Aqmola oblysynda aǵatyn Sileti ózeniniń boıynda ortaǵasyrlyq arhıtektýranyń, mádenıettiń eskertkishteri bar ekenin alǵash ret Álıhan Bókeıhanov óziniń «Aqmola ýezi Qorǵaljyn bolysyndaǵy Sileti ózenindegi obalar tizimi» degen eńbeginde aıtyp ketken bolatyn. Artynan akademık Á.Marǵulan da ony rastaǵan. О́tken ǵasyrdyń 80-90-jyldary osy jerlerdi Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń A.Pleshakov bastaǵan arhıtektýralyq toby birshama zerttegen. Biraq qazba jumystaryn júrgizbegen. О́ıtkeni mundaı obalardy zerttep, qazba jumystaryn júrgizýge Keńes Odaǵynda 1944 jyly qatań tyıym salynǵan. Barlyq tarıhty, órkenıetti ómirdi tek ózderinen bastaǵysy kelgen kompartııa bıligi ejelgi tarıhtyń bárin joqqa shyǵarýdy qalap, osyndaı sheshim jasaǵan eken.
Al elimiz Táýelsizdigin alǵan soń, 2003-2007 jyldary bul jerdi S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetinen arheolog T.Smaǵulov bastaǵan ekspedısııa qazǵan bolatyn. Alaıda olardyń qazbalarynan aıtarlyqtaı eskertkishter tabylmaı, tek byltyrǵy qazba ǵana nátıjeli bolyp, bul jerden kirpish kúıdiretin óndiris orny, birneshe tóreler men handardyń mavzoleıi, sonymen qatar áıelderdiń áshekeı buıymdary sııaqty artefaktar tabylǵan. Arheolog T.Smaǵulov olardy 14-16-ǵasyrlarda ómir súrgen Joshy han dınastııasynyń han-sultandary men tóreleri jáne olardyń hanshalary dep boljaǵan. Qabirlerge jerleý dástúri musylmansha bolǵandyǵy da Altyn Ordanyń Islam dinin qabyldaǵannan keıingi zırattar ekenin de aıqyndaǵan.
Sonymen birge munda jerdi sýarý jabdyqtarynyń silemderi de tabyldy. Qazylǵan aryqtar, sý tartatyn shyǵyrdyń izderi sony aıqyndaıdy. Mundaı jabdyqtar spýtnıkpen jáne pılotsyz apparattarmen túsirilgen fotolardan da kórinip tur. Keramıkalyq ydystardyń qaldyqtary, qumyralar da kóptep tabylǵan. Ashyq dalada jatqannan bolýy kerek, bul obalarǵa baǵaly zattardy qazyp alýdy ǵana kózdeıtin «qarajúrek arheologterdiń» qoly jetpegen eken. Tyń kóterýge kelgen ury-qarylar da bul obaǵa tıise almapty. Tımýr Smaǵulov bul jerde 14-16-ǵasyrlarda ómir súrgen kem degende 7 bıleýshiniń ózi men otbasy músheleriniń mavzoleıleri bar degen boljam aıtyp otyr. Osy jeti qorǵannyń ázirge soltústik-shyǵysyndaǵysy ǵana qazyldy.
Bıylǵy qazba jumystary mavzoleıdiń konstrýksııalary ortaǵasyrlyq qurylystarǵa jatatynyn dáleldeı tústi. Jaman indettiń kesirinen jarııalanǵan karantınniń jumysty tejeýine qaramaı qazba jumystary jaz boıy júrgizilgen. Jýyrda bıylǵy qazba jumystarynyń esebi jasaldy. Byltyr eni men kóldeneńi 30 jáne 40 metrdi quraıtyn obanyń ózi qazylǵan bolsa, bıyl onyń soltústik sektoryndaǵy 100 sharshy metr alań qazyldy. Ol mavzoleıdiń qabyrǵasy 25h25h5, 25h24h5, 24h24h5 sm kólemindegi kirpishterden qalanǵanyn anyqtady. Obanyń kirpishterin qalaǵan materıaldar balshyq jáne alebaster quıyndylary eken. Soltústik qabyrǵanyń qalyńdyǵy 2,45 m, shyǵys qabyrǵasyniki 2,3 m, bıiktigi 0,92 m. Áıel adamnyń qaldyqtary tabylǵan bir obadan salpynshaǵy bar jarty aı tárizdes altyn syrǵa, kúmis oqalar tabyldy.
Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń professory A.Pleshakovtyń aıtýyna qaraǵanda, endigi qazbalar jerlengen múrdelerdiń ózin qazýǵa arnalady. Bul jumystar kelesi kóktemde bastalmaqshy. Ǵalymnyń aıtýyna qaraǵanda, sol kezde tabylǵan artefaktar Qazaqstannyń ońtústik-batysynda tabylǵan qazba ónimderine uqsas bolýǵa tıisti.
Sońǵy jyldary Soltústik Qazaqstan aýmaǵynda 100-den asa nysanǵa qazba jumystary júrgizildi, nátıjesinde ejelgi adamdardyń materıaldyq jáne rýhanı mádenıetin kórsetetin kóptegen kolleksııa jınaldy. Ataqty Botaı, Dolmatovo sııaqty arheologııalyq eskertkish oryndary respýblıkalyq mádenı mura qoryna engizildi. 2020-2021 oqý jylynyń kókteminde ýnıversıtet stýdentterin Qyzylobaǵa ekskýrsııaǵa aparý josparlanǵan. Al 2021 jylǵy qazba jumystaryna «Tarıh» jáne «geografııa-tarıh» mamandyqtaryn oqıtyn stýdentter men magıstranttar qatysatyn bolady.
M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń prorektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Aqmaral Ybyraevanyń aıtýyna qaraǵanda, arheologterdiń oljalary biz quramynda bolǵan Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn atap ótetin bıylǵy jylǵa úlken syılyq boldy. Onyń bıleýshileriniń Qazaqstan aýmaǵynda ómir súrgendiginiń aıqyn kórinisi ári negizgi ortalyǵy bizde bolǵandyǵynyń bultartpas dáleli bolyp otyr.
Bul qazba oljalary Qazaqstannyń soltústigine keletin týrıster sanyn molaıtýǵa ıgi áserin tıgizedi dep boljaýǵa bolady.
