MADRID – Oqyrmandardyń kópshiligi XXI ǵasyr kelgen kezdegi qulshynysty áli umytpaǵan shyǵar. Sol sát úlken úmitterdiń, shabytqa toly pikirlerdiń, Batystyń shynaıy batyldyǵy kezeńi edi. Tarıhı turǵyda aıtar bolsaq, kózdi ashyp jumǵansha zaman rýhy koronavırýs pandemııasy bastalmaı turyp-aq ózgerip shyǵa keledi. Álemniń kóp bóligi úshin bul ǵasyr túńilý men kóńildi qaldyrǵan dáýirge aınaldy. Qazir kópshilik keleshekke senimmen emes, qaýippen qaraıdy.
Jıyrma jyl buryn árbir saıası jáne strategııalyq suraqtyń jaýaby jahandaný bolatyn. Biraq bul zańdy ári qoldaýǵa laıyq maqsat ekenine qaramastan, ony qalyptastyrýǵa qajetti irgetas qalaı almadyq. 2008 jylǵy úlken daǵdarys pen qazirgi pandemııa sekildi apattar ózara táýeldiliktiń artýy meıli qarjylyq, meıli vırýstyq bolsyn, zardaptyń da kóbeıetinin kórsetti. Oǵan qosa mamandandyrý men gıper-tıimdilik álsizdiktiń sebebine aınalýy yqtımal. Muny bıylǵy indet dáleldedi. Sondaı-aq saıası offshordyń saldaryna da jetkilikti mán berilgen joq.
2000 jyly «Reforma partııasymen» Donald Tramp óziniń alǵashqy prezıdenttik kampanııasyn júrgizgende, ol 2016 jyly saıası sahnaǵa qaıta oralyp, Respýblıkalyq partııanyń tizginin ustap, erkin saýdaǵa qarsylyq tanytyp, prezıdenttikke saılanatynyn eshkim kútken joq. Kútpegen jerden, Adam Smıttiń «Halyqtar baılyǵy» kitabynda aıtylǵan, biraq nazardan tys qalǵan eskertpesiniń ózektiligi artty. «Ár halyq ózderi saýda jasaıtyn basqa halyqtardyń baılyǵyna qyzǵanyshpen qarap, olardyń tabysyn óziniń shyǵyny dep eseptedi».
Myńjyldyqtar túıisken tusta AQSh bireýge qyzǵanyshpen qarap, qaýipke jol beretin el sekildi kórinbegen edi. AQSh gegemonııasynyń altyn ǵasyryn aıaqtap, el basqarmaıtyn adamdardyń da zııan keltirýge qabiletti ekenin ańǵartqan 11 qyrkúıektegi terrorıstik shabýylǵa deıin áli bir jyl bar-tuǵyn. Aldaǵy geosaıası túıtkilden habarsyz, prezıdenttikke jańadan saılanǵan Djordj Býsh reseılik áriptesi Vladımır Pýtındi maqtady. Sol ýaqytta Reseı «úlken segizdiktiń» belsendi múshesi edi, Soltústik Koreıa resmı túrde ıadrolyq qarýdy taratpaý kelisimin qoldaıtyn. Irannyń qupııa ıadrolyq áreketteri áli bastalmaǵan-dy. Ekonomıkasy AQSh-tan áldeqaıda artta qalǵan Qytaı 2001 jyldyń aıaǵyna deıin Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe emes-ti.
Sodan beri álemde kóptegen ózgeris bolyp, bederli iz qaldyrdy. 2001 jyly jahandyq kómirtegi gazyn shyǵarýdyń 23 paıyzy AQSh-qa, 13 paıyzy Qytaıǵa tıesili edi. Biraq parnıkti gazdy eń kóp shyǵaratyn eki eldiń 2006 jyly orny aýysty. Keıingi málimetke súıensek, AQSh-qa jalpy shyǵarylymnyń 15 paıyzy tıesili. Al Qytaıda bul kórsetkish 28 paıyzǵa teń (Degenmen Qytaıdaǵy jan basyna shaqqandaǵy shyǵarylym AQSh-taǵy deńgeıden áldeqaıda az).
Adamzattyń jyl saıynǵy CO2 gazyn shyǵarýy artyp keledi, jazdaǵy Arktıka muz jabyny 2001 jylǵy deńgeımen salystyrǵanda eki esege azaıdy. Klımattyń ózgerýi – qazir basy ashyq másele. XXI ǵasyrda týǵan saıası belsendi býyn tez arada sheshim qabyldaýǵa shaqyrady.
Keıingi 20 jyl kóleminde basqalarmen qarym-qatynasymyz revolıýsııalyq turǵyda ózgerdi. Internet búkil jerde bar, áleýmettik jeliler ýaqytymyzdyń bıleýshisine aınaldy. Kútken nátıje ákelmese de, 2010 jylǵy «Arab kóktemi» jańa tehnologııanyń demokratııalyq áleýetin kórsetti.
Biraq qazir sıfrly quraldardyń zııandy áserin de bilemin. Tabysqa negizdelgen algorıtmder onlaın alań qurýǵa kómektesip, qoǵamdyq pikirtalasqa úlken zardabyn tıgizdi. Sıfrly sala oıy buzyq oıynshylar úshin taptyrmas alańǵa aınalyp, «gıbrıdti soǵys» júrgizýge, kıbershabýyl jasap, keń kólemdegi jalǵan aqparat taratýǵa jol ashty.
Eýropa sıfrlandyrýdyń zııanyn basqalarǵa qaraǵanda qatty tartty. Ultshyl popýlızm keıingi jyldary aldyńǵy qatarǵa shyǵyp, syńarjaqtylyq qoǵamymyzǵa kesirin tıgizdi. Ǵasyr bastalǵandaǵy optımızm 2002 jyly eýronyń qoldanysqa enýi men 2004 jyly Eýropalyq odaqtyń músheleri 10 elge ulǵaıýymen jalǵassa da, ózgermeıtin tótenshe jaǵdaıǵa jol berdi. Eýro men bosqyndar daǵdarysynan bastap, odaq quramynan shyǵýdyń alǵashqy oqıǵasyna – «Breksıtke» deıingi máseleler ózekti. Kelise almaý bir-birimizben tize qosý qajet tusta ulǵaıyp, Atlant muhıtynan Tynyq muhıtqa deıingi saıası jáne geosaıası kúshterdiń almasýyna jol ashty.
Biraq kóptegen elge taraǵan mundaı qıynshylyqtyń yntymaqtasa qol jetkizgen tabysymyzdy qurtýyna jol bermeýimiz kerek. 2001 jylmen salystyrǵanda 2019 jyly ortasha jas uzaqtyǵy álemde 67-den 73 jasqa ósti. Afrıkada 53-ten 63-ke kóbeıdi. Osy oraıda, bıliktegi áıelder sany da aıtarlyqtaı artty. 2019 jyly álemde 19 áıel joǵary laýazymdy qyzmet atqarady (Bul áli de az biraq).
Oǵan qosa AQSh prezıdenttigine saılanǵan Djo Baıden qańtardan bastap Aq úıge kiredi. Sóıtip, búkil álem elderi Parıj klımat kelisimin qaıta qoldamaq. О́z kezeginde, EO qıyndyqtaryn júıeli túrde ıntegrasııa júrgizý arqyly sheship jatyr. COVID-19-ben kúreske arnalǵan jańa qordyń qarjysy grant túrinde jartylaı berile bastaıdy.
Túrli ssenarııler týraly oılaný kózqarasymyzdy keńeıtýge jáne jaqsartýǵa kómektesedi. Máselen, qarqyndy ındýstrııalandyrý arqyly júzdegen mıllıon adamdy kedeılikten qutqarǵan Qytaıdyń tásili bolmaǵanda jahandyq ekonomıka uly resessııadan qalaı qalpyna keler edi? Eger qazirgi pandemııa 20 jyl buryn bolǵanda, áleýmettik qashyqtyqty saqtaı otyryp, ekonomıkalyq salalardy qorǵaýǵa qajetti aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar bolmaǵanda ne ister edik?
2020 jyl aıaqtalyp, XXI ǵasyrdyń úshinshi onjyldyǵy bastalar tusta sátsizdikterimiz ben tabysymyzdy saralaıtyn ýaqyt týdy. Keleshekke kóz jibergende jańa myńjyldyq bastalǵandaǵy balań kóńilden qutylýymyz kerek.
Aldaǵy jyldary geosaıası kópjaqtylyq halyqaralyq beıbitshilik pen yntymaqtastyqpen qatar júrýi tıis. Bul adamzat órkenıetiniń kepili. Sondaı-aq sıfrly qoǵamymyzǵa túsken synalardy jóndep, tabıǵatpen úndesýimiz qajet. 2020 jyl beımaza ǵasyrdan sabaq alatyn sát pe, álde jamanshylyqtyń bastaýy ma? Ony anyqtaý – ózimizdiń qolymyzda.
Haver SOLANA,
Eýropalyq odaqtyń syrtqy saıasat pen qaýipsizdik saıasaty jónindegi burynǵy joǵarǵy ókili, NATO-nyń burynǵy bas hatshysy, Ispanııanyń burynǵy syrtqy ister mınıstri
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
