Sondyqtan bolsa kerek, Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq maqalasynda tuǵyrly tulǵalarymyz týraly bastama kóterip, «Uly dalanyń uly esimderi» arnaıy jobasyn qolǵa alýdy tapsyrǵan edi. Bıyl Memleket basshysynyń Jarlyǵymen uly tulǵalar ulyqtalyp, ál-Farabıdiń 1150, Altyn Ordanyń 750 jáne Abaıdyń 175 jyldyǵy keńinen atalyp ótilýde. Mereıli jylda kóptegen súbeli eńbek, salıqaly dúnıe jaryq kórdi. Máselen, bir ǵana ««Egemen Qazaqstanda» Farabı men Abaıǵa qatysty 150-ge jýyq maqala jarııalanypty. Alaıda, ókinishke qaraı, birli-jarym eńbekterdi aıtpasaq, tarıhshylarymyz Farabı men Abaı tulǵasyn zerdeleýden tys qalyp keledi.
Bıyl túbi bir túrki álemi Bilge Tonykók eskertkishiniń 1300 jyldyǵyn IýNESKO deńgeıinde atap ótti. Alaıda Tonykóktiń tarıhı tulǵasy týraly tarıhshylar tarapynan zertteýler júrgizilmedi. Kúlteginniń kók tasy elge ákelinip, joǵary oqý ornyna ornalastyryldy, alaıda onyń da tulǵalyq bolmysy ádebı-tildik zertteýmen shekteldi. Adamzat tarıhynda betburystar jasaǵan Attıla, Shyńǵys han syndy passıonar tulǵalar týraly jazýshylar kóbine ádebı-kórkem shyǵarmalar jazýda. Bul rette uly tulǵalardy ásire dáripteý nemese mıftendirý úrdisi de beleń alýda. Máselen, Joshynyń tarıhı tulǵasy jumbaq kúıinde qalyp keledi. Ulyq Ulystyń negizin qalaǵan Batý men Berke handar týraly da keshendi zertteýler júrgizilmedi. Osyndaı olqylyqtar saldarynan Berke han syndy tulǵalarǵa arnalǵan fılmderde tarıhymyz ájýaǵa aınaldy. Talas quryltaıyn uıymdastyrýshy, Moǵolstan memleketiniń negizin qalaǵan Qaıdý týraly da tushymdy tarıhı zertteýler joqtyń qasy, oqýlyqtarda ol týraly málimetter óte az qamtylǵan.
Birneshe jyl buryn Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap óttik. Kóptegen halyqaralyq jıyn uıymdastyryldy, zertteý jarııalandy. Naýqan ótti, alaıda Qazaq handyǵynyń tarıhy túgendeldi dep aıtý qıyn. Tipti tarıhshylarymyz Qazaq handyǵy týraly fılmnen de tys qaldy. Kınogerlerimiz áli kúnge deıin keńestik senzýranyń aıaýsyz súzgisinen ótken Esenberlınge súıenip keledi, al jurtshylyq osy ádebıetter men kórkem fılmder arqyly tarıh pen tulǵany tanıdy. Bul oraıda jazýshylar men ádebıetshiler hám jýrnalısterdiń tulǵatanýǵa qosyp júrgen úlesin aıta ketý qajet. Alaıda arnaıy tarıh metodologııasyn ıgermegendikten jáne kóbine kórkem shyndyqty nysana etip alatyndyqtan qalamgerlerdiń týyndylaryn buljymas aqıqat retinde qabyldaý da qıyn.
Balalarymyz ejelgi Mysyrdaǵy perǵaýyndardyń qaı jyldary el bılegenin jaqsy biledi, kóne Grek, Rım nemese baǵzy Qytaıdyń uly tulǵalary da kópshilikke málim. Bizde baıyrǵy babalar tarıhyn aıtpaǵanda, ótken ǵasyrdyń ózin mıf pen folklordan ajyratyp alý qıyn. Tarıh pen shejire, aqıqat pen ańyz aralasyp ketken. Tizbekteı bersek, tulǵatanýda mundaı másele óte kóp. Bizdińshe, onyń birneshe sebebi bar. Tarıhshylardyń kóbi shet tilderin bilmeıdi, sondyqtan túpnusqa qujattarmen jumys isteı almaıdy. Tulǵalardy zerttegende shynaıylyq, obektıvtilik te jetispeı jatady. О́zimiz zerttegen tulǵany ulyqtap, al onyń qarsylastaryn negizsiz tuqyrtýǵa da daıyn turamyz. Salystyryp, syn tezinen ótkizbese, arhıv dereginiń ózi jańylys tujyrym jasaýǵa uryndyratynyn eskere bermeımiz. Munda keıde rýlyq, aımaqtyq sana da keri áserin tıgizip jatady.
Bul tek qazaq tarıhy úshin ǵana emes, túgel túrkiniń tulǵalaryn túgendeý úshin de ortaq shetin másele. Baıazıt pen Ámir Temir, Toqtamys pen Edige, Sultan Selım men shah Ismaıl arasyndaǵy shıelenisterge obektıvti baǵa berilmeýi tarıhymyzdy tutas qaraýǵa keri áser etýde. Onyń ústine árbir baýyrlas el óziniń negizin qalaýshy «ıdeal tulǵa» retinde kóbine biriktirýshi emes, bólýshi tulǵany tańdap alǵan. Ortaq tulǵalardy ár eldiń ózine tartyp, menshikteýge umtylýy da buǵan keri áserin tıgizýde.
Árıne, munda keńestik saıasattyń da yqpaly joq emes. О́ıtkeni tarıhymyzda otarsyzdaný, arylý úrdisi áli tolyq júrgen joq. Bul rette tulǵa, qaıratker uǵymynyń ózi usaqtalyp ketken sııaqty kórinedi keıde. Keńestik keńshardyń dırektory ıakı partııa qyzmetinde «belsendi» bolǵanda «tulǵa» dep áspetteledi, mereıtoılarynda maqalalar jazylady. Bazbirine kóshe, mektep attary berilýde. Al halyqqa qaltqysyz qyzmet etip, qaltarysta qalyp qoıǵandar da az emes. Munyń aq-qarasyn ajyratyp, ádiletti tańdaý jasaý – tarıhshynyń mindeti bolsa kerek. Tarıh bárine tóreshi desek te, bostandyq jolynda basyn báıgege tigip, azattyq úshin arpalysqan taý tulǵalardyń tuǵyryna qonǵanyna ne jetsin, shirkin...
