Akademık taǵylymy

Bolashaq tarıhshy – qazaqtyń tuńǵysh antropolog akademıgi Ore­keń osynaý ultyn súıgen uly­lar taǵylymyn boıyna sińi­rip óskendikten uzaq jyldyq ǵy­lymı izdenisterine súıene otyryp, HH ǵasyrda qazaqstandyq tarıhshylardyń qazaq halqynyń shyǵý tegi týraly jazǵandarynyń eshbir dálel-dáıeksiz, aýyzsha aıtylǵan jazbalarǵa súıenip ja­zyl­ǵandyqtan asa zalaldy ǵy­lymı qatelikterge urynǵanyn al­ǵash­qylardyń biri bolyp bilgen edi. Solaı bola tura, qazaqtyń resmı tarıh ǵylymynda sol bir óreskel qatelikterdi obektıvti túrde syn tezine alǵan eshbir ǵylymı jumystyń bolmaǵanyna ókine otyryp, onyń sebepterine úńilip bylaı deıdi: «...Tipti ol ult­tyq tarıhtyń jaǵymdy jetis­tikteri retinde kórsetildi. Munyń barlyǵy – Qazaqstanda qazaq hal­qynyń kóne tarıhy boıynsha bilimi bar tarıhshylardyń bol­maýynyń saldary edi, al «maman» dep atalatyndar Keńes uıyt­qy­synyń ıdeologııalyq «ashyt­qy­larynda» ósken edi. Sondyqtan olar tek qurǵaq sózdi ǵana malda­nyp, qazaq halqynyń etnogenezy men etnostyq tarıhy prob­lemalaryn shyn máninde sheshe alǵan joq». Qansha aýyr bolsa da akademıktiń bul sózinde, ashy shyndyq bar ekenine kámil senemin.

Akademık Orazaq Smaǵulov meniń ǵylymı jetekshi-ustazym bolatyn. Ǵylymı-zertteý jumy­sym «Túrkesh qaǵanaty» (692-766) dep atalatyn. Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń ǵylymı keńesi be­­kitken osy taqyryp boıynsha ǵylymı jetekshi tabýdyń álegi, maǵan talaı esikti qaqtyryp, talaı ataǵy dardaı akademık-professorlardan meselim qaıtqany áli esimde. Almaty men elordadaǵy oqý oryndary men ǵylymı-zertteý ortalyqtarynan H ǵasyrdyń arǵy jaǵyndaǵy Qazaqstan – Ortalyq Azııa tarıhy boıynsha birde-bir maman tabylmady. Eń sońynda Orta ǵasyr tarıhynyń mamany Zýev... aqsaqaldyń qala shetindegi saıajaıyna baryp aqyl-keńes su­raýǵa týra keldi. Qarııam ábden qartaıyp, azyp-tozǵan-aq eken. Mandymdy eshteńe aıta almady. Onyń ústine meniń kandıdattyq jumysym qazaq tilinde jazylyp jatqan. Sonymen, sol tusta ınstıtýtymyzdyń «Erte Orta ǵa­syr bóliminde birge isteıtin, Qa­zaqstandaǵy ǵylymı ortaǵa jańa tanys bola bastaǵan professor Zardyhan Qınaıatulymen aqyldasa kele, ol tusta akademııanyń kor­res­­pondent-múshesi Orazaq aǵanyń kabınetine ótinishpen bardyq. Mán-jaıdy túsingen aǵamyz kóp oılanbaı-aq birden kelisimin ber­di. Biraq talap boıynsha ol kisi­niń shıfr nomeri meniń taqyry­byma saı kelmeıtinin eskertip, Instıtýt dırektory – akademık Manash Qozybaevtyń kelisimin alyp, VAK-tyń tóraǵasy atyna arnaıy ótinish-hat joldaý kerek eken. О́tinish oryndalyp, professor Orazaq Smaǵulov meniń ǵylymı jetekshim bolyp resmı bekitildi.

Sol ýaqyttan bastap Orekeń­men jıi kezdesip, aqyl keńesin alyp qana qoımaı, ol kisiniń ómir­ge, ǵylymǵa, qazaq tarıhynyń ózin tolǵandyratyn túıtkildi tus­taryna arnalǵan ǵıbratty áńgi­melerin tyńdap, ustazyma degen qurmetim arta tústi. Orekeńniń «Burma­­lanyp, ábden bylyqqan eýro­sentrıstik, uly orystyq astam­shy­lyqty basshylyqqa alyp ja­zylǵan halqymyzdyń ıdeolo­gııalanǵan jasandy tarıhyn maldanyp, Kók túrikter men Túrkesh qaǵanaty tarıhyn jazsań, men seniń jumysyńa jetekshi bolýdan báribir bas tartamyn, sol esińde bolsyn» dep daýsyn qa­taıta, qabaǵyn túıe qaraǵan sáti kúni búginge deıin kóz aldymda. Men sondyqtan da «Túrkesh qaǵanaty» tarıhyn zertteý ju­mysymda orys-qytaı, eýropa ǵa­lymdarynyń asqaq ataq-dáre­jelerine qaramaı barynsha syn­shyldyqpen, obektıvti baǵa berýge batyl kirise aldym.

«Ejelgi jáne Orta ǵasyrdaǵy túrkiler: Tarıhı zertteýler» atty monografııam kitap bolyp shyqqanda balasha qýanyp: Ja­raısyń baýyrym, úmitimdi asyra aqtadyń» dep quttyqtady, ári «Prezıdent jáne halyq» gazetinde jarııalanǵan maqalasynda: «Aǵy­nan jaryla aıtar bolsaq, qazaq tarıhshylary kúni búginge deıin Qazaq eliniń egemendegine laıyqty Otan tarıhyn jazyp bere alǵan joq. ...Endi mine, Otan tarıhyn jazýdyń jańa kezeńi bastaldy», dep súıinshiledi.

Men bul sózderdi maqtan úshin emes, álem moıyndaǵan aka­de­­mık­tiń aq batasy, ustazdyń shákirtine degen ystyq lebizi dep qabyldaı otyryp, aldaǵy izdenisterime qo­ıylǵan salmaqty talap dep bildim.

Zymyran ýaqyt zyrlap Ore­keńdi toqsannyń tórine ákelip otyrǵyzyp qoıypty. Týǵan halqy ǵana emes kúlli álemdik deńgeıde torqaly toqsandy toılap, uly tulǵanyń ulaǵatty ómir jolyn, ǵylymdaǵy tar jol, taıǵaq ke­shýli azapty ómir keshýlerin, jetken jetistikterin maqtanysh etip jatyr. Sol qatarda akademık us­ta­zymnyń otandyq antropologııa ǵylymyna qosqan úlesteriniń keıbirine toqtalǵandy jón kórdim. «Proıshojdenıe kazahskogo naroda. Po dannym fızıcheskoı antro­pologıı (Almaty, 2017) atty kitabynyń qalaı dúnıege kel­geni týraly arnaıy toqtalǵan professor Ahmet Toqtabaı «60 jyldan astam ýaqytqa sozylǵan antropologııalyq izdenister qazaq­tyń ata-tek tarıhyn zerttep-zer­deleýge arnalǵanyn, Orekeń ekspe­dısııasy osy ýaqyttar ishin­de Qazaqstannyń Shyǵys-ba­tys, Ońtústik-soltústik, orta­lyq aı­maq­taryn sharlap, ara qa­­shyq­tyǵy uzynynan 3000-2000 km, kóldeneńinen 1000 km ara­lyq­ta jatqanyna qaramaı olarda antro­po­logııalyq aıyrma­shy­lyq­tar óte az ekenin dáleldep shyqqan, dep jazady.

Naqtylap aıtqanda, IH-H ǵa­syrlarda qazaqtyń búgingi kes­kin-kelbeti qalyptasyp, moń­ǵol shapqynshylyǵynan keıin­gi kezeńde 70% mongolıd ele­ment­­teri, 30% eýropalyq násil­diń elementteri bar qazirgi qa­zaq­tar­dyń bet-beınesi aıqyndalǵan. Sonymen keshendi zerttelgen antro­pologııalyq izdenisterdiń nátıjeleri búgingi qazaqtardyń kóne turǵyndarymen genetıka­lyq baılanystarynyń úzilmeı saqtalyp kelgenin dáleldep ber­genine kózimiz jetip otyr. Biz solaı degenimizben kúni keshege deıingi keńestik jáne eýropasentrıst-shovınısteriniń tárbıesin alǵan qazaq antropologteri men arheolog tarıhshylary eski súrleýden shyǵa almaı, jas urpaqtyń rýhanı jańǵyrýyna keri áser etip kele jatqanyna akademık Orazaq Smaǵulov qatty ashynady.

Akademık ustaz osynaý keleń­sizdiktiń tarıhı sebepterine taldaý jasap bylaı deıdi: «Basty problema Qazaqstannyń sońǵy úsh júz jyl kóleminde Reseıdiń, al odan keıin keńestik ımperııanyń otarshylyq aýmaǵynda bolǵandy­ǵynan kórinedi. Sol úshin – qazaq halqynyń obektıvti tarıhy men etnomádenı dástúri ımperııalyq ıdeıanyń, saıası senzýranyń qatań qysymynda boldy». Osyndaı tarıhı, saıası basym jaǵdaıynda qalyptasqan úsh ǵasyrlyq qazaq halqy tarıhyn jazýdyń tarıhnamasyna sholý jasaı kele, antropolog-akademık táýelsiz Qazaqstan jaǵdaıynda jazylyp jatqan ǵylymı-zertteýlerge kóńili tol­maı­tynyn ashyq ári ashyna jaza­dy.

Onyń naqty kórinisi retinde bú­ginge deıin qoldanysta júr­gen «Ko­chevnık» jáne «Nomad» ter­mın­deriniń ǵy­ly­mı hám saıası ada­sý­­shy­lyq­tarǵa uryndyra­ty­ny jó­ninde akademık bylaı deıdi:
«...Bul termınniń mán-maǵynala­ryn olar shyn máninde uǵynbaıdy, biraq ol qazaq órkenıetiniń «shy­ńy» retinde kórsetiledi, naqty al­­ǵan­da bul termındi Qazaqstan tarı­hyna qatysty qoldaný qazaq halqynyń obektıvti tarıhyn ja­syryn túrde qorlaý bolyp otyr. О́kinishke qaraı, búgingi kúni «no­mad» – «kóshpendi» – «qazaq» sózderi sınonım bolyp ketti, adam­dardyń kópshiligi bizdiń eli­miz­de bolsyn, shetelderde bolsyn ony solaı qabyldaıdy, tipti bu­rynǵy jáne qazirgi zamanaýı jaǵ­daılarda qazaq halqynyń etnomádenı damýynyń «Resmı kartochkasyna» aınaldy».

Akademık budan ári qaraı «Nomad»-­tyń grek sózi ekenin, onyń maǵynasy, turaqty mekeni joq úısiz-kúısiz, baqqan malyna ilesip qańǵyryp júretin adamdar degendi bildiretinin, búgingi ǵy­lym­­da odan basqa mán-maǵyna ber­megenin atap kórsetedi. Al Nomad dep búgingi tańda antropologııa ǵylymy bádáýılerdi, hatba men týarechılerdi, masal men aýstrııalyq taıpalardy ǵana aıtady. Olaı bolǵanda, atalǵan nomad delingen taıpalardyń qaısysyn búgingi qazaqtar ǵana emes, olardyń arǵy ata-babalaryna uqsata alasyńdar dep akademık aqsaqal zildi suraq tastaýǵa májbúr bolady. Osylardy aıta kele: «Qazaqstannyń qo­ǵamtanýshy myrzalaryn uı­qy­dan oıatyp, «nomad» ter­mınin qazaqtarǵa qatysty qol­danýdy toq­tatyńdar, bul ǵy­ly­mı kóz­qaras turǵysynan qate bolýymen qatar, myna órkenıetti álemniń aldynda týǵan halqyn qorlaý bolyp tabylady», dep qatań eskertý jasaıdy.

Táýelsiz Qazaqstan tarıh­shy­­­laryn osyndaı qatelikterge uryn­­dyryp otyrǵan basty kiná­­rat re­tinde: «...Kóne qazaq je­rin meken­degen halyqtyń san-sa­la­ly ómirin etnomádenı tarı­hyn obek­tıvti túrde jazýdan ba­ryn­sha qashqaqtaıdy», deı oty­ryp elimizdegi kópte­gen qoǵam­ta­ný­shylardyń etno­ter­mınderdi, ásirese qazaq hal­­qynyń etnostyq tarıhyna qa­tysty termınderdiń túpki maǵy­nasyna boılap, júıeli ǵylymı taldaýlarǵa barmaı ja­typ ózderinshe bilgishsinedi. Aka­demık Orekeń oǵan mysal retinde «taksonomııa» grek sózi ekenin, onyń «...Bıologııa salasyndaǵy arnaıy termın ekenin, ol gýma­nıtarlyq saladaǵy zertteýlerde qoldanýǵa jatpaıdy, bul jerde sóz bıologııalyq júıeleý tý­raly emes, al túrli tarıhı kezeń­derdi dáýirleý týraly», ekenin aıtady.

Akademık Smaǵulovty alań­datatyn taqyryptyń taǵy biri – ǵalymdar jıi qoldanatyn «glottogenez» (ıaǵnı tilderdiń shyǵý tegi týraly) termınin ejelgi qa­zaq tarıhy men lıngvıstıkasyna qoldanýdyń eshqandaı ǵylymı mán-maǵynasy joq ekeni.

Alfavıttik jazý tarıhyna sho­lý jasaǵan Orekeń ejelgi shýmer, orhon-enesaı mórli jazýlaryn tapqyrlaǵan túpki túrki ata-babalarymyzdyń urpaǵy bolǵan qazaq halqynyń da tektilik negizi ekenine kóptegen dálelder keltiredi. Sondyqtan búgingi qazaq tiliniń arǵy túrik tilderi tobyna jatatyndyǵy endigi jerde basy ashyq aqıqatqa aınalyp otyr. Osylardy qorytyp, tııanaqtaı kele antropolog-akademık kúlli ǵylym ıelerine bylaı dep ún qatady: «...Adam árqashan til men dinniń ustanýshysy bolǵan. Bizdiń jaǵdaıymyzda kóne kezeńderden beri Qazaqstandy mekendeýshiler jergilikti popýlıasııa negizinde serpindi damyp otyrdy, óıtkeni bul aýmaqta tórt myńjyldan astam ýaqyt aralyǵynda halyq­tyń shekaralas mekenderden taı­pa­lardyń kóptep kelýi men jer­gilikti taıpalardyń ózderiniń me­ke­ninen tys jappaı aýysýy baıqalmaıdy». Akademıktiń osynaý ulaǵatty paıymyn odan ári órbite, óristeter bolsaq – túrik mádenıet tarıhshysy Zııa Gók Alyptyń: «Keıbir ulttardyń zamanaýı mádenıetke qol jetkizý úshin ótkeninen alystaýy qajet bolatyn shyǵar. Al túrikterdiń kerisinshe ózderiniń ótken tarıhyna, ejelgi mádenıetine qaırylyp, nazar aýdarýy jetkilikti», degen ýájine júginýimiz jón bolar edi. Biz sonda ǵana «Eýro­sentrıstik, shovınıstik paıym­darǵa shoqynǵan «noma­dızm men kóshpendilikti» dárip­teı­­tin tarıhshysymaqtar­dyń máń­­gúrttengen oıjotalary­na toı­­tarys berip, antropolog O.Smaǵulovtyń «Qazaq hal­qyn jáne onyń ata-babala­ryn keshendi fızıkalyq antro­po­logııa salalary boıynsha zert­teý­­ler barysynda búgingi tá­ýelsiz memleketimizdiń jeri qazaq záýzatynyń áýelden óz ata­jurty, turǵylyqty ota­ny eken­­­digi jáne osy aýmaqta 4-5 myń jyl boıy urpaqtar sa­baq­tastyǵy úzilissiz bolǵany to­lyq dá­leldendi... Genetıkalyq tur­ǵy­dan jalpy saraptar bolsaq, ba­ıyrǵy qazaq atamekenindegi po­pýlıasııalyq damý tarıhy men onyń mádenıetiniń órbip-ósýi jol­darynyń biregeı sabaq­tas­tyǵyn, ǵajaıyp bıoáleýmettik qubylys retinde de paıymdar edik», de­ge­nine kóz jetedi.

О́z halqyna «nomad, kochevnık» qara tańbasyn basqysy kel­gen masanovshylardyń sonaý neo­lıt, eneolıt (j.s.d. 7-4 myń jyl), qola (j.s.d. 2-1 myń jyl) dáýirindegi baıyrǵy qazaqtardyń óz jerindegi baı tabıǵı metall kenderin ıgerip, qajetti qural-saıman men qarý-jaraqtar jasaý tehnologııasyn oılap tapqanyn, ken ónimderin kórshi elderge de shy­ǵaryp satqanyn bilmeýi múmkin be?

Arǵy tarıhty qazbalamaı-aq HIV ǵasyrda Túrkistandaǵy áıgili taıqazandy jeti birdeı elementti qosyp jasaǵan sheber­lerdiń ke­rekti barlyq metaldy áýlıeli Túrkistan jerinde jasaı alǵany maqtanyshymyz edi ǵoı. Al «qola dáýirinde ıgerilgen ken oryndary men ózen-kólderdi jaǵalaı qonystanǵan ata-babalarymyzdyń kúmbezdi-shatyrly botaı sııaqty qysy-jazy turýǵa arnap salynǵan bas­­­panalarda turyp myń-myńdap jylqy ósirip, eti men sútin azyq etkeni, balyqshylyqpen de aına­lysqanyn arheologter jeter­likteı dáleldep berdi».

«Nomadshyl» máńgúrtterdiń óz halqynyń turmys-tirshiligi men et­nomádenıetinen alys­tap ketkeni sonsha, olar mal sharýashylyǵymen aınalysqan qazaqtardyń qystaý-kókteý, jaılaý-kúzeýlerge baılanysty ishki maýsymdyq kóshi-qonyn malynyń sońynan qalmaı albaty kóshe beretin «nomad-ko­chevnık» formýlasyna salyp ózderinshe shalyqtaıtynyn antropolog-akademık ǵylymǵa tarıhqa jat, qazaq halqyna jabylǵan jala, jaǵylǵan kúıe retinde aıyp­­taı­dy.

Antropolog ǵalym qazaq ata­me­keniniń kóp salaly tarıhı tirshiligin hronologııalyq izben shartty túrdegi jeti etnomádenı dáýir boıynsha júıelep beredi. Sóıtip qazaq popýlıasııasyn álemdik antropologııalyq júıe­den oryn tapqan jáne búgingi qazaq halqyn myńdaǵan jyldar boıy turaqty eli men jeri bar, tarıhı qalyptasqan otany bar ult retinde álem aldynda ary men namysyn tıisti deńgeıde barynsha qorǵaýǵa mindetti ekenimizdi qadap aıtady. Al ótken ǵasyrdyń sońǵy shıreginde Esiktegi Saq qor­ǵanynan arheolog ǵalym Kemel Aqyshev tapqan «Altyn adamnan» (j.s.d. IV ǵ. delingen) ke­ıin Qazaqstannyń tórt tarapynan arheolog ǵalymdar ashqan «Altyn adamdarmen», Botaı qo­ry­mynan tabylǵan myńdaǵan jylqy súıekteri men qola, temir, altyn-kúmispen áshekeılengen ásem buıymdar, qarý-jaraqtar, 6000 jyldyq tarıhy bar qara dombyra, qazaq jerinde ıgerilgen ken oryndaryndaǵy ken-baıytý tehnıkasyn meńgergen halyqtyń urpaǵyn jabaıy «nomadtar, kochevnıkter» dep sandyraqtaǵan máńgúrtterdi qalaı keshiremiz: 60 jyldyq sanaly ǵumyryn sarp etip záýzatynyń etnostyq tegi men etnomádenıeti tarıhyn jazyp bergen akademık Orazaq bul sandyraqqa basqasha qalaı jaýap berýi kerek edi?

Antropolog ǵalymdy tolǵan­dyryp, ashyndyryp júrgen ta­qy­ryptyń taǵy biri – sonaý Qola dáýirinen bergi arheologter ashqan tarıhı eldi mekenderdiń etnostyq ataýlaryn belden basyp orystyq ataýlarmen atap kele jatqany, kúni búginge deıin tarıhı zertteýler men oqýlyqtarda atalatyn «Afanasev», «An­dronov», «Okýnov» jáne «Denısov­ka­lar­­dyń» túrkilerdiń «Altyn be­sigi» atalǵan Altaı óńirine esh­bir qatysy joq ekenin aıtyp, jazatyn otanshyl tarıhshy-antro­pologterdiń atoılap shyǵa almaı júrgendigi. Orekeńniń qa­zirgi, burynǵy adam súıeginiń mor­fo­logııasy týraly eshbir bi­lim-bi­ligi bolmaǵan arheolog árip­tes­teriniń áreketterine qarata «Elimizde antropologııalyq ma­terıaldarǵa (Abaq-Baıtaq jáne basqa da) degen vandalızmge qa­shan shek qoıylar eken» degen suraǵyna tıisti memlekettik me­ke­meler men ǵalymdardan ja­ýap kútedi. Ásirese sońǵy jyl­dar­daǵy «Altyn adam» izdeý naý­qanǵa aınalǵan kezdegi qazba ju­mystaryna kóńili tolmaıtyny basqalardy da oılandyrar dep qaraımyz.

Akademık Orazaq Smaǵulov ne jazsa da, ne jumys istese de tek óziniń týǵan halqynyń – qa­za­ǵynyń 40 ǵasyrlyq ómir ke­shý­leri men materıaldyq hám rý­hanı etnomádenıeti tarıhyn aıqyn­daýǵa arnaǵan eken. Al sońǵy 70-80 jyldardaǵy halqymyzdyń etnomádenı tarıhynyń shekten shyǵa saıasılanyp ketkenin, onyń bir kórinisi kóp tomdyq «Qazaq SSR tarıhy», «Qazaqstan tarıhy» degen ataýlarda jalaýlap turǵany, al qazaq halqynyń tarıhy men etnomádenıeti atalmysh ataýlardyń aıasyna múlde saı emestigin ǵylymı, tarıhı durys ataýy – «Qazaq halqynyń tarıhy» nemese «Otan tarıhy» bolýy kerek degen ustanymǵa toqtaıdy. Ol úshin búgingi qazaq elinde tórt myń jyldyq etnomádenı tarıhy bar tek bir ǵana halyq bar, ol – «Qazaq halqy ekenin ózimiz tanyp-bilýimiz kerek. Sonda ǵana qazaqtarǵa baılanysty tarıhı salalardy shartty túrde bolsa da júıelep, onyń materıaldyq tarıhy, mádenı tarıhy, ata zań tarıhy, dinı tarıhy, saıası tarıhy, fılosofııalyq tarıhyn arnaıy zerttep jazýǵa jol ashylady. Mundaǵy negizgi talap «Qazaqstan» degen ákimshilik ataýdyń ornyna «Qazaq halqynyń tarıhy», «Qazaq eliniń tarıhy» nemese «Otan tarıhy» degen ataý­dy qoldanýǵa negizdeledi.

Akademık Orekeń óziniń ǵa­lymdyq ári aqsaqaldyq taǵy­lym­dyq baılamyn «Qazaqstan» degen ataýǵa ulttyq uǵymdy be­rý­diń jónsiz ekenin, mundaıda ulttyq ataýdyń tıisti tarıhı or­ny barlyǵy jáne ony ákim­shilik termınmen almastyrýǵa bol­maıtyndyǵy ábden belgili», – dep túıindeıdi. Qazaq tarıhshylary men qoǵam qaıratkerleri shırek ǵasyrdan beri talmaı talap etip kelgen osy tektes ulttyq-memlekettik máni bar úndeýlerdi eskerýsiz qaldyrýǵa bolmaıdy demekshimiz.

Antropolog akademıktiń ult úshin táýelsiz memleket múddesi úshin tyndyrǵan aıtýly eńbeginiń biri – qazaq tarıhynan óz ornyn ala almaı, san-saqqa júgirtken qasıetti hanymyz Abylaıǵa qa­tysty barlyq antropologııalyq, arheologııalyq tarıhı materıaldardy keshendi zertteý arqyly, Abylaı hannyń beınesine, dene qurylymy men súıek ólshemderine ǵylymı anyqtama berýge antropolog Orekeń basshylyq jasaǵan ǵalymdar orasan zor tabysqa qol jetkizdi. Sonyń arqasynda tuń­ǵysh ret antropologııalyq qaıta qalpyna keltirý ádisimen hannyń bas súıegi boıynsha onyń dálme-dál bet álpetiniń kórinisi jasalyp, halqymyzdyń uly perzenti Abylaı han týǵan halqymen qaıta qaýyshty.

Osynaý keshendi «Tarıhı an­tro­pologııalyq zertteý» atty ujym­­­dyq eńbek arqyly qazaq eli ta­rı­hynyń jarqyn bir beti ashylyp, rýhanı jańǵyrýǵa tóte jol salǵandaı boldy.

Akademıktiń 60 jyldyq ǵy­lymı izdenisteri arqyly jaryq kórgen eńbekteri álemniń belgili ǵylym ordalaryna, antropolog ǵalymdaryna keńinen tanylyp joǵary baǵalanǵanyn óz eli­mizdiń azamattary onsha bile de bermeıtini ókinishti-aq. Osy jaǵ­daıdy eskerip maqalamyzdyń sońyna Armenııanyń álemge tanymal antropolog ǵalymy Sergeı Arýtıýnovtyń «Dolgı pýt k sebe» atty maqalasynan qysqa úzindi bere ketýdi paıdaly kórdik:

Qazaq halqy men onyń arǵy ata-babalarynyń etnostyq tegi men etnomádenı bet-beınesiniń qalyptasý máseleleri onyń ege­mendi damý shart-jaǵdaıynda rýhanı, adamgershilik jáne pat­rıottyq tárbıeni tereń­detý, sondaı-aq Qazaqstan Res­pýb­lı­­­kasy azamattaryn bir­tutas áleý­­­mettik-mádenı qaýymǵa ju­myl­­­­dyrý úshin asa ózekti bolyp kórinedi. Osyǵan baıla­nys­ty O.Smaǵulov pen A.Sma­ǵulo­va­nyń kitaptarynyń jaryq kórýi dál ýaqytynda boldy, óıtkeni áli de obektıvti jáne sýbek­tıvti birqatar sebep­ter­ge oraı qazaq halqynyń etnogenez jáne etnostyq tarıhy prob­lemalaryn zertteýge asa kó­ńil bó­line qoıǵan joq. Bú­gingi ýa­qyt­ta qazaq halqy­nyń tarıhyn tanýdaǵy osy aqtań­daq­ty joıý­ǵa Qazaqstannyń UǴA akademıgi, Bolonsk Ǵylym akade­mııasynyń (Italııa) korres­pon­dent-múshesi, ǵylym men tehnıka salasynyń qurmetti qaı­rat­­keri O.Smaǵulov pen onyń qyz­metkeleriniń Qazaqstannyń fızıkalyq antropologııasy sala­syndaǵy júıeli zertteýlerde al­ǵan qomaqty nátıjeleri eleýli úles qosýǵa qabiletti. Olar kóp jylǵy totalıtarlyq rejimniń aıtarlyqtaı qıynshylyqtaryna qaramastan Qazaqstannyń ejelgi jáne qazirgi halqynyń keshendi antropologııalyq zertteýlerimen jemisti aınalysyp keledi.

 * * *

Oqyrman nazaryna ulttyq tarıh ǵylymyndaǵy qazaq hal­qy­nyń rasogenezi men etno­ge­nezine baılanysty, Qazaq­stan­nyń etnomádenı tarıhy kon­tekstinde qazaq hal­qy­nyń shyǵý teginiń negizgi kezeń­de­rin aıtar­lyqtaı mejeleı alatyn kóptegen obektıvti jáne senimdi antropologııalyq derektermen negiz­delgen múlde jańa jáne bire­geı ǵylymı jumys usynylyp otyr.

Álimǵazy Dáýlethan,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, professor