Aıaz aqyndy ardaqtasaq

Árıne, Shý óńiriniń ónegeli óneri jóninde sóz qozǵala qalsa, eń aldymen Saýytbek aqyn oıǵa oralatynyna talas joq. Ekinshi jahandyq soǵystyń yz­ǵarly kúnderi – 1942 jyly aq­pan­nyń 13-i juldyzynda osy qasıetti mekende dúnıege ke­lip ákeden erte aıyrylyp jetim­dik­tiń ashy dámin tatqanyna qa­ra­mastan ónerge jastaıynan qa­nat qaqqan Aıaz Betbaevty Saýyt­bektiń izbasary desek, esh­kim daý týdyra qoımas. Keshegi Ke­ńestik kezeńde ulttyq ónerdiń uly tulǵalaryn nasıhattaı almaı jatqanymyzda Aıaz aqyn Saýytbek shyǵarmalaryn oryndaý arqyly mahabbattyń jarshysyna arnalǵan «Aqbópe» ánin asqaqtaı áýeletti. Jasta­ıy­­nan Jambyl, Kenen, Jıde­baı aqyndardyń ánderin unatqan­dyqtan Aıakeń jalyqpaı jattap ósken. Aýylyna arnaıy at basyn bura kelgen Kenekeńniń aldynan ketpeı, tań atqansha onyń óleńderin tyńdaıtynyn aıtatyn. Sondyqtan búkil respýblıka jurtshylyǵy kóleminde atalyp ótilgen Kenen Ázirbaevtyń 90 jyldyq toıynda

Aıaz Betbaevtyń:

Jambyl men Sarybastan

alǵan bata,

Assalaýmaǵalaıkúm,

Kenen ata!

Aryny basylmaǵan

albyrt edim,

Sózimde keshirińiz bolsa qate.

Arnaıy at arytyp sonaý

Shýdan,

Kep turmyz toıyńyzdyń

dámin tata.

Jıdebaı, Saýytbektiń

jolyn qýdym,

О́nerge júrgen jaspyn

úmit arta.

Men edim Betbaıuly

Aıaz atym,

О́leńge jastaıymnan

boldym jaqyn.

Shamamnyń kelgeninshe

jetkizeıin,

Júrektiń sizge degen

mahabbatyn.

Ústine toıyńyzdyń

kezim keldi,

Qasıetti aldyńyzdan

bata alatyn, –

dep, tógilte-termeletip arnaý ar­­naǵany dúıim jurtqa belgili. Osy toıda Kenen atamyz jyr dúl­dili atana bastaǵan Aıaz ulyna aq batasyn beredi.

«Qyzyl ımperııanyń» qyly­shynan qany tamyp turǵan 1970 jyldardan beri qaımyqpaı, júreksinbeı halqymyzdy onyń ishinde jastarymyzdy ultjandy, ımandylyq baǵytpen rýhanı ja­ńarý joldaryna túsýine baǵyt­talǵan «Arýaqty babalardy ar­daqtaǵan» jyr tolǵaýy:

Arýaqty babalar,

Atalar qaıda, ólmese.

Aq sútin berip ósirgen,

Analar qaıda, ólmese?

О́mirdiń máni bola ma,

Bireý ketip, bireý kelmese.

Aq bata qabyl bolar ma,

О́tken ata-babany,

Esine alyp júrmese, –

dep, sharyqtatyp shyrqaı kele Qoja Ahmet Iаsaýı men Tóle, Qa­­zybek, Áıteke bıler, Aǵybaı, Sypataı, Bınazar, Baýyrjan batyrlar, uly Abaı, Jambyl, Saýytbek, Qyl qobyzdy Barmaq, Dına Núrpeıisova, Qylyshbaı sheshendermen qara kúshtiń alyp­tary Balýan Sholaq pen Qa­jy­muqan, eki márte eńbek eri Ja­zylbek Qýanyshbaev, Qaı­rat Rysqulbekovteı Halyq qahar­ma­nyna arnaǵan arnaýy ısi qazaq jur­tyna keńinen málim. Kıeli Shý óńirinde joǵarydaǵy ataǵy jer jarǵan babalarymyzdyń birqatarymen úzeńgiles bolǵan Jaqsybaı Jantóbetov sekildi aqyn atamyz da ómir súrgen. Aıaz Jaqsybaı atasyn jas kezinde talaı ret kórgen eken. Birde ol kisi Aıazǵa bylaı dep bata beripti:

Ániń mándi eken,

Sóziń dámdi eken,

Sálem berseń, baǵyń jan­syn.

О́neriń jalyndasyn.

О́ner­diń joly qıyn jol:

Keıde qaby­narsyń,

Biraq talmaı izdenseń,

Halqyńa tanylarsyń,

Áýmın! –

degen sol atamyzdyń aq tilekti batasy shyǵar, Aıakeń óner jolynda jalyqpaı-talmaı talaı asýlardy baǵyndyryp halqyn jaýhar jyrlarymen sýsyndata jan-jaqty tanyla aldy. Aıaz Betbaevtyń oryndaýyndaǵy on ǵasyrdan astam buryn ómir súr­gen Shyǵystyń jeti juldy­zynyń biri Omar Haıamnyń rýbaılary jáne «Jas týraly», «Qadirleıik dostardy» t.b. jyr-termelerimen qatar «Aq qaıyń», «Saǵynysh», «Mahabbat juldyzy», «Julyn­ǵan gúl» t.b. lırıkalyq ánderi Áýlıeata aspany men Shý óńiri­nen tysqary jerlerde de áýe­lete shyrqalyp keledi. Al Más­keýdegi «Murager» qazaq má­de­nı uıymynyń prezıdenti Já­ni­bek Elikbaevtaı darhan aza­mattyń demeýshiligimen ja­ryq kórgen «Jetisý áýen­de­ri» án-kúıler jınaǵy Re­seı, Qy­taı, Mońǵolııadaǵy qan­das­tarymyzǵa keńinen taral­dy. A.Bet­baev Máskeýde ótken 2-shi dúnıejúzilik halyq shyǵar­ma­shylyǵy festıvaliniń laýreaty atan­dy. Sonymen birge Aıakeń Tóle bı, Abaı, Baýyrjandaı dana da batyr babalarymyzdyń rýhtaryna baǵyshtalǵan óner keshterine qatysyp, oıda­ǵydaı ótýine atsalysty. Hal­qymyzdyń qaharman ulyna aınal­ǵan Qaırat Rysqulbekovtiń qaı­tys bolǵanyna 7 jyl tolý qar­sańynda qaıyrymdylyq kon­sertin uıymdastyryp, odan tús­ken qarjyǵa Moıynqum aýda­nynyń Birlik aýylyndaǵy jas bozdaq eskertkishiniń aınalasyn jóndettirdi. Al 1996 jyly 13 naýryzda Qaırattyń 30 jasqa tolý qurmetine Almatydaǵy ózi oqyǵan Sáýlet-qurylys aka­demııasyna súıikti shákirti Ba­zarbaı Asqartegimen arnaıy qa­tynasyp óz ónerimen jastarǵa tálim-tárbıelik mańyzy zor kesh berdi. «Shákirtsiz – ustaz tul» dep, atalarymyz beker aıtpaǵan, onyń uzaq jylǵy shákirti Bazar­baı Mamytulynan basqa da Ázimbek (marqum) Janqulıev, Altynkúl Qasymbekova, Beıbit Shoshabaev, Muhametjan Taza­bekov, Meırambek Besbaev, Er­taı Tazabekov syndy óner maı­talmandarynyń Aıakeńdi us­taz tutqany jasyryn emes. Alash jurtyna tanymal aqyn, jyrshy-termeshi A.Betbaev 1970 jyldan bastap taban aýdar­mastan aýdandyq Mádenıet úıin­de 40 jylǵa jýyq avtoklýb meń­gerýshisi qyzmetin atqaryp, shal­ǵaıdaǵy malshylardyń rıza­shylyǵyna bólenip otyrdy. Shý aýdanynyń Qurmetti azamaty Aıaz Beketaıulynyń óner salasyndaǵy uzaq jylǵy eńbegi baǵalanyp, «Qurmet» ordenimen marapattalyp, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń eńbek sińirgen má­de­nıet qyzmetkeri ataǵyn ıelen­di. О́kinishtisi, Allanyń jazýy­na qarsy keler shara bar ma, 2018 jyldyń 8 sáýirinde halyqtyń Aıazy atanǵan aǵamyz 76 jastan asqan shaǵynda aýyr naýqastan máńgilik mekenine attanyp, Tarazdaǵy kıeli oryn – Tekturmasta jambasy jerge tıdi.

Aramyzda aman-esen júrge­ninde Aıakeń kelesi 2022 jyl­dyń aqpanynda seksenniń seńgi­rine shyǵyp, búkil el bolyp qur­met­pen atap óter me edik, amal qan­sha. Artyndaǵy el-jurtyna amanat – esimin halyqtyń jadynda qaldyrý úshin, ásirese jastarymyzdy tálim-tárbıege, ónerge baýlý maqsatynda Tóle bı aýyly ortalyǵyndaǵy Mádenıet úıine Aıaz Betbaevtyń esimi be­rilse eken deımiz. Bizdiń bul usy­nysymyzdy tólebılikter ǵana emes, ısi qazaq jurty qoldaıdy degen senimdemiz.

Máken Ýaqtegi,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi,

Bazarbaı Asqarov,

Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenıet qaıratkeri,

Tuńǵyshbek Baıqulov,

Sh. Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri