Soltústik Qazaqstan – qazaqtyń ejelgi ataqonysy

Qazaq halqy ejelden beı­bit­shi­likti, tatýlyqty qalaı­tyn tolerantty halyq. Qazaq bó­tenniń jerine kóz tigip, esh­qa­shan basqynshylyq jasa­ma­ǵan. Kerisinshe, onyń jer baılyǵy ár ýaqytta syrtqy basqyn­shy­lar­dy qyzyqtyryp, halqymyz azattyǵy men táýelsizdigi úshin kúresip kelgeni tarıhtan málim.

Elimizdiń mańyzdy stra­te­gııa­lyq aımaǵy bolyp tabylatyn Soltústik Qazaqstan jeri múl­dem qonystanylmaǵan degen Re­seı saıasatkerleriniń (Nıkonov V., Fedorov V., Jırınovskıı V.) pikirleri óte ushqary, qazaq halqynyń tarıhynan habary joq adamnyń sózderi nemese qasaqana aıtylǵan arandatýshy jala. Biz olardyń pikirlerin teristeıtin birqatar ǵylymı pa­ıym keltirgendi jón kórdik.

Qyzyljar óńiri batyl da batyr, qaısar, aqyn Qojabergenniń, Segiz seriniń, Quleke men Qul­sa­ry­nyń, Úkili Ybyraı, Aqan seri, Maǵjan, Sábıt, Ǵabıt, Smaǵul jáne basqa da rýhy bıik daryndy da kemeńger babalarymyzdyń ata­qo­nysy bolǵan qasıetti jer. Bul qazaqtyń ejelden beri qo­nys­­tanyp kele jatqan ataqo­nys­y. Sondyqtan «Sol­tús­­tik­ Qa­­zaq­stan jeri múldem qonys­tanylmaǵan, Reseıdiń Qazaq­stanǵa bergen syıy» degen qıtur­qy málimdemeni basqany aıtpaǵanda orys ǵalymdary N.Arıstov, A.Andreev, G.Mıl­ler­lerdiń ǵylymı zertteý­le­rin­degi tujyrymdy qorytyn­dy­lardyń ózi teristeıdi. Sonyń ishinde, jańa kezeńniń kórnekti zertteýshileriniń biri N.A.Arıs­tov Mońǵolııa jerinen Qazaq­stannyń soltústik-shyǵys aımaq­ta­ryna arǵyn, naıman, kereı, merkit taıpalarynyń jappaı qonystanýyn bylaı sıpattaıdy: «...Shyńǵys han áskerinen jeńilis tapqannan keıin, Mońǵolııanyń túrkitildes taıpalary ózderi tur­ǵan jerinen jaǵrafııalyq baǵytta batysqa qaraı yǵysa bastady: aldynda naımandar, merkitter, sońynda kereıler. Bul jaǵdaı atalmysh taıpalardyń qyrǵyz-qazaq dalasyna taralýy­na yqpalyn tıgizdi» [Arıstov N.A. Zametkı ob etnıcheskom sostave tıýrkskıh plemen ı narodnosteı ı svedenııa ob ıh chıslennostı. – SPb, 1897. – 182 s.]. Al arǵyn, kereılerdiń qazirgi qazaq dalasyna keń jaıylyp, qonystanǵan jerleri Soltústik Qazaq­stan ekeni belgili.

HVII ǵasyrdyń basynda qurastyrylǵan «Stroganovtyń Sibir jylnamasy» atty derektik materıal bertin jazylǵanymen, ótken kezeńniń oqıǵalary jaıynda qundy málimetter beredi. Bul jylnamada kereıdiń bıleýshisi Van hannyń (Toǵuryl – Ibraeva A.) Shyńǵys hannyń qýdalaýynan yǵysyp, qazirgi Reseıdiń Túmen qalasynyń jerine ornyqqany týraly mynadaı naqty málimet keltiriledi: «...Shyńǵys, Van hannyń uly Taıbuǵyny jiber, qaı jerde turǵysy keledi, sol jerde turaqtasyn. Ol Tura óze­niniń boıyna kelip, qala tur­ǵyz­dy, ony Chımgıı dep atady, qazir ol jerde Túmen dep atala­tyn hrıstıan qalasy orna­lasqan» – dep atap kórsetedi [Andreev A.«Stroganovy. Ensık­lo­pedıcheskoe ızdanıe». – M., 2000. – 592 s.].

Osyǵan uqsas málimetter 1836 jyly Sibir metropolıtiniń dıaky Savva Esıpov qurastyrǵan «Esıpovtiń Sibir jylnamasynda» kezdesedi. Onda Kóshimniń «Qazaq Ordasynan» shyqqandyǵy bylaı sıpattalady: «...Qazaq ordasynyń dalasynan Kóshim han kóp áskerimen keldi». Úzindiden qazaq­tardyń bul óńirmen tek baılanys jasap qana qoımaı, Soltústik Qazaqstan men Batys Si­birdiń ońtústiktiginde ómir súr­gendigin dáleldeıdi. Bul pikir­ler Reseı zertteýshileriniń eń­bek­terinde de ǵylymı negizde pa­ıym­dalǵan.

Qazaq júzderiniń Reseı ım­pe­rııa­synyń quramyna qo­sy­lý­men ólkeni jan-jaqty zert­teý maqsatynda ekspedısııa­lar uıymdastyrylǵany belgili. Sonyń biri Sibir jerine jasaq­talǵan akademııalyq ekspedı­sııa­sy­nyń (1733-1743 jj.) múshesi bolǵan ataqty orys zertteýshi G.F.Mıllerdi (1705-1783 jj.) atap ótýge bolady. Birneshe jyl­ǵa sozylǵan ekspedısııanyń tarı­hı, arheologııalyq, etnog­ra­fııa­lyq zertteý jumys­ta­rynyń nátıjesinde ǵalymnyń qalamynan 1750 jyly «Sibir tarı­hy» atty eńbegi jaryq kórdi. Búgin sol eńbekti paraqtaı otyrsaq, osy óńir týraly tipti keıingi avtorlar qozǵamaǵan máseleler keltirilgendigine kóz jetkizemiz. Avtor ony jazý barysynda muraǵat derekterindegi resmı qujattardy paıdalana otyryp, bul óńirdiń tarıhyna qatysty mańyzdy málimetter keltiredi.

Byltyr Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Altyn Orda­nyń 750 jyldyǵyn bizdiń tarıhymyzǵa, mádenıetimizge nazaryn aýdarý turǵysynan atap ótý kerektigin jáne bul memlekettiń Qazaq handyǵynyń qalyptasýyndaǵy mańyzdy tarıhı ózektiligin umytpaýymyz kerek­tigin atap ótken edi. Osy­ǵan oraı, M.Qozybaev atyn­da­ǵy Soltústik Qazaqstan ýnı­ver­sıtetiniń A.Pleshakov bas­taǵan tarıhshy-arheolog ǵalym­da­ry Pavlodar memlekettik ýnı­ver­sıtetiniń «Margulan centre» ortalyǵynyń T.Smaǵulov basta­ǵan ǵalymdarymen birlese otyryp Soltústik Qazaqstannyń Ýá­lı­hanov aýdanyndaǵy Bere­ke aýy­lynyń mańyndaǵy «Qyzylo­ba» degen jerde Altyn Orda handary men hanshalary jáne basqa da aqsúıekteri jerlengen obanyń bar ekenin taýyp, zertteýdi bastady. Ǵalymdardyń pa­ıymdaýynsha, bul XIV-XVI ǵasyr­larda ómir súrgen Joshy dınas­tııasynyń áýleti ókil­deriniń mavzoleıleri dep boljady. Sonymen qatar jerleý ornynan kóptegen qundy jádiger tabylǵan. Bul qundy eskertkish, soltústik aımaqtyń erte jáne ke­ıingi orta ǵasyrlardaǵy tarıhyn tolyqtyryp, qoǵam damýy­nyń il­ge­ri jyljyǵandyǵyn dálel­deıdi.

Mońǵol shapqynshylyǵynan keıin Sibir handyǵynyń qura­myn­da bolyp, onyń etnıkalyq quramy negizinen kóptegen qazaq ultynyń negizin quraǵan taıpalardan turǵanyn eskere otyryp, Sibir handyǵynyń tarıhy Qazaqstan tarıhynyń quramdas bir bóligi ekendigine esh kúmán keltirýge bolmaıdy. Máselen, bul týraly qazaqstandyq ǵalymdar da talaı ǵylymı eńbek jazdy. Sonyń ishinde Orta Júzdiń rý-taıpalyq quramyn zertteýshi ǵalym M.S.Muqanov, Soltústik Qazaqstan jáne Batys Sibir jerine kereı taıpalarynyń alǵash qonys­tanýyn HIII ǵasyrdyń basyn­daǵy tarıhı oqıǵalarmen baılanystyrady [Mýkanov M.S. Etnıcheskıı sostav ı rasselenıe kazahov Srednego Jýza. – Alma-Ata: Naýka, 1974. – 200 s.].

Al belgili tarıhshy ǵalym Amanjol Kúzembaıulynyń «Qazaq jáne Sibir handyqtarynyń etno-saıası baılanystary» atty maqa­lasynda osy máselege qatysty mynadaı qyzyqty málimetter keltirgen: «Búginde qazaq halqynyń quramyndaǵy qalyń el kereı jurty derekterge qaraǵanda Sibir jerine HIII ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde sonaý Mońǵolııa jerinen qo­nys aýdarǵan sııaqty. Sibir túrki­leriniń tarıhyna arnap «Tobolskıe gýbernskıe vedomostı» gazetine maqala jazǵan N.Abramov degen zertteýshi Sibir kereılerin Van hannyń urpaǵy retinde kórsetedi. Olar Ibir-Sibir ulysynyń negizin qalaǵan Ábil hannyń nemeresi Taıbuǵa ekendigine dálel jeterlik» – dep jazǵan [Kúzembaıuly A, Ábil E. Sibirdegi kereıler memleketi // Qazaq tarıhy, № 6, 2015. – B. 13-16.]

Túıindeı kele aıtarymyz, qazaqtyń keıingi rý-taıpalary jáne olardyń ata-babalary Qazaq­stannyń soltústik aımaǵyn sonaý ejelden meken etip, keıingileri (kereı, ýaq, merkit) Batys Sibirdiń ońtústik bóligin kem degende XIII ǵasyrdan qonys­tan­ǵanyn ańǵaramyz. Mundaı qundy málimetter búgingi kúnge deıin jetken eńbekterden, derekterden alynyp otyr. Al orys joryqshylarynyń «kamennyı poıastan» (Oral taýy) bul jerlerge aıaq basýy tek HVI ǵasyrdan keıin ǵana bolǵany málim.

Aqmaral YBYRAEVA,

M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń prorektory,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor