Elena Ábdihalyqova: Kúıingenim de, súıingenim de – ónerimde

– Abyz Ábish Kekilbaıuly men Fa­rıza apamyzdy erekshe qadir tu­ta­syz. Baǵa­syn alyp, ystyq yqy­­lasyna bólen­dińiz. Aqyndyq ta­lan­­tyńyzdyń ush­talýyna da osy ki­siler sep bol­dy. Rýhanı ustazda­ry­ńyzdan shyǵar­ma­shylyqtan bólek ne úırendińiz?

– Ekeýi de uly tulǵa. Eger búgingi ádebıet pen ónerge, tipti bılik basyna kelgender sol ekeýiniń etken eńbegin, ustanǵan jolyn baǵyt etip, óz halqyna, eli men jerine adaldyǵyn úlgi tutsa, tap osy kúngideı bos sandyraq pen usaqtalý, rýhanı quldyraý bolmas edi. Men ol kisilerden eńbek etýdi, kisini alalamaýdy, ótirik pen ósek aıtpaýdy úırendim. Árbir tańyńda eldiń amandyǵyn tileýdi, halyqtyń birligi men eldiń táýelsizdigi úshin bir sát kóz ilmeı kúresýdi úırendim. Baı eken dep jamannyń soıylyn soq­paýdy, jarly eken dep jaqsyny jasytpaýdy úırendim… Ol kisilerdiń el­den jasyrǵan alabóten qaıǵy-muńy da, syr-sypsyńy da bolǵan joq, barlyq ǵumyrlaryn keń-baıtaq Qazaqstannyń órkendep-ósýine, qazaqtyń bolmys-bitiminiń saqtalýyna, irgeli el bolýy­na arnady. Endeshe, meniń de tutqan muratym sol!

– Biraz ýaqyt Qazaq radıosynyń «Kórkemdik keńes» baǵdarlamasynda múshe boldyńyz. Estradamyzdaǵy kórkemdik deńgeıi tómen ánderdi synap, efırge jibermeýge tyrystyńyz. Jalpy, osy kórkemdik keńes qazaq estradasynyń jaqsy baǵytqa ózge­rýine qanshalyqty áser etedi?

– Ol Kórkemdik keńes Qazaq radıo­synda Mádı Manatbek basshy bolyp tur­ǵanda qurylyp, birneshe jyl óte aýqymdy jumys jasady. Jol-jónekeı ánder men mátinderge talap kúsheıdi. Kórkemdik keńes kerek. Ásirese búgingi sapyrylysqan ýaqytta neniń ne ekenin túsinbeıtin urpaqqa, qolyna shyraq ustatqandaı «mynaý durys, mynaý burys» dep ashyq aıtý kerek. О́kinishtisi, bizdiń qoǵamda úlken-kishiniń bári maqtansúıgish. Túzelsin dep, kishkene pikir aıtsań, tipti jaýyǵyp ketedi. Ne bolsa sony óleń dep, mazmuny da, máni de eshqandaı mýzykalyq talaptarǵa jaýap bermeıtin áýenderdi jazyp alyp, juldyz sezinip júretin biraz adamǵa keńes músheleri tarapynan tosqaýyl sóz aıtylǵany ras. Biraq odan qorytyndy shyǵarǵan eshkimdi kórmedim.

Negizi Kórkemdik keńes úkimet tarapynan qurylyp, vedomstvoaralyq kelisilgen naqty qujatpen qabyldanýy kerek. О́ıtkeni áni men óleńi buzylǵan eldiń sana-sezimi men túısik-tanymy da buzylady. Ondaı urpaq óz tili men dilinen tez aıyrylady. Osyny joǵaryǵa jetkize almaı-aq qoıdym.

– Osy ýaqytqa deıin qansha án jazdyńyz? Jalpy, ánge óleńdi qalaı tańdaısyz? Qandaı talaptar qoıasyz? Nemese «án jazyp berińizshi» degen buıymtaı-óleńder kóp kele me?

– Ándi kóp jazbaımyn. Bar-joǵy 50-60 án. Jalpy, men ne bolsa sony jazyp, jurttyń mıyn ashyta bergendi jek kóremin. Qazir klavıshti aspapta oınaıtyn, aranjırovka jasaıtyndardyń bári án jazady. Dástúrli án aıtatyndar da «Sáýlem-aı», «Qarǵam-aý», «Ahaý-aı», t.b. tolyp jatqan ha­lyqtyq áýenderden bir-bir takt alyp, «án jazdym» dep habarlaı beredi. Shet­eldiń ánderinen, ózbek pen túrikten ur­lap taýysty. Shyn jan-júregimen án jazatyn Keńes Dúısekeev, Tólegen Muhamedjanov, Eskendir Hasanǵalıev, Qýat Shildebaev, Bolat Qohamanov sııaq­ty kompozıtorlar qaıda? Odan burynǵy Shámshi, Nurǵısa, Áset, Sydyq, t.b. aıt­paǵanda.

Azdap óleńnen habarym bolǵan­dyqtan mátinge qatty mán beremin. Kez kelgen óleńniń ishki áýeni bolady. Meniń basqalardan ereksheligim sol áýendi kóre de, estı de bilemin. «Mynaý óleń unady, soǵan án jazýym kerek» dep otyrmaımyn, óleńdi oqyǵanda, ol birden án bo­lyp shyǵa keledi. Eń aldymen, óleń meniń júregime áser etý kerek. Sol úshin únemi «bir óleń unap qalar» dep, poezııa kitaptaryn oqımyn. «Meniń óleńime án jazyńyz, keremet óleńim bar» deıtinder de jetip artylady. Negizi, kóp adamdar ózderi týraly óte joǵary pikirde ǵoı. Áli aqyn bolyp qalyptaspaǵan jastarda da, jýrnalıstıkadan zeınetke shyǵyp, ish pysyp óleńshi bolǵandarda da bar bul minez. Ondaıda uıat týraly sóz aıtýdyń ózi qıyn.

– Qazir fonogrammamen án aıtý zań­men retteldi. Iаǵnı ánshi fonogram­mamen án aıtatyn bolsa, kórer­men­ge aldyn ala eskertýi kerek. Qa­laı oılaısyz, bul ózgeris qazirgi ánder­diń deń­geıine yqpal ete ala ma?

– Bul zań oryndalsa jaqsy, árı­ne. Jalpy, bizdiń elde zańdardyń oryn­dalýy qaı deńgeıde jáne zań jal­pyǵa birdeı me? Zańsyz da ózin-ózi qur­metteıtin ánshi tabıǵı daýsymen aıtady dep oılaımyn. Men Almatyda, elor­dada ótken úlken shyǵarmashylyq keshterimde estradalyq-sımfonııalyq orkestrdiń súıemeldeýimen, tek qana óz daýsymmen eki jarym saǵattan án saldym. Eki jarym-úsh oktavalyq dıapazondy ánderdi oryndadym. Oǵan úlken kúsh, sheberlik pen daıyndyq kerek ekenin mýzyka mamandary ǵana túsinetin shyǵar. Al fonogrammanyń ózin falsh­pen aıtatyndardy jaqtaıtyndar óz aldyna jetip artylady.

Odan da buryn, meni fonogramma emes, án men óleńniń sapasy kóbirek ma­zalaıdy. Barlyq tele-radıodaǵy, saıt­tarǵa túsken ánderdi súzgiden ótkizip baryp, arnaıy baza jasap qana taratý kerek. Elimizdiń aýmaǵyndaǵy barlyq tutynýshylar osy bazadan alý kerek te, oǵan joǵary deńgeıde Kórkemdik keńes jumys jasaý kerek. Bir sózben aıtsaq, tártip kerek! Sol kezde ǵana án deńgeıi joǵarylaýy múmkin. Áıtpese, qalǵany bos sóz bolyp qala bermek.

– 90-jyldarda mańǵystaýlyq aqyn Mels Qosymbaevpen ótken aı­ty­­­syńyz erekshe este qalypty. Qa­zir aıtysqa shaqyrsa, barar ma edi­ńiz? Sýyrypsalmalyq ónerdi ushtap turasyz ba?

– Joq, aıtysqa qatyspaımyn. 

– Ánderińizde muńnyń saryny basym. Elena Ábdihalyqovaǵa ǵana tán muń, ol qandaı muń?

– Men úshin joǵarydaǵy aıtqanda­rymnyń bári muń! Eldiń muńyn túsingen adam ǵana meniń muńymdy túsine alady.

– О́mirde joǵaltyp alǵan sezim­derińiz bar ma? О́z júregińizdi qandaı sezimder­den aýlaq ustaǵyńyz keledi?

– О́mir baqı sol bir balalyq, pák sezimderdi joǵaltqym kelmeı jantalasyp kelemin. Halqymyzdyń «eki shuqyp, bir qara» degen sózi sanamda turady, men «bir shuqyp, bir qaraımyn». Tirshilik bolǵan soń keıde qýanasyń, keıde ki­jinesiń. Sol kijinisti, ókpe-renishti aýlaq ustaǵym keledi. Uly Mahambettiń «Aı­typ-aıtpaı ne kerek, Kijinýmen ótti ǵoı Mahambettiń kóp kúni» degenindeı, bizdiń ýaqytta qundylyq arzandap, arzanqoldar puldy bolyp turǵanda Mahambettiń sezimin bastan jıi keshesiń.

Anam kórsetken adal joldan ba­ryn­sha aýytqymaýǵa tyrysamyn. Úne­mi Farıza apaıdyń myna shýmaǵyn qaıtalap júremin:

Zaman – aıdyn, adam – qul,

ortań – keme.

Tirshilikte qulandaı jortam deme.

Jalǵyz qalsam, janymdy zil

basady.

Keıde aınaǵa qaraýǵa qorqam. Nege?

Ishimde únemi «men osy ózgerip ketpedim be?» degen suraq turady.

– Bir suhbatyńyzda «О́zim oryndasam ǵana ánimniń qatpar-qatpary, aıtqym kelgen syry, minezi ashylady» degen edińiz. Qazir de osy pikir­desiz be? Án tabıǵatyn asha alatyn jas talanttar jolyqqan joq pa?

– Ol pikirdi negizi Roza Qýanyshqyzy Rymbaeva «Seniń ánderińdi ózińnen artyq eshkim aıta almaıdy» dep aıtqan edi. Jalpy, ánshiniń daýsynan bólek, deńgeıi, óresi bolady. Keıbir ánderge daýystan buryn úlken júrek kerek, júrektiń ishki tebirenisi kerek. Meniń ánderim sol tebirenisti kerek etedi. Ony, árıne, óz balasyn, óz anasynan asyryp eshkim súıe almaıtyny sııaq­­ty, ózim jetkize alamyn dep oılaı­myn. Desek te meniń ánderimdi Maq­pal Júnisova, Ramazan Stamǵazıev, Jubanysh Jeksenuly, Dáýren Seıit­janov, Araılym Ybyraeva syndy talant­ty ánshiler joǵary deńgeıde oryn­daıdy. О́tken jyly ózimniń týǵan aýylym Qyzylorda oblysy, Jalaǵash aýdany, Móráli Shámenov aýyly meniń ánderimnen shaǵyn baıqaý ótkizip, sonda elde júrgen talanttardyń kóptigin kórgenmin. Meniń ánderimdi keremet etip oryndaǵandaryna tańǵaldym.

– Qarapaıym halyq ánshilerdi tek sahnadan kórgen soń jaqsy ómir súredi dep oılaıdy. Al shyn máninde ánshilerdiń sahna syrtyndaǵy jaǵ­daıy qandaı?

– Basqalar úshin jaýap bermeımin. О́zim tek qana eńbekpen, beınetpen kele jatyrmyn. О́zim án jazyp, onyń aranjırovkasyn, orkestrge óńdeýi bar, sahnalyq kıim, jazǵanyńdy efır­­ge berý, dybys jazý, konsert uıym­­dastyrý óz moınymda. Sahnaǵa ádemi bolyp shyǵý óte úlken eńbekti, qar­jyny, kúshti qajet etedi. Tabıǵı daýysta konsert ótkizý óte qıyn sharýa. Jurt óner adamdarynyń túk qaıǵysy joqtaı kóredi. Bizdiń de nesıe alatynymyzdy, bala-shaǵasyn asyraı almaı otyrǵan, jumyssyz týysymyzdyń bar ekenin bile bermeıdi. О́zimizden góri baýyrlarymyzǵa kóbirek qaraılasamyz. «О́ziń dıýanasyń, kimge pir bolasyń?» demekshi, óner adamdary qazir dıýana boldyq qoı.

– Minez degenimiz ne? Qoǵamdaǵy adamdar minezdi qalaı túsinedi? О́ner­degi minez ben ómirdegi minez qan­daı bolýy kerek?

– Anam marqum «Momyn degenshe, jaman deseıshi» dep otyratyn. «Atań da bolsa, aldyna bir shyq, ádiletsiz jerde, ádildigińdi aıt» dep úıretti. Qudaı minezsiz ezden saqtasyn. «О́nerde bylaımyn, ómirde basqamyn» deı almaımyn. Sahnada ónerim qandaı bolsa, sol – meniń ómirim! Kúıingenim de, súıingenim de ánderimde, óleńderimde tur. Buryn qazaq «ekijúzdi» dep kúıinetin edi, qazir «úshjúzdilerdi» kórip júrmiz…

Minez ártúrli bolady: árkimniń jeke basynyń minezi – óziniń taǵdyry. Meni oılandyratyn – qoǵamdyq mi­nezimiz, bútin bir ult retindegi bolmys-bitimimiz. Bizdiń qoǵamda eptep-septep, tamyr-tanyspen ómir súrý ádetten asyp, ulttyq bolmysymyzǵa sińip barady. Osynyń saldarynan jemqorlyq ulttyq mentalıtetke aınaldy. Kóre tura, «ash bále­den qash bále» – únde­meımiz. Bile tura, «kúl bolmasań, búl bol» aıtpaımyz. Qazir qaı qazaqtyń boıynda osy minez joq. Bárinde bar! Úlken aıtsa, «aljydy» deımiz, kishi aıtsa, «buǵan ne joq» deımiz. Bir sózben aıtsaq, taǵy da ulttyq ishki belsendilik, ulttyq jatyrqaý, qoǵamdyq qarsylyq bildirýde deńgeı tómen. Oǵan elimizdi jaılap alǵan ártúr­li dinı sektalar, olardyń árbir jan úshin aıar qı­myldar jasap, jastarymyzdy ýlap jatqany, otbasylyq qun­dylyqtardyń dáriptelmeýi, jas urpaq­tyń boıyndaǵy ulttyq tanymnyń azdyǵy, ana tili aıasynyń tarylýy sebep. Elimizde osy kúnge deıin ulttyq qundylyqtardy saqtaý týraly zań joq.

Halyqty aqymaq kórýge bolmaıdy. Halyq kimniń kim ekenin, kim qalaı bılikke jetkenin, kim qalaı baıshykeshke aınalǵanyn bes saýsaqtaı bilip otyr. Bizdiń qoǵamda tek qana adal eńbekpen baıyǵan adam bar ma? «Men adal jolmen jettim degenderdiń» de bir qoldaýshysy, bir kezde bir súıemeli bolmasa, joly bola qoıaryna kúmánim bar.

– Dosty qalaı tańdaısyz?

– Adamǵa dosty da Qudaı qosady. Bireýler sııaqty «kerek adam» dep, qyzmeti, baılyǵy, joǵaryda týysy barlarmen ádeıi dostasqan emespin. Júreginde nury bar adamdardyń bárin dosym dep esepteımin. Nadandar men nıeti aramdar ózderi-aq maǵan jolaı qoımaıdy.

– Siz adamdardy qalaı qabyl­daı­syz? Máselen, qyzmettegi adamdy she­neýnik retinde qabyldaısyz ba, ál­de ishki jan dúnıesin kórýge tyrysasyz ba? Jáne sizdi basqalar kim dep qabyldaǵanyn qalaısyz? Elena Ábdihalyqova – aqyn dep pe, álde kompozıtor nemese ánshi?

– Adamdardy, joǵaryda aıtqanym­daı, adal peıiline qaraı qabyldaımyn. Bireýlerdiń eshteńesi joq bolýy múm­kin, biraq onyń nıeti, adaldyǵy bar. Qyzmettegilerdi aldymen amandasý mádenıetine, sóz mánerine, aqyl-para­satyna qarap qabyldaımyn. О́kinishke qaraı, qazir bılikte júrgenderdiń birtalaıy eń bolmasa aldyna kelgen kisimen amandasý ádebin bilmeıdi ǵoı. О́te uıat. Halyqtyń renjıtini de sol.

Kóne túrikterde «júrekten júrekke jol bar» degen maqal bar, ózine kerek bolmysty júrek ózi sezedi. Meni qarapaıym óner adamy dep qabyldasa jetedi.

– Qazirgi qoǵamnyń derti ne dep oılaısyz?

– Jemqorlyq! Qolyna qapelimde bılik tıgen kishkentaı adamdardyń toıymsyzdyǵy. Sonyń saldarynan bolatyn taǵy da jemqorlyq.

– Búginde televızııa salasynda eń­bek etip júrsiz. Bul sala sizge qan­sha­lyqty tanys? Jáne ne bere aldy?

– Bıyl uly Abaıdyń 175 jyl­dyǵyna oraı elimizde Abai tv arnasy ashyldy. Arna uly aqynnyń óz taǵdyry sııaqty, qıyn ýaqytta, karantın kezinde, ólim-jitim kóp bolyp jatqan ýaqytta efırge shyqty. Memleket basshysynyń mundaı ýaqytta ádebıet pen ónerdiń joǵyn joqtap, muńyn muńdaıtyn, nasıhattaıtyn osynaý tamasha arnanyń ashylýyna kóńil bólýi qatty qýantty.

Eshqashan telearnaǵa shyǵyp, habar júrgizemin dep oılaǵan da, su­ranǵan da emespin. «Qazaqstan» ult­tyq arnasynyń basshysy Lázzat Ta­nysbaıdan usynys boldy. Telearna bas­shylyǵy ózderi syrttaı talqylap, maǵan toqtaǵanyn aıtqanda, basynda ań-tań boldym. Mamandyǵym fılolog bolǵan soń, jýrnalıstıkadan alyspyn deı almaımyn, efırdiń mazmunyn sol jerdegi operator, redaktor, rejısser áriptesterimniń kómegimen úırenip, qalyptasyp kelemin. «Sarasóz» habaryn kórermender jaqsy qabyldap, oń pikirlerin aıtýda. Suhbat túrinde órbıtin bul habar maǵan qoǵam­nyń tynys-tirshiligin bilýge, adamdardy jaqynyraq tanýǵa jol ashty. О́zimdi qaınaǵan ortada júrgendeı sezindim. Bul jaǵynan, árıne, óner adamyna óte paıdaly.

– Qos kitap qutty bolsyn! «Meniń jal­ǵyz juldyzym» atty jyr jı­­naǵy men «Saǵynysh-ǵumyr» atty án jınaǵyn shyǵarý ıdeıasy qa­shan, qalaı týdy? Oqyrman qalaı qabyl­dap jatyr?

– Álemdi indet jaılamaı turǵanda halyqqa shyǵarmashylyq esep bermek oıymda bolǵan. Sol josparymnyń bir parasy óleń men án jınaqtarymdy jaryqqa shyǵarý edi. Kitaptardyń shyǵýyna Mańǵystaý oblysynyń ákimi Serikbaı О́telgenuly Turymov qol­daý kórsetti. О́leń jınaǵymdy ózim­­niń «Meniń jalǵyz juldyzym», án jınaǵymdy «Saǵynysh-ǵumyr» atty ánderimniń ataýlarymen atadym. «Meniń jalǵyz juldyzym» ánim­niń óleńin de ózim jazǵan edim. «Saǵynysh-ǵumyr» Erlan Júnistiń óle­ńi. Eki án de jurttan joǵary baǵa alǵan shyǵarmalar. Ekeýinde de meniń taǵdyrym jatyr. Eger meni izdegen jan bolsa, osy eki kitaptan taba alady.

– Shar­ta­rapty sharlaǵan pande­mııaǵa baı­lanysty elimizdegi kóp­tegen is-shara­lar shegerilgeni bel­gili. Osy bir qy­­syltaıań shaqta me­reı­toıyńyz oı­da­ǵydaı atap ótil­megen shyǵar?..

– Bıyl toı toılaıtyndaı ýaqyt bol­maǵany túsinikti. Áleýmettik jeli arqyly halyqtan quttyqtaýlar aldym. Men týraly dosym aqyn Baýyrjan Babajanuly «Qazaq ádebıeti» gazetine «Narqyz» degen maqala jazdy. Jýr­nalıst Amanǵalı Qaljanov «Astana aqshamyna» suhbat jarııalady. Jýyrda ǵana Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasynyń mádenıet salasyndaǵy memlekettik stıpendııasyna ıe boldym.

– Siz – HH ǵasyr men HHI ǵasyrdy teń jalǵap turǵan orta býynnansyz. Sizge qaısysy jaqyn? Qaı ǵasyr  sizdiń ǵasyryńyz? Qaı ǵasyrdan ózińizdi kóbirek kóresiz?

– Osy suraqty ózime ózim jıi qoıa­myn. «Shynynda, men kimmin?» deımin. О́zime keıde ótkenniń kózimen qaraımyn, keıde keleshektiń kózimen qaraımyn. О́tkenniń kózimen qarasam, eshteńe bitirmegen, ádebıet, óner degen úlken úıdiń tek jabyǵynan syǵalap júrgen tulymy jelbiregen qyzdy kóremin. Keleshektiń kózimen qarasam, sol úlken úıdi joqtap otyrǵan sharasyz bir keıýana kóremin. Keıde boıymdy qorqynysh bıleıdi. О́zimdi osy kúni joq izdep, adasqan jandaı kóremin. Úlken úıdi qudaı bergen talanttar emes, pysyqaı pasyqtar men nadandyq jaılap bara jatqandaı bolady da turady. Qoǵamnyń ábden kirlep ketkeni meni qartaıtty. Adamdardaǵy ar men sananyń tómendegeni ábden shar­shatqannan bolar, bálkim… Kim bilipti…

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Marjan ÁBISh,

«Egemen Qazaqstan»