosa el astanasynyń Túrkistanǵa kóshýi múmkin degen qaýesetke qatysty oıyn da bildirdi. «Ondaı áńgimelerdiń negizi joq. Biraq aıtýdyń jóni bar. Ásirese sol jaqta turatyn, Túrkistannyń jaǵdaıyn biletin adamdar solaı dep oılaıtyn shyǵar. Aımaq tarıhy tereńde, árıne. Qoja Ahmet Iаsaýı osynda kelip, musylmandyqty ýaǵyzdaǵan. Túrki dúnıesiniń musylman bolýyna yqpal etti. Sondyqtan halyq syılaıdy, jaqsy kóredi. Ásirese, Túrkııadaǵy baýyrlarymyz kelgisi keledi, kórgisi keledi. Sondaı negizder bolǵannan keıin, el astanasyna aınalsa degen oılar bar shyǵar. Biraq qazirgi astanamyzdy ári qaraı ulǵaıtamyz. 200 myńdaı halqy bar burynǵy Aqmola 1 mln 200 myń halqy bar alyp shahar boldy. Nur-Sultan degen ataý berildi. Men muny ózim usynǵam joq, biraq qarsy da bolǵanym joq. Sebebi astananyń árbir tasy meniń nusqaýymmen, árbir ǵımarat meniń qatysýymmen salyndy» dep atap ótken Elbasy elimizdiń bas qalasy odan ári damytylatynyn, onda salynyp jatqan Abu Dabi Plaza ǵımaratynyń eń bıik 340 metrlik munarasyn «Qazaqstan munarasy» dep ataıtynymyzdy jetkizdi.
N.Nazarbaev eń úlken meshittiń qurylysy týraly da aıtyp ótti. Onyń rýhanı qundylyǵymen qosa týrıstik mańyzy bar záýlim, ádemi ǵımarat bolatynyn aıtty.
Qazirdiń ózinde Túrkistanǵa 200 myńdaı adam barady. Bıyl dúnıejúzilik standartqa saı áýejaı saldyrdyq. Qandaı úlken ushaq bolsa da qona alady. 3 mln-ǵa jýyq qonaqty qarsy alý múmkindigi týdy. Sonyń arqasynda «kelemin» dep otyrǵan túrkitektes aǵaıyndar qasıetti mekenge jetetin bolady. «Qazir kórshilermen Túrkistannan Tashkentke temirjol salý jóninde sóılesip jatyrmyz, ony da sheshemiz. Sonda Samarqan, Buqara, Tashkent, Shymkent, Túrkistan qalalarynan úlken sheńber jasalyp, týrıstik jol ashylady. Bizdiń sanaǵymyz boıynsha 2025-2030 jylǵa qaraı Túrkistanǵa 3,5 mln halyq kelýi kerek», dedi Elbasy.
Nursultan Ábishulynyń aıtýynsha, qazirdiń ózinde Túrkistanda bes juldyzdy eki qonaqúı salyndy. Uzyndyǵy bir shaqyrym bolatyn «Kerýen saraı» ashylady, onyń ishinde qonaqúıler, saýda-sattyq oryndary, basqa da mádenı nysandar bolady. Sol kezde Túrkistan baıaǵydaı týrızm men halyq keletin ortalyq bolady.
Elbasy atap ótken «Kerýen saraı» kópfýnksııaly týrıstik kesheni túrki dúnıesin ǵana emes, álem nazaryn aýdaratyn jobaǵa aınalmaq. Joba aldaǵy kóktemde paıdalanýǵa berilýi tıis. Qazaqstan, Eýropa jáne Ortalyq Azııa mádenıetin ushtastyratyn joba kóne shahar úlgisi negizinde salynǵan jáne onda zamanaýı qonaqúıler, Shyǵys bazary, meıramhanalar jáne jasandy kól bolady.
«Túrkistandy kóterý – halqymyz úshin qasıetti másele, bizdiń paryzymyz. Bul kóne, tarıhy tereńde jatqan qalalarymyzdyń biri», degen Elbasy Reseıdiń Máskeýden basqa Sankt-Peterbýrgi, Túrkııanyń Ankaradan basqa Ystanbuly bar ekenine toqtaldy. Bizde Almatyǵa qosa Túrkistanymyz da bolatynyn, osylaı-osylaı el órkendeıtinin aıtty. Abylaıdyń «qala sala almadym, elge jer emize almadym, qazaqtyń basyn qosa almadym» degen úsh armanyn oryndap jatqanymyzdy atap kórsetti.
Osy oraıda suhbatta aıtylǵandaı, 2018 jyldyń basynda qalanyń turǵyn úı qory 3,8 mln sharshy metr boldy. Al 2025 jylǵa qaraı bul kórsetkish 6,1 mln sharshy metrge jetýi kerek. 2035 jyly 9,8 mln sharshy metrge deıin jetedi dep kútilýde.
Elbasy suhbatta «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy men «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynyń mańyzy men mindetine de toqtalyp ótti. «Biz qazir basqa ómirge keldik. Burynǵy ómirde kommýnıstik ıdeıamen júrdik. Bizdiń úlkenderimiz, meniń býynym sol ıdeıamen júrdi. Endi ózgerýimiz kerek. Jańa zaman keldi. Ekonomıka ózgerdi. Túsinik ózgerdi. Qazirgi jastar basqasha. Bizdeı emes. On bestegi balalardyń bilimi bizden kóp. Sebebi olar ınternetten dúnıeniń barlyǵyn kóredi, biledi. Sondyqtan «Rýhanı jańǵyrý» degen tek osy zamanǵa beıimdelý ǵana emes, osy arqyly ósip, órkendeý máselesi. Sondyqtan bul óte qajetti, úlken maǵynasy bar, áli talaı jumys júrgizetin másele. Oǵan Túrkistannyń salynýy da týra keledi. Halyqtyń tarıhty bilýi úshin el ońtústiginen salynyp jatqan Túrkistan – sol baǵdarlamanyń bir salasy», dedi Elbasy.
Kúltóbesinde bılerimizdiń, Ordabasyda úsh júzdiń basy qosylǵan kıeli meken turǵysyndaǵy suhbatta Elbasy búgingi pandemııa týraly da sóz etti. «Bizdiń qazirgi zamanda ǵalymdar, sarapshylar «barlyǵyn bilemiz, bárin de ıgeremiz» dep oılaıdy. Biraq eshkim osyndaı vırýs keledi dep oılaǵan joq. Tabıǵattyń qubylysymen bir jerden shyqty. Áli de bolýy múmkin. Sondyqtan adam bárin ıgerdi, barlyǵyn bildi dep aıtýǵa bolmaıdy. Jastarǵa ylǵı aıtyp kelemin. Qazirgi aıtarym, men búkil ómirimdi Qazaqstannyń táýelsizdigine sarp etip kele jatyrmyn. Keńes ókimeti kezinde 5 jyl Qazaqstannyń úkimetin basqardym. 30 jyl Prezıdent boldym. 35 jyl boıy tynbaı, kúndiz-túni osy jumysty istep kele jatyrmyz. Elimizdiń, qazaqtyń, ata-babamyzdyń armany – Táýelsizdik. Qolymyzǵa keldi. Táýelsizdik bolmasa bizdiń tilimiz, dinimiz bolmaıdy. Táýelsizdik bolmasa bizdi basqalar basqarady. Táýelsizdikti saqtaý jastardyń jadynda bolýy kerek. Qansha aıtsaq ta, qazaq halqy – az halyq. Qolymnan kelgenshe shekarany shegendep, jan-jaǵymyzdaǵy alpaýyt eldermen dostyq qarym-qatynas ornattym. Qazir Qazaqstannyń jaýy joq. Degenmen zaman ózgeredi, el aýysady. Alda ne bolaryn bilmeımiz. Táýelsizdikti saqtaý mańyzdy ekenin umytpaý kerek», dedi Elbasy.
Tuńǵysh Prezıdent suhbat sońynda ózgerip jatqan zamanǵa, jastarǵa qatysty oıymen de bólisti. «Árbir 10-20 jylda zaman zymyrap ózgerip bara jatyr. Ásirese ǵylym men tehnologııa salasy turaqty emes. Qazirgi alǵan bilimiń 10 jyldan keıin kerek bola ma, bolmaı ma?! Ýnıversıtette ıgergen mamandyq 10 jyldan keıin kerek pe, kerek emes pe? Qazirgi saraptama boıynsha árbir 10 jylda mamandyq ózgerip turady. Qazirgi mamandyqtar joǵalady, ornyna jańalary keledi. Ne isteý kerek? Soǵan beıimdelýimiz kerek. Jastar beıim bolýy úshin negizgi, qajet bilimge oryn berý kerek. Táýelsiz elde týǵan, qazir 30-ǵa kelgen azamattarymyz múlde basqa qazaq, basqa jurt, basqa qazaqstandyqtar. Bizge uqsamaıdy. Men nelikten jastarymyzdy shetelde oqyttym? Myna jerde nege Nazarbaev Ýnıversıtetin saldym. Ne úshin daryndy jastarǵa arnalǵan mektepter ashtym? Solardyń ishinen el bastaıtyn talantty, bilimdi jastar kóbirek shyqsa, keleshegimiz baıandy bolady», dep túıindedi sózin Elbasy.
