Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Elimizde kópbalaly analarǵa qazynadan tólenetin járdemaqylardyń 5 túri, Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan (MÁSQ) 2 tólem túri taǵaıyndalady. Ana men balany qoldaý áleýmettik kómek pen áleýmettik saqtandyrýdyń kóp deńgeıli júıesi arqyly qamtamasyz etiledi. Respýblıkalyq bıýdjetten bala týýǵa birjolǵy járdemaqy, bala bir jarym jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimine de járdemaqy tólenedi. MÁSQ-tan áleýmettik saqtandyrý júıesimen júktilikke, bosanýǵa baılanysty tabysynan ýaqytsha qol úzgen analarǵa áleýmettik tólem, sondaı-aq bala 1,5 jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimine járdemaqy beriledi.
Jumys istemeıtin áıelderge bir jarym jasqa tolǵanǵa deıin bala kútimine bıýdjetten beriletin aı saıynǵy járdemaqy balanyń týý kezegine baılanysty, birinshi, ekinshi, úshinshi, odan keıingi balalarǵa 21 266 teńgeden 32 859 teńgege deıingi mólsherde ulǵaıta otyryp tólenedi. Al MÁSQ-tan tólenetin áleýmettik tólem mólsheri – jumys isteıtin áıelderdiń keıingi 2 jyldaǵy ortasha aılyq tabysynyń 40%-y.
Bıyl járdemaqynyń mólsheri 10%-ǵa artyp, birinshi, ekinshi, úshinshi balaǵa beriletin birjolǵy qoldaý 164 350 teńgege jetse, tórt, odan da kóp balaǵa 272 475 teńge tólenedi. Jumys istemeıtin analar da nárestesi 1,5 jasqa tolǵanǵa deıin bala kútimimen járdemaqy alady. Birinshi balasyna – 24 912 teńge alsa, eki balaly bolǵanda – 29 454 teńge, úshinshi balasy ómirge kelgende bir jarym jyl aı saıyn 33 952 teńge alady. Tórt, odan da kóp balasy bar anaǵa
38 493 teńge beriledi. Al jumys isteı júrip te eldiń demografııalyq ahýalyn jaqsartýǵa úles qosqan áıelderge Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan tólemder qarastyrylady. Balasy 1,5 jasqa tolǵansha, ıaǵnı 18 aı beriletin áleýmettik tólem mólsheri keıingi eki jyldaǵy ortasha aılyq tabysynyń 40%-y kóleminde beriledi. Júktilik pen bosanýyna baılanysty áleýmettik tólem taǵaıyndalyp, mólsheri keıingi bir jyldaǵy ortasha aılyq tabysyna qaraı saralanady.
«Neke jáne otbasy týraly» kodekste kórsetilgendeı birge turatyn, kámeletke tolmaǵan tórt, odan da kóp perzenti, sondaı-aq 23 jasqa deıingi kúndizgi bólimde oqıtyn stýdent balalary bar otbasylar kópbalaly mártebege ıe. Tórt balaǵa beriletin aı saıynǵy járdemaqy mólsheri 69 330 teńge, 5 balaǵa 86 673 teńge, 6 balaǵa – 104 017 teńge, 7 balaǵa 121 360 teńge, 8, odan da kóp balasy bar otbasynyń ár balasyna 17 300 teńgeden tólenedi. Máselen, 11 balany ómirge ákelip ósirgen ana aı saıyn 190 300 teńge járdemaqy alady. Otbasynda múgedektigi bar bala tárbıelep otyrǵan ata-anaǵa nemese qamqorshysyna aı saıyn 81 871 teńge járdemaqy beriledi. Kópbalaly analardyń bedelin arttyrýǵa sáıkes ómir boıy aı saıynǵy memlekettik járdemaqy taǵaıyndalady, ol tabysyna qaramastan «Kúmis alqa», «Altyn alqamen» marapattalǵan áıelderge tólenedi.
Elimizde áıelder qaýymy onyń ishinde kópbalaly analardy áleýmettik qoldaýdyń birqatar tetigi júzege asyrylady. Memleket tarapynan járdemaqy túrlerinen ózge baspanaly bolýǵa, kásibin dóńgeletýge de múmkindik mol. Máselen, «Otbasy bank» turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartýǵa baǵyttalǵan memlekettik qoldaý sharalaryn iske asyrý sheńberinde turǵyn úı zaemdaryn usynyp keledi. Naqtylaı aıtqanda, syıaqy mólsherlemesi 2%-dan aspaıtyn aldyn ala nemese aralyq turǵyn úı zaemdaryn alýǵa ótinish qabyldaıdy. Turǵyn úıge muqtaj sanatyndaǵylar arasynda birinshi kezekte baspanaly bolatyndardyń qatarynda múgedektigi bar balalary nemese olardy tárbıelep otyrǵan otbasylar, jesir áıelder, «Altyn alqa», «Kúmis alqa» ıegerleri, buryn «Batyr ana» ataǵyn alǵan, sondaı-aq I, II dárejeli «Ana dańqy» ordenderimen marapattalǵan kópbalaly analar, kópbalaly otbasylar bar. Birneshe jyldan beri tek áıelder qaýymyna arnalǵan «Umaı» jeńildetilgen ıpotekasymen de názikjandylar baspanaly bolyp júr. Budan basqa asyraýshysynan aıyrylǵan áıelder de memlekettik turǵyn úı alý kezegine jeke sanatta qatysa alady. Baǵdarlamanyń merzimi – 25 jyl. Osy ıpotekamen baspanaly bolǵan áıelderge salyqtyq jeńildik te bar. Turǵyn úıdi rásimdeý barysynda kópbalaly analarǵa, múmkindigi shekteýli balalary bar, jalǵyzbasty analarǵa basym kóńil bólinedi.
Úkimet áıelderdiń kásipkerlikti damytýyna da óris ashyp, qoldaý kórsetedi. Bıyl da 400 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde (1 7 30 000 teńge) qaıtarymsyz grant beriledi. Kásip ashamyn degen kópbalaly otbasylar, asyraýshysynan aıyrylýyna baılanysty áleýmettik járdemaqy alýshylar da «Bastaý bıznes» jobasy, bolmasa kásipkerlik negizderimen oqý kýrsynan ótkenin rastaıtyn sertıfıkatymen kásibin bastaı alady. Áıelder qaýymynyń kásipkerlikti damytýda qosyp kele jatqan úlesi qomaqty. Shaǵyn jáne orta bıznes qurylymynda áıelder qaýymynyń úlesi 48%-dyń ústinde.
Bıyl da arýlar merekesine oraı analar qaýymyna keı óńirlerde birrettik áleýmettik tólem beriledi. Astana qalasynyń ákimdigi jyldaǵy dástúrdiń júlgesin jalǵap, elordalyq kópbalaly, az qamtylǵan 36 myńǵa jýyq anaǵa áleýmettik kómek aýdarylady. Tólem somasy 9 830 teńge mólsherinde. Qarjy jergilikti bıýdjetten bólinip, «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» arqyly elordada turaqty tirkeýde turǵan kópbalaly analarǵa beriledi. Halyqaralyq merekege oraı beriletin áleýmettik tólemniń mólsheri ár óńirde árqıly.
Resmı statıstıkada Abaı oblysyndaǵy áıelder qaýymynyń sany 303 060 bolsa, sonyń ishinde 19 140 kópbalaly ana bar. Oblys ákimdigi kámeletke tolmaǵan tórt, odan kóp balasy bar ardaqty analarǵa 21 625 teńgeden berýdi qup kórip otyr. Aqmola oblysyndaǵy 13 777 kópbalaly otbasy bolsa, olardyń arasyndaǵy «Altyn alqa», «Kúmis alqa» ıegerlerine 12 975 teńgeden 21 625 teńgege deıin birrettik tólem qarastyrylyp, 3 692 áıelge berilmek. Kópbalaly analardyń shoǵyry qalyń birden-bir óńir – Túrkistan oblysy. Oblystaǵy 191 925 kópbalaly analardyń ishinde «Altyn alqa», «Kúmis alqa», «Batyr ana», «Ana dańqy» ordeniniń ıegerlerine 8 650 teńge mólsherinde bir rettik áleýmettik kómek beriledi. Soltústik Qazaqstan oblysynda turatyn 7 413 kópbalaly otbasynyń arasynda «Altyn alqa», «Kúmis alqa», «Batyr ana» ataǵyn alǵan, I, II dárejeli «Ana dańqy» ordeni berilgen analarǵa 43 250 teńgeden berilse, tórt, bes balasy bar otbasylarǵa 21 625 teńgeden aýdarylady. Teriskeıdegi kópbalaly batyr analar eń joǵary birrettik kómek almaq. Al Pavlodar oblysyndaǵy 11 264 kópbalaly otbasyna biryńǵaı 21 625 teńge mólsherinde tólem beriledi. Mańǵystaý oblysyndaǵy 56 467 kópbalaly ananyń arasynda «Altyn alqa», «Kúmis alqa» alǵan, ózge de marapatqa ıe 14 835 ana 15 000 teńge mólsherinde tólem alady. Qaraǵandy oblysynda 25 705 kópbalaly ana bar, onyń 23 415-i 20 000 teńgeden tólem alady. Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy 13 438 kópbalaly otbasyǵa 15 000 teńgeden berilmek. Ulytaý oblysyndaǵy 9 375 kópbalaly ana da 20 000 teńgeden birrettik áleýmettik tólem alady.
Bıylǵy qańtar aıynda kópbalaly 627,4 myń otbasy, «Altyn alqa», «Kúmis alqa» alǵan nemese buryn «Batyr ana» ataǵyn alǵan, I, II dárejeli «Ana dańqy» ordenderimen marapattalǵan 247,8 myń ana memlekettik járdemaqy aldy. Demografııalyq áleýetimizdi arttyrýǵa orasan úles qosyp kele jatqan altyn qursaq analar árdaıym qoldaýǵa laıyq.
