Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Odaq quramyndaǵy Qazaqstan, Reseı, Belarýs, Armenııa jáne Qyrǵyzstan memleketteriniń dál osyndaı kelisim jasaýdy josparlap otyrǵany týraly áńgimeniń bastalǵanyna da biraz ýaqyt boldy. Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń resmı málimetine súıensek, qujat «EAEO sheńberinde nesıe tarıhynyń quramyna kiretin málimetterdi almasý tártibi týraly kelisim jobasy» dep atalady. Kelisim jobasyna qatysty jumystar 2014 jylǵy 29 mamyrdaǵy EAEO týraly sharttyń 70-babyna sáıkes júrgizilýde. Iаǵnı tıisti jumystar EAEO-ǵa ortaq qarjy naryǵyn qalyptastyrý baǵyty sheńberinde júrgizilip jatyr.
Qarjy sarapshysy Andreı Chebotarevtyń aıtýynsha, nesıe tarıhyn ózara almasýdyń artyqshylyǵy kóp.
– Bul eń aldymen nesıe alaıaqtarynyń aıaǵyna tusaý salady. Mysal keltireıik. Teris nıetti bir azamat Qazaqstannan nesıe alyp, qaıtarmaı, keıin Reseı Federasııasyna ketip qaldy delik. О́ıtkeni alaıaqtar nesıe tarıhynyń tek Qazaqstanda ǵana qadaǵalanatynyn, basqa eldegilerdiń ony baqylaı almaıtynyn jaqsy biledi. Sóıtip Reseı Federasııasyna ótip, sol eldiń salyq rezıdenti retinde esepke turady. Ol jaqtan da nesıe resimdep, qarjysyn jumsap, qaıtarmaı, basqa bir elge taıyp turady. Olar dál osyndaı jolmen ózge de elderdiń qarjy ınstıtýttaryn aldap ketýi yqtımal. Mundaılar óte kóp. Odaq arasyndaǵy nesıe tarıhyn ózara almasý osyndaı alaıaqtardyń ospadar áreketine tosqaýyl qoıady, – deıdi A.Chebotarev.
Sarapshynyń aıtýynsha, sondaı-aq azamattarda odaqqa múshe kez kelgen memlekette júrip-aq nesıe resimdeý múmkindigi paıda bolady.
– Nesıe tarıhyn ózara almasýdyń taǵy bir artyqshylyǵy – kredıt resimdeý sharasy jeńildeıdi. Derekter bazasy ortaq bolǵandyqtan, onyń ústine odaqqa ortaq qarjy naryǵy qalyptasatyndyqtan, kredıtti qarapaıym talaptar negizinde berýge jol ashylady. Mysaly, bul múmkindikti Reseıde jumys isteıtin Qazaqstan azamattary tıimdi paıdalana alady. Derekterdi almasý jeńildetilgen saıyn, qarjy júıesi de barynsha qaýipsiz ári qorǵalǵan bolady. Iаǵnı qazaqstandyqtardyń nesıe týraly derekteri bizdiń elde ǵana emes, odaqqa múshe basqa memleketterde de qorǵalmaq, – deıdi qarjy sarapshysy.
Atalǵan jańashyldyqty engizý qanshalyqty ońaı nemese qıyn ekeni belgisiz. О́ıtkeni bul jerde nesıe bıýrolarynyń daıyndyǵyn eskerý de mańyzdy.
– Máselen, Qazaqstanda bir ǵana nesıe bıýrosy bar. Ol – Birinshi nesıe bıýrosy. Al Reseıde olardyń sany birnesheý. Menińshe, qazaqstandyq bıýro úshin aqparat almasý nemese ortaq derekter bazasyn qurý eshqandaı qıyndyq týdyrmaıdy. Sebebi Birinshi nesıe bıýrosynyń áleýeti joǵary. Zamana kóshine jedel ıkemdelip, ilese alady. Men Qazaqstanda da, Reseıde de nesıe bıýrolarynyń qyzmetine júgingen adammyn. Olardyń qyzmetterinde asa bir aıyrmashylyq joq. Demek biz Reseıden qalyspaı kele jatyrmyz. Sondyqtan ortaq naryqqa beıimdelý úshin júıeni jańǵyrtýǵa asa bir úlken shyǵyn da qajet bola qoımas, – deıdi A.Chebotarev.
Osy jyldyń maýsymynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa Alqasy EAEO aýmaǵynda nesıe tarıhynyń quramyna kiretin málimetterdi almasý tártibi týraly pysyqtalǵan kelisim jobasyn maquldady.
«Kelisim bir jaǵynan uıym quramyndaǵy basqa memleketterdiń aýmaǵyndaǵy bankterge nesıe alý úshin júgingen kezde EAEO-ǵa múshe elderdiń rezıdentterine teń jaǵdaılar jasaýǵa yqpal etedi. Ekinshi jaǵynan, qujat bankterge odaqqa múshe ózge memleketterdiń rezıdentterine kredıt berý týraly sheshim qabyldaý kezindegi táýekelderdi baǵalaýǵa múmkindik beredi. Bul óz kezeginde odaqta transshekaralyq kredıt berýdi damytýdy yntalandyrmaq», delingen Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń resmı saıtyndaǵy habarlamada.
Komıssııa keńesi maquldaǵannan keıin kelisimniń jobasy qol qoıý úshin ári qajetti memleketishilik rásimderdi júrgizý úshin odaqqa múshe elderge jiberildi.
2020jyldyń 11 jeltoqsanynda Reseı Federasııasynyń Úkimeti kelisim jobasyn maquldady. TASS taratqan málimetke súıensek, kelisim jobasy Reseıdiń Qarjy, Syrtqy ister, Ekonomıkalyq damý mınıstrlikterimen jáne Ortalyq bankpen kelisilgen.
Belgili bolǵandaı, kredıttik esep nesıe tarıhyn paıdalanýshynyń suraýy boıynsha usynylady. Onda sýbektiniń sáıkestendirý derekteri men mindettemeleri týraly málimetter qamtylady.
«Osylaısha, zańdy jáne jeke tulǵalar odaqqa múshe memleketterdiń aýmaǵynda júrip-aq nesıe rásimdeı alatyn bolady. Reseı Qarjy mınıstrliginiń mamandary qazir bankter rezıdent emes tulǵalardy nesıeleýge qulyqsyz ekenin aıtýda. Buǵan qaryz alýshyny tekserýdegi qıyndyqtar sebep. Eske sala keteıik, rezıdent emes tulǵalar degenimiz – bir memlekette qyzmet atqaryp, basqa respýblıkada tirkelgen jáne sol jaqta turatyn zańdy nemese jeke tulǵalar», delingen TASS-tyń habarlamasynda.
Ekonomıst Talǵat Demesinovtiń pikirinshe, nesıe tarıhyn ózara almasý Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberindegi óte mańyzdy ári kúrdeli másele. О́ıtkeni EAEO memleketterindegi zańdy tulǵalardyń, ıaǵnı kásiporyndardyń odaqqa múshe elderdiń bankteri men qarjy uıymdarynan qaryz, nesıe alý sharttary men boryshkerlerge qoıylatyn talaptary áli kúnge deıin birizdi emes, rettelmegen.
– Bul elderde ınflıasııa deńgeıi jáne basqa da faktorlar ártúrli bolǵandyqtan, nesıelik resýrstardyń paıyzdyq mólsherlemesine áser etetin qaıta qarjylandyrý mólsherlemeleri de birkelki emes. Sondyqtan beriletin nesıelerdiń ósimaqylary, basqa da sharttary sáıkes kelmeıdi. Kásiporyn basqa eldiń bankterinen nesıe alǵan kezde óziniń nesıe tarıhyn jasyryp qalmaýy kerek. Buǵan jol berýge bolmaıdy da. Osy turǵydan alǵanda EAEO memleketterine ortaq nesıe bıýrosy qajet. Nesıe alýshy týraly aqparat ortaq baza arqyly basqa eldiń bankterine de qoljetimdi bolýy tıis, – deıdi ekonomıst.
T.Demesinovtiń aıtýynsha, nesıe tarıhyn almasý zańdy tulǵalarǵa ǵana emes, jeke tulǵalar úshin de ózekti. О́ıtkeni qoǵamda qos azamattyqpen júrgen adamdar joq emes. Solar ortaq baqylaýdyń joqtyǵynan qarjy ınstıtýttaryna zalal ákelýi múmkin.
– Qazaqstan zańy boıynsha qos azamattyqqa ruqsat etilmeıdi, árıne. Dese de, shekaralas óńirlerde turatyn keıbir adamdar arasynda qos azamattyqpen júrgender kóptep kezdesedi. Mine, solar eki memlekettiń de qarjy ınstıtýttaryn aldap soǵýy yqtımal. Munyń sońy úlken qıyndyqqa alyp keledi. Osyǵan jol bermeýdiń amaly retinde odaqqa múshe bes memleketke ortaq nesıe bıýrosyn qurýdyń oryndy bastama ekendigi osy tusta anyq baıqalady. Sonymen qatar Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa ortaq nesıe bıýrosy azamattardyń nesıelik tártibin retteýge de jol ashpaq. Iаǵnı olardyń qaryzdy qaıtarýǵa degen jaýapkershiligin arttyrady. Budan bólek, qarjylyq saýattylyqty jaqsartýǵa da belgili bir deńgeıde úles qosary anyq. Bankterdiń jumysyna da jańasha serpin bereri daýsyz, – deıdi T.Demesinov.
Ekonomıst óz sózinde 2015 jyly Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshelikke ótken kezde Qazaqstanǵa 2020 jyldyń sońyna deıin uıymnyń erejelerine sáıkes birqatar jeńildikter berilgenin atap ótti. Sonyń biri – Qazaqstan aýmaǵynda sheteldik bankterdiń fılıaldary men bólimshelerin, ókildikterin ashýǵa tyıym salý. Bul «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy bankter jáne bank qyzmeti týraly» zańmen rettelgen.
– Atalǵan shekteýdiń ýaqyty ótken aıda aıaqtaldy. Endi budan bylaı kez kelgen memlekettiń bankteri jeke zańdy tulǵa retinde tirkelmeı-aq, tikeleı fılıal nemese bólimshe ashýǵa múmkindik alady. Olarǵa Dúnıejúzilik saýda uıymynyń talaptary boıynsha sondaı ruqsat berilgen. Sondyqtan sheteldik bankterdiń Qazaqstannan fılıal ne bolmasa bólimshe ashýy edáýir jeńildeıdi. Ortaq nesıe bıýrosynyń qajettiligi osy jerde de týyndaıtyny anyq, – deıdi ekonomıst.
