Biz búgingi táýelsizdigimizge ońaılyqpen jetkenimiz joq. Onyń jolynda azamattarymyz attan bir sát te túsken emes. Olardyń qatarynda Bopaı hanym sııaqty aq bilekti arýlarymyz da júrgeni aıan. Al Domalaq ene, búkil bir rýly elge atyn bergen Qyzaı, Qarqabat sııaqty elge uıytqy bolǵan aq tilekti analarymyz qanshama!
Keshegi Uly Otan soǵysynda búkil Shyǵystan shyqqan qos shynar Álııa men Mánshúktiń eren esimderi kúni búgin bárimizdi eldikke de, erlikke de shaqyryp turǵandaı.
Biz búgingi táýelsizdigimizge ońaılyqpen jetkenimiz joq. Onyń jolynda azamattarymyz attan bir sát te túsken emes. Olardyń qatarynda Bopaı hanym sııaqty aq bilekti arýlarymyz da júrgeni aıan. Al Domalaq ene, búkil bir rýly elge atyn bergen Qyzaı, Qarqabat sııaqty elge uıytqy bolǵan aq tilekti analarymyz qanshama!
Keshegi Uly Otan soǵysynda búkil Shyǵystan shyqqan qos shynar Álııa men Mánshúktiń eren esimderi kúni búgin bárimizdi eldikke de, erlikke de shaqyryp turǵandaı.
Osyndaı analarymyz ańsap ketken azattyqtyń aq tańy atqannan keıingi bizdiń memleketimizdiń áıelderge degen saıasaty ultymyzdyń ulaǵatty salt-dástúrlerine qaraı jasaldy. Al munyń basynda elimizdiń Tuńǵysh Prezıdentiniń turǵany ámbege aıan.
Bar berekeniń bastaýy Ata Zańymyz desek, onyń 27-babynda «neke men otbasy, ana, áke men balalar memlekettiń qorǵaýynda bolady» dep jazylǵan. Al osylardyń qamsyz, qaıǵysyz ómiri úshin birinshi kezektegi qajettilikter turǵyn úı, densaýlyq saqtaý, bilim berý, halyqtyń eńbekpen qamtylýy sııaqty túıindi máseleler Memleket basshysynyń nazarynan tys qalǵan emes. Bular týraly tapsyrmalar Prezıdentimizdiń jyl saıynǵy halyqqa joldaýlarynda da aıtylyp, arnaıy qabyldanǵan zań aktileri men basqa da uıymdyq sharalar arqyly óz sheshimin taýyp keledi. Áıelderdiń konstıtýsııalyq quqyqtarynyń eń senimdi kepili – ol Prezıdenttiń ózi bolyp tabylady.
Bul rette 2002 jyly qabyldanǵan Genderlik saıasat tujyrymdamasynyń róli asa zor boldy. Sondaı-aq, Memleket basshysynyń Jarlyǵymen 2006-2016 jyldarǵa arnalǵan Genderlik teńdiktiń damý strategııasy bekitildi. Odan keıin qabyldanǵan «Erler men áıelderdiń teń quqyqtary men teń múmkindikterine memlekettik kepildik týraly» jáne «Turmystyq kúsh kórsetýdiń aldyn alý týraly» zańdardyń máni men mańyzy zor ekenin atap aıtar edik.
Demek, áıelder úshin elimizde quqyqtyq qorǵan berik te bekem ornatylǵan dep aýyz toltyryp aıtýymyzǵa ábden bolady. Árıne, ómir aǵysy bir sát te toqtamaıdy. Olardy jyl ótken saıyn jetildire berý – zańdy qubylys. Bul rette kúni keshege deıin halqymyzdyń ardaqty qyzdarynyń biri Gúlshara Ábdiqalyqova basqarǵan Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń atqaryp otyrǵan isteri atap aıtýǵa turarlyq. 1995 jyly qurylǵan bul uıym da Tuńǵysh Prezıdentimizdiń halyq tamyryna qan júgirtip otyrǵan tól perzentteriniń biri.
Nursultan Ábishuly óziniń «Týǵan elim – tiregim» atty kitabynda: «Jer betindegi jaqsylyq, izgilik, qaıyrymdylyq ataýlynyń bári de ananyń aq sútinen taraıdy. Áıel besik ıesi. Demek, áıeldiń jaıy túzelmeı, besigimiz túzelmeıdi. Besigimiz túzelmeı – elimiz tolyq túzelmeıdi» degen eken.
Elbasymyz óziniń áıelder jónindegi memlekettik saıasatty qalyptastyrýdaǵy qat-qabat isinde osy ustanymynan aınyǵan emes. Tipti, osy jaqynda ǵana jurtshylyq arasynda úlken áńgime týǵyzǵan áıelderdiń zeınetkerlik jasy týraly oqıǵany alaıyqshy. Sol kezdegi Ulttyq bank basshysynyń «Bizdiń qarjy salasynda isteıtin áıelder zeınetkerlikke shyqqylary kelmeıdi» degen oılanbaı aıtqan sózi otqa maı quıǵandaı boldy. Endi jyly jerde maı shelpektiń ıisin ıiskep otyrǵandar men eldiń sheti, jeldiń ótinde júrgen áıelderdiń jaǵdaıy múldem salystyrýǵa da kelmeıdi ǵoı. Osy jerde reti kelgende aıta ketelikshi, qazaqtyń taǵy bir qaıratker qyzy depýtat Svetlana Jalmaǵambetova analar úshin aqyryna deıin aıqasyp, úlken qaırat kórsetkeni eldiń esinde qaldy. Degenmen, eldiń sońǵy úmiti Elbasyna kelip tirelgen kún týdy sol kezde.
Ol taǵy da halyqtyń seniminen shyqty. Elbasymyzdyń kemel oı, kemeńgerlik sheshiminiń arqasynda bul máseleniń túıini oń sheshilip, demin ishine tartyp ańysyn ańdyp otyrǵan myńdaǵan analardyń alǵysynda shek bolmady.
Tuńǵysh Prezıdent elimizdiń áıelderine de qatysty biraz «tuńǵysh» degen anyqtaýyshty qosty. Máselen, joǵaryda aıtylǵan áıelder isteri jónindegi uıym da Prezıdent janynan tuńǵysh ret quryldy.
2011 jyly tuńǵysh ret Qazaqstannyń áıelderiniń sezi ótkizildi.
2008 jyly alǵash ret Qazaqstannyń Eńbek Eri ataǵy taǵaıyndalyp, eń birinshi «Altyn Juldyz» qarapaıym muǵalim Aıagúl Mırazovaǵa berildi. Bul tek qana ustazdar qaýymyna emes, búkil áıelderge kórsetilgen úlken qurmet edi.
Al elimizde áıelder arasynda tuńǵysh general ataǵy maǵan buıyrǵanyna da, meni usynǵan Bas prokýror Ashat Qaızollaulyna da, sondaı sheshim qabyldaǵan Elbasymyzǵa da alǵysym sheksiz.
Elbasymyzdyń osyndaı qamqorlyǵyna oraı qyz- kelinshekter de elimizdiń qaryshtap damýyna laıyqty úles qosyp keledi. Áıelder ómirlik mańyzy zor salalarda eńbek etýde. Máselen, bizdiń bolashaǵymyz – jas jetkinshekterdi tárbıelep júrgen pedagogtardyń 73 paıyzy, halyq densaýlyǵyna jaýapty dárigerler men medpersonaldardyń 87 paıyzy – áıelder. Al búkil bıýdjettik salanyń 60 paıyzyn áıelder quraıdy eken. Bul – memlekettik basqarýdyń búkil júıesiniń tiregi áıelder degen sóz.
Taǵy da statıstıkaǵa júginsek, búgingi kúni Parlamenttiń tómengi palatasynyń jáne jergilikti bıliktiń ókiletti organdarynyń árbir tórtinshisi – áıelder. Sondaı-aq, bıliktiń atqarýshy organdary basshylyǵynda da áıelder sany ósip keledi. Búginde saıası memlekettik qyzmetkerdiń árbir onynshysy jáne jańadan jasaqtalǵan «A» elıtalyq basqarýshy korpýstyń árbir jetinshi memlekettik qyzmetkeri de qyz-kelinshekter. Olardyń arasynda bir Premer-Mınıstrdiń orynbasary, úsh mınıstr, 6 vıse-mınıstr, jaýapty hatshy, Premer-Mınıstr Keńsesi basshysynyń eki orynbasary jáne óńir ákimderiniń segiz orynbasary bar.
Joǵaryda atalǵan 2006-2016 jyldarǵa arnalǵan Genderlik teńdik strategııasy boıynsha aldaǵy ýaqytta memlekettik organdar basshylarynyń 30 paıyzy áıelder ókili bolýǵa tıis dep mejelenip otyr.
Burynǵy Bas prokýror bárimiz qurmetteıtin Rashıd Tóleýtaıulynyń birde «Qyz-kelinshekter muǵalim nemese dáriger bolsa ol úırenshikti nárse, al áıel zatynyń prokýror bolýy bul endi maqtanysh», degeni bar.
Búginde zańdylyq saqshysy prokýrorlardyń qatarynda myńdaǵan qyz-kelinshekter jemisti eńbek etip júr. Naqtyraq aıtsaq, 5 myńdaı prokýrordyń bir myńnan astamy qyz-kelinshekter. Bas prokýratýradaǵy 5 saıası laýazymnyń bireýi áıel adamǵa júktelgen.
Qazaqstan armııasynda da áıelderdiń ókilinsiz bir de bir bólimshe joq desek qatelespeımiz. Búginde respýblıkamyzdyń qarýly kúshterinde 8,5 myńǵa jýyq qyz-kelinshekter sapta tursa, olardyń 750-i ofıserler. Olardyń 4-ýi polkovnık, 30-y podpolkovnık, 120-sy maıor sheninde.
Al Ishki ister mınıstrliginde de 10 myńnan astam qyz-kelinshek el tynyshtyǵyn kúzetýde. Quqyqqorǵaý organdary qyzmetkerlerin attestattaýdan ótkizý kezinde áıelderdiń eń joǵary kórsetkishterge qol jetkizgenin Elbasynyń ózi atap kórsetti.
– Qazirgi kezde áıelder bir ýaqytta kóptegen isterdi qatar tyndyrýda, – dedi ol bıylǵy naýryz aıyndaǵy quttyqtaýynda. Turmysty jaqsartady, bıýdjetti josparlaıdy, balalardy tárbıelep, sonymen birge, tartymdylyǵyn da joǵaltpaı, erkekterge dem beredi.
Áıelderdiń eń basty paryzy dúnıege urpaq ákelý desek, altyn qursaq analarymyz táýelsizdik alǵan jyldardan beri 100 myńdaǵan sábıdi dúnıege ákelipti. Taǵy da Prezıdentimizdiń sózimen aıtsaq, «bul – áıelderdiń 100 myńdaǵan erligi».
Elimizdiń qyz-kelinshekteri týraly áńgimelegende aıtpaı ketpeıtin bir jaıt bar. Qoldan qurastyrǵan Keńester Odaǵynyń qabyrǵasy qaqyrap synyp, shańyraǵy ortasyna túsken sonaý bir jyldary eń aldymen esin jıyp, eńsesin tiktep, jańa dáýir tynysyn birinshi túsingen de osy áıelder boldy desek, oǵan eshkim daý aıta qoımas dep oılaımyn. Sol kezde, tipti, sonaý Qytaı asyp, ala qap arqalap júrgen arýlardyń jankeshti tirligi áli kóz aldymyzda. Sóıtip júrip eseńgirep qalǵan erlerine es jıǵyzyp, talaı otbasyn aman alyp qaldy olar. Halyqtyń betin naryqqa burdy.
Muny tez ańǵarǵan prezıdenttik bılik talpynǵan halyqqa shaǵynnesıe berýge kiristi. Bul álemdegi eshbir elde bolmaǵan tájirıbe edi. Osy qarjyny násip qylǵan talaı qyz-kelinshek óz jumystaryn odan ári órbitip, búginde shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń negizin qurap otyr. Sońǵy 10 jyldyń ózinde shaǵyn jáne orta bıznestegi áıelderdiń úlesi 52 paıyzǵa artypty. Al ishki jalpy ónimniń jartysyna jýyǵy, ıakı 40 paıyzy áıelderdiń úlesinde.
Búgingi kúni prokýratýra organdary zańsyz tekserýlerdi boldyrmaý jónindegi óz jumysyn shırata tústi. Tek ekinshi jartyjyldyq bastalǵannan beri ǵana shaǵyn bızneske qatysty zańsyz josparlanǵan 300-den astam tekserýdiń joly kesildi.
Bıylǵy jyldyń ótken merzimi ishinde 2 473 tekserýdi tirkeýden bas tartylsa, onyń 707-iniń zańsyz tekserý ekeni anyqtaldy.
Bas prokýratýra Memleket basshysy belgilegen baǵyt boıynsha kásipkerlerdi qorǵaý jónindegi júıeli jumys júrgizip keledi.
Memlekettik organdar tarapynan bolatyn zańsyz tekserýdiń jolyn kesýde bizde 2011 jyly engizilgen «Bıznes tiregi» jobasy tıimdi ról atqaryp keledi. Eger osy joba engizilgen 2011 jyly oǵan kásipkerlerden 2700 ótinish jáne 1100 SMS-habarlama kelip tússe, bul kórsetkish búgingi kúni sáıkesinshe 20 802 jáne 2365-ke jetti.
Osy jyly kelip túsken habarlamalardyń 70 paıyzynda zań buzýshylyq faktileri rastalyp, prokýrorlyq yqpal etý sharalary qabyldandy. Jyl basynan beri ǵana prokýrorlyq qadaǵalaý sharalarynyń arqasynda 11 myńnan astam kásipkerlerdiń quqyǵy qorǵaldy.
Osy arada búgin men basqaryp otyrǵan komıtettiń jumysyn qazirgi zaman talabyna saı osyndaı ınnovasııalyq jańalyqtarmen tolyqtyryp, úlken bıikke kóterip ketken Marat Muratuly Ahmetjanovtyń eńbegi erekshe atap aıtýǵa turarlyq.
Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń saraptamalyq tobynyń anyqtaýy boıynsha Qazaqstan monıtorıng jasalynǵan 135 eldiń ishinde 31 orynǵa shyqqan. Sondaı-aq, elimizdiń BUU-nyń Genderlik teńdik jáne áıelderdiń múmkinshiligin keńeıtý boıynsha atqarý keńesine múshe bolyp saılanýy da bizdiń respýblıkamyzdaǵy áıelder máselesiniń joǵary deńgeıde ekendigin bildirse kerek.
Salystyrmaly túrde aıta ketelik, bul rette bizdiń el búkil shyǵys Eýropa men Zakavkazıa elderinen, sondaı-aq, 41-shi oryndaǵy Fransııadan, 61-shi oryndaǵy Reseıden, 69-shy oryndaǵy Qytaı men 105-shi oryndaǵy Japonııadan alda tur.
Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdentiniń áıelderge qatysty sara saıasatynyń ıgi jemisi osyndaı.
Sóz sońynda ózimdi aıryqsha maqtanyshqa bólegen bir oqıǵany aıta keteıin.
Bıylǵy qyrkúıek aıynda Bishkek qalasynda Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna múshe memleketterdiń Bas prokýrorlary Úılestirý keńesiniń otyrysy ótip, onda bizdiń delegasııany elimizdiń Bas prokýrory Ashat Daýylbaev bastap bardy.
Jınalysta TMD elderiniń ishindegi ozyq qurylym retinde bizdiń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń ınnovasııalyq jobalaryn tanystyrý úshin maǵan da sóz berildi. Sondaǵy buryn bir memleket bolǵan elderdiń ókilderiniń meniń ústimdegi general formasyna suqtana qarap, aıryqsha qyzyǵýshylyqpen, qurmetpen kóz tikkenin kórseńiz. Arnaıy kelip qolymdy alǵandar da az bolǵan joq. Elime, sonaý qıyr shettegi Torǵaı dalasynda týyp-ósken men sııaqty qarapaıym qazaq qyzyn osyndaı dárejege jetkizgen Elbasyma degen maqtanysh, rııasyz rızashylyq búkil tula boıymdy kernep ketti sonda.
Halyq kúshi qashanda desek te erek,
Laıyqty bop bir perzent óser bólek,
Qansha kúshti, qansha uly bolsa-daǵy
Ár halyqqa kemeńger kósem kerek, – dep aqyn apamyz Kúlásh Ahmetova qalaı taýyp aıtqan.
Baǵymyzǵa qaraı táńir bizge sondaı kósemdi berdi. Ol – taǵdyr búgingi kúni bizge birge ómir súrip, birge eńbek etýdi jazǵan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti!
Sáýle AITPAEVA,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýratýrasy Quqyqtyq
statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń tóraıymy, 3-shi dárejeli Memlekettik ádilet keńesshisi.
