Osy kúrdeli kezeńde Qazaqstannyń aldynda daǵdarysqa qarsy tıimdi sharalar qabyldaý, turaqty ekonomıkalyq damýdy, halyqtyń áleýmettik ál-aýqatyn jaqsartýdy qamtamasyz etý mindeti tur. Búgingi kún – elimiz úshin shynymen de tarıhı jáne mańyzdy kún. Búgin Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisi depýtattarynyń jáne oblystyq, qalalyq jáne aýdandyq máslıhattarǵa kezekti saılaýy. Bul saıası sharanyń basty ereksheligi – sońǵy zańnamalyq ózgeristerge baılanysty respýblıkada parlamenttik oppozısııa ınstıtýty paıda bolady. Osy saılaýda alǵash ret partııalyq tizimdegi áıelder men jastarǵa 30 paıyzdyq kvota bólinedi. Demek, partııalardan kandıdattardyń kem degende úshten biri áıelder men 29 jasqa deıingi azamattar bolýy kerek. Sondaı-aq, máslıhattarǵa saılaý alǵash ret partııalyq tizim boıynsha ótkiziledi.
Bul saılaý, meniń oıymsha, eldiń saıası júıesiniń jańarýyn, sondaı-aq, Qazaqstandy demokratııalandyrý men jańartýǵa degen umtylysyn kórsetedi.
Bizdiń halyq barlyq mańyzdy tarıhı sátterde árqashan birlik pen yntymaqtastyqty kórsete bilgen. Biz búgin elimizdiń azamattarynyń biri retinde óz urpaqtarymyzdyń aldynda Qazaqstan táýelsizdiginiń taǵdyry, aýqymdylyǵy men jańashyldyǵy, asqaq, zor ekendigi úshin jaýaptymyz. Qazaqstannyń táýelsizdigi – halqymyzdyń basty qundylyǵy. Muny Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óziniń jaqynda jarııalanǵan «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda da atap ótti. Bul Qazaqstan halqy 1991 jyly jasaǵan tańdaýdyń tarıhı kúshi – erkin, táýelsiz elde, beıbitshilikte, kelisimde jáne bir-birine degen senimde ómir súrýdi, óz taǵdyryn, bolashaq urpaqtyń ómirin ózi belgilep, olardyń tabysty bolashaǵyn qurýǵa jasalǵan tańdaý.
Táýelsizdik dáýiri Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń san qyrly jáne uly qyzmetimen, el azamattarynyń ál-aýqaty men jetistikterimen, Otanymyzdyń odan ári órkendeýimen baılanysty ekenin atap ótkim keledi. Alǵashqy kúnderden bastap Qazaqstan óz aldyna quqyqtyq demokratııalyq memleket pen bastysy adam, onyń quqyqtary men múddeleri bolatyn ádiletti azamattyq qoǵam qurýdy maqsat etip qoıdy. Egemendiktiń damý jolyna nazar aýdara otyryp, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq-saıası reformalardy júrgizý boıynsha orasan zor jumys atqaryldy, bul qoǵam men memlekettiń barlyq salalarynda aýqymdy jetistikter men tabystarǵa ákeldi dep dáleldi aıtýǵa bolady. Táýelsizdik jyldary ishinde Qazaqstan ulttyq ekonomıkanyń barlyq salalarynda sapaly jańa belesterge jetti. Halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý, eldiń joǵary damý qarqynyn qamtamasyz etý – bul eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq-saıası ómirinde bolyp jatqan reformalardyń basty maqsaty. Qazaqstanda memleketimizdiń ekonomıkalyq áleýetin arttyrýǵa jáne halyqtyń ómir súrý deńgeıin kóterýge baǵyttalǵan aýqymdy baǵdarlamalar júzege asyrylýda.
Táýelsizdik jetistikterine bizdiń óńir de óz úlesin qosýda. Bul kezeńde oblystyń jalpy óńirlik ónimi júzdegen ese ósti. Aımaqqa ınvestısııa tartylýda. Memlekettik ındýstrııalandyrý baǵdarlamalary aıasynda túrli jobalar júzege asyrylýda. Myńdaǵan jańa jumys oryndary ashyldy. Oblystyń agroónerkásiptik kesheni qarqyndy damýda, ónerkásiptik óndiris kólemi ulǵaıýda. Áleýmettik-mádenı salanyń jańa nysandary, qazirgi zamanǵy balalar saýyqtyrý jáne oıyn-saýyq ortalyqtary, mektepter, aýrýhanalar, stadıondar, murajaılar, mádenıet saraılary, avtomobıl joldary men temirjoldar, turǵyn aýdandar jáne basqa da mańyzdy nysandardyń qurylysy keń aýqymǵa ıe boldy. Ekonomıkanyń kóptegen salalarynda, sonyń ishinde bilim berýde, medısınada, ǵylymda jáne mádenıette úlken ózgerister bolyp jatyr. Jambyldyqtardyń ómir sapasy kúrt jaqsardy.
Qazirgi Qazaqstan – bul táýelsiz, egemen, demokratııalyq memleket, ekonomıkasy turaqty jáne bolashaqqa tıimdi jospar. Táýelsizdik alǵannan beri ekonomıka, ǵylym jáne mádenıet kúrt damı bastady. Árıne, bizdiń memleketke óz memleketiniń «qurylysyn» bastaý, daǵdarystan shyǵý, jumyssyzdyqty jeńý ońaı bolǵan joq, biraq biz bul qıyndyqtardan óttik. Soǵan qaramastan, sońǵy 30 jyl ishinde bilim berý álemi únemi jańa mazmunǵa, ádister men tehnologııalarǵa bet burdy. Táýelsizdik tańynda «Bilim týraly», «Ǵylym týraly», «Memlekettik jastar saıasaty týraly» jáne «Qazaqstandaǵy balanyń quqyqtary týraly» zańdar qabyldandy. Qazaqstandyq bilim berý júıesiniń qurylymy bilim berýdiń halyqaralyq standartty klassıfıkasııasyna (ISCED) sáıkes keltirildi. Oqý jospary men bilim berý baǵdarlamalary, jańa býyn oqýlyqtary jasaldy, ulttyq memlekettik standarttar engizildi. Búgingi kúni memlekettik qoldaýdyń arqasynda jeke mektepke deıingi uıymdardyń júıesi belsendi damyp keledi. Sonymen qatar, zańnamalyq deńgeıde mektepke deıingi bilim berýdiń memlekettik tapsyrysy jáne mindetti mektepke deıingi daıyndyq engizildi. Qazaqstan mektebi úzdik álemdik tájirıbege sáıkes jańartylǵan mazmunǵa kóshti. Daryndy balalardy anyqtaý jáne qoldaý boıynsha júıelik sharalar júzege asyrylýda. Qazaqstandyq oqýshylar halyqaralyq pándik olımpıadalarda sheteldik qurdastarynyń baıqaýshylaryna aınaldy. Mekteptegi bilim berýdi damytýdyń ınstıtýsıonaldyq negizi quryldy. Nazarbaev Zııatkerlik mektepteri, Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasy, «О́rleý», «Oqýlyq», «Bóbek», «Baldáýren» ortalyqtary jáne basqalary.
Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýde tehnıkalyq, tehnologııalyq jáne aýylsharýashylyq salalarynda oqytýdyń dýaldy júıesi engizildi. Qazaqstanda joǵary bilim berýdi damytýdyń maqsattary álemdik trendterdi eskere otyryp quryla bastady. Joǵary bilim berýdi damytýdyń basym baǵyttary – bilim berýdi, ǵylym men óndiristi ınternasıonaldandyrý jáne ıntegrasııalaý. Nátıjesinde magıstratýra men doktorantýraǵa memlekettik tapsyrys ulǵaıdy. Barlyq ýnıversıtetterde erekshe bilim berý qajettilikteri bar stýdentterdi oqytý úshin jaǵdaı jasalǵan jáne kedergisiz qoljetimdi. Qazaqstandyq joǵary oqý oryndaryndaǵy sheteldik stýdentterdiń úlesi ulǵaıdy. Bilim men ǵylymnyń ıntegrasııasy Qazaqstan ýnıversıtetterine QS halyqaralyq reıtıngine kirýge múmkindik berdi. Qazaqstandyq ǵalymdardyń jarııalanymdary álemdegi eń kóp keltirilgen maqalalar tizimine endi. Ýnıversıtetterde kommersıalızasııa keńseleri, tehnoparkter jáne bıznes-ınkýbatorlar qurylýda. Sonymen qatar, bizdiń ýnıversıtetter qazirdiń ózinde álemniń úzdik ýnıversıtetteriniń qatarynda, halyqaralyq reıtıngterge engizilgen. Akademııalyq utqyrlyq turǵysynan qazaqstandyq stýdentter álemniń jetekshi ýnıversıtetterinde oqytyldy. Nazarbaev Ýnıversıtetiniń basqarý jáne bilim berý prosesiniń tájirıbesi qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynda taratylady. Táýelsizdik jyldary Qazaqstanda «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasy engizildi, sonyń arqasynda bizdiń qazaqstandyq stýdentter shetelde eń úzdik oqý oryndarynda bilim alýǵa múmkindik aldy. Qazir baǵdarlama túlekteriniń kópshiligi memlekettik organdar men uıymdarda jumys isteıdi.
Qazaqstan Bolon prosesiniń múshesi boldy. Búgingi tańda eldiń ýnıversıtetteri korporatıvti basqarý prınsıpterin engizýde, qadaǵalaý jáne qamqorshylar keńesi quryldy. Elimizdiń joǵary oqý oryndary men kolledjderi ındýstrıaldy-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý úshin bilikti kadrlar daıarlaýda. Shırek ǵasyrda bári ózgerdi – syrtqy álem de, ony bizdiń ishki qabyldaýymyz da. Biz ózimizdi ózgerttik. Jańa urpaq ósti. Táýelsiz Qazaqstanda halyqtyń 50 paıyzy dúnıege kelgen. Tabystar men jetistikter aıqyn. Sondaı-aq, biz álem alǵa jyljyp kele jatqanyn túsinip, bolashaqqa úmit artamyz. HHI ǵasyr – jas memlekettiń tiregine aınalatyn jańa urpaqtyń ǵasyry. Biz oqýǵa úlken kóńil bólýimiz kerek, barynsha bilim alýǵa tyrysýymyz kerek. Bizge bilimdi, belsendi adamdar qajet. Memlekettiń bolashaǵy bizge, jastarǵa baılanysty bolady. Elbasy Nursultan Nazarbaev aıtqandaı «Qazaqstanǵa ultymyzdyń áleýetin oıatýǵa jáne iske asyrýǵa múmkindik beretin ıntellektýaldy revolıýsııa qajet». Bizdiń aldymyzda mańyzdy mindetter tur. Qol jetken jetistikter negizinde jáne sońǵy álemdik úrdisterdi eskere otyryp, ulttyq bilim berý júıesin jetildirý kerek. Aldaǵy jyldary Qazaqstandaǵy bilim berý júıesiniń kúsh-jigeri tórtinshi jahandyq maqsatqa «Jalpyǵa birdeı jáne ádiletti sapaly bilim berýdi jáne ómir boıy barlyq adamdar úshin bilim alýdy qamtamasyz etý» qol jetkizýge baǵyttalýy kerek. Osyǵan oraı, byltyr «Muǵalimniń mártebesi týraly» zań qabyldandy. Bıyl qańtar aıynan bastap Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «Álippeni» birqatar mektepterinde eksperıment retinde, al 2021 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap eldegi barlyq mektepterge tolyq engiziletin bolady. 2021 jyldan bastap aýdandyq jáne qalalyq bilim bólimderi baqylaýǵa alynyp, mamandandyrylǵan aımaqtyq departamentter qarjylandyratyn bolady. Sonymen qatar, elimizdiń mektepteri dene shynyqtyrý sabaǵynda ulttyq sport túrlerin kezeń-kezeńimen engize bastaıdy. Aldymen asyq atý, toǵyzqumalaq jáne qazaqsha kúres engiziledi. Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń Til komıteti Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qaramaǵyna ótedi. Bul qazaq tilin úırenýdiń barlyq ádisterin bir ortalyqqa shoǵyrlandyrýǵa jáne iske asyrylyp jatqan oqý baǵdarlamalaryn tıimdi taldaýǵa jáne baqylaýǵa múmkindik beredi. 2021 jyldyń 1 qańtarynan bastap muǵalimderdiń jalaqysy 25 paıyzǵa kóteriledi. Bul jaıly 2020 jyldyń qyrkúıeginde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óziniń halyqqa Joldaýynda málimdegen bolatyn. Osy barlyq Qazaqstannyń kúsh-jigeri men jetistikterin taldaı otyryp, biz respýblıkanyń strategııalyq durys joldy tańdaǵanyn senimdi túrde aıta alamyz. Táýelsizdigimiz kezinde biz kóp nárse jasadyq: biz qýatty memleket qurdyq, ekonomıkasy qarqyndy damyǵan elderdiń birin qurdyq, adamdardyń ómir súrý deńgeıin jaqsarttyq. Halqymyzdyń dúnıetanymy, ózindik sanasy túbegeıli jáne túbegeıli ózgerdi.
Qazaqstannyń táýelsizdigi – bul halyq ómirindegi mańyzdy kezeń. Bul tarıhı jáne saıası qajettilikke aınaldy, barlyq qazaqstandyqtarǵa tán barlyq erekshelikterdi: danalyqty, dáıektilikti, maqsattylyqty, tektilikti, bilimdilikti, toleranttylyqty, basty maqsatty tańdaýdy, bıznesti júrgizý qabilettiligin óz logıkalyq qorytyndysyna deıin jetkizdi. Eń bastysy, bizdiń barlyq jetistikterimiz keri qaıtarylmaıdy. Biz bolashaqqa optımızmmen qaraımyz. Bizde jalpyulttyq birlik bar. Eń yqpaldy, naqty ister partııa – «Nur Otan» halyq jaǵynda. Bizdiń ortaq mindetimiz – Qazaqstannyń órkendeýi jáne azamattarymyzdyń ál-aýqaty. Búgin bizdiń halqymyz eldi jańǵyrtýdyń jańa tarıhı mıssııasyn abyroımen qabyldaıtynyna, Qazaqstandy odan ári damýdyń jańa kezeńine shyǵaryp aparatyna senimdimin.
Erjan ÁMIRBEKULY,
M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıtetiniń birinshi prorektory
