TО́RAǴAǴA TÁN TIRLIK, SYN SAǴATTAǴY IRILIK

Qazaqstandyqtar Elbasymyzdyń Qyrǵyzstandaǵy ahýaldy turaqtandyrýǵa qosqan úlesin osylaı baǵalaýda ShIRKIN, QYRǴYZ ELIM-AI! Men – qyrǵyz ben qazaqtyń mýzykasyn tel emip, án-jyryn, áde­bıetin jan-júregime ana sútin­deı darytqan janmyn. Qyrǵyzdyń kórnekti aqyny Sooranbaı Jý­sýev­tiń bizdiń eki eldiń qandastyǵy, baýyrlastyǵy jaıly bir tereń tol­ǵanysty óleńinde: “Qyrǵyz ozsa – ol qazaqtyń ozǵany! Qazaq jeńse –ol qyrǵyzdyń jeńgeni”, degen as­qaq sezimdi patetıkaly sózi bar. Bul sózge qazaq pen qyrǵyz balasy birdeı tebirenedi. О́ıtkeni, bizdiń týystyǵymyzdyń tamyry yqylym zamandardyń kóz jetpeıtin tereń túkpirinde jatyr. Eki halyq túıe­niń qos órkeshindeı, asyl arýdyń qos burymyndaı, mańdaıdaǵy eki kózdeı, dombyranyń qos ishegindeı bir-birinen ajyramaı, tarıhtyń qıly-qıly kezeńinde birge jasap, mehnatty da birge shegip, erlikti de birge kórsetip, asqar taýlarymyz ben baıtaq dalalarymyzdyń tórin­de qatar kele jatyr. Biz – taǵdyr­las­pyz. Osy jaqyndyq ádebıet áleminde teńdesi joq “Manas” jy­ryn­daǵy daýylpaz batyrlar men ta­rıhı jerlerimizdiń bár-bári qyr­ǵyz ben qazaqqa ortaq rýh ekendigi... keshegi bir zamandarda Súıinbaı men Qataǵannyń, Jambyl men Toqtoǵuldyń, Kenen men Ataıdyń, Ahmet Jubanov pen Abylas Mal­dy­baevtyń, Kúlásh Báıseıitova men Saara Kıizbaevanyń, Muhtar Áýezov pen Shyńǵys Aıtmatovtyń, Sábıt Muqanov pen Aaly Toqom­baev­tyń... bulardan berirek –Súı­men­qul Shoqmorov pen Nurmahan Jantórınniń, Sháken Aımanov pen Bolot Shamshıevtiń, Beken Jylys­baev pen Toqtonaly Seıtalıevtiń qylaý túspeıtin ǵajaıyp dostyǵy – eki halyqtyń uly birligi, yn­ty­ma­ǵynyń belgisindeı júregimizdi sulý ándeı terbeıtin asqaq sezim. Eki el biri úshin biri súıinip, biri úshin biri namys otyna kúıedi. Bul da osy kúnge deıin rýhyn túsirmeı kele jatqan qudiretti sezim! Men qyrǵyz elinde jıi bola­myn. Qazaq ánin qalaı zerttesem, qyrǵyz ánine de sondaı yntyq kóńil qoıyp, zerdelep júremin. Qandaı qudiret ekenin bilmeımin, qyrǵyzdyń asqar taýlary men jasyl jaılaýlarynda, marjandaı móldiregen Ystyqkólinde bolǵan kúnderimde álmeǵaıyp án shyǵara qalsam, ol dáıim qyrǵyz áýezi bo­lyp syzylady. Oǵan aıqyn mysal – Shyńǵys Aıtmatovtyń “Jámı­la”, “Shynarym meniń, shyraılym meniń”, “Qosh, Gúlsary” povesteri boı­ynsha “Danııardyń áni”, “Já­mı­lanyń áni”, “Ásel”, “Asylym”, “Bıbijan”... qyrǵyz taqyrybyna jaz­ǵan “Qaıta oralǵan án” atty povesim negizinde “Aınagúl” ánde­rin, qyrǵyz ben qazaqtyń týystyǵy leıtmotıv bolǵan “Qosh bol, vals”, “Kertolgoo”, “Tańǵajaıyp mahab­bat”... mine, osy kórkem shy­ǵar­malarymnyń bár-bári eń aldymen qyrǵyzsha shyrqalyp, qyrǵyzsha kitap bolyp shyǵyp, eki halyqtyń birdeı rýhanı dúnıesine aınaldy. Mereıimdi kótergen ataq­tardy da eń aldymen qyrǵyzdardan aldym. Sondyqtan, qyrǵyz eli –maǵan óz elimdeı eń súıikti el. Qyr­ǵyzdyń bedeli, mereıi kóteri­lip jatsa, men de kóterińki kóńilde jú­remin. Qyrǵyzdyń qabaǵyna kirbiń tússe, meniń de júregim aýy­rady. Keshegi bir kúnderi Keńes Odaǵy tarap, ár respýblıka óziniń derbestigi men táýelsizdigine qoly jetip jatqanda, bul tarıhı uly jeńis baıandy bolsa eken, onyń baqyty men yrzyǵyn birge kórsek, dep shattandyq. Amal ne, sońǵy 19 jyl ishinde qyrǵyzdyń memleket bolyp nyǵaıa almaı, soǵan oraı halyqtyń ál-aýqaty, jaǵdaıynyń aýǵan túıe júgindeı túzelmeı kele jatqany kúı­zeltedi, árıne. Bir emes, eki pre­zıdenti eldiń senimin aqtaı al­maı, búginde qyrǵyz balasy taǵ­dyr­dyń tálkegine tústi. Osy óte aýyr kezeńde qyrǵyz eline ár kez bizdiń Elbasy­nyń jan-jaqty kómegi, keıbir oqys jaǵdaılardan der kezinde, syn saǵatta saqtan­dy­ryp, qyzǵyshtaı qorǵap, halyq­ara­lyq mámilede kemeńgerlik yqpal kór­setip, araǵa túsip, máseleni ba­tyl sheshýi búkil álemde Qazaq­stannyń zor bedelin tanytyp ke­ledi. Buǵan eń aldymen qyrǵyz eli dán rıza. Osy bir jyldarda ábden jadap-júdep, qajyǵan el eki ret revolıýsııa jasady. Esil el eki ret búlinshilikke ushyrady. Kúnkóris álegimen ten­tire­gen qyrǵyzdyń ul-qyzy Qazaqstanda, Reseıde júr. Bizde eńbek etip jatqan sol qyr­ǵyz­dardyń jaǵdaıy, qudaıǵa shú­kir, álbette jaqsy. Olardy qazaq baýyry tosyrqamaıdy, shekesinen shert­peıdi, shettetpeıdi, qaıta qol­ty­ǵyna tartyp, bále-jáleden saq­taıdy. Ońalmaı qoıǵan jaǵdaıdyń taǵy bir aýyr kúnderi bıylǵy sáýir­diń alǵash­qy aptasynda bas­talyp edi, bul qasi­retti oqıǵaǵa qa­zaq halqynyń da jan-júregi syz­dap, mundaı sumdyq endi qaıtalan­basa eken degen nıette otyr. El úmi­tin aqtamaǵan prezıdent qyz­met­­ten taıǵan beı-bereket kúnderde aza­mat soǵysy bastalyp ketetindeı qa­terli sát týyp, eldiń ımanyn úıirdi. Mine, osy bir úreıli jaǵdaıda Elbasymyz N.Nazarbaevtyń Reseı prezıdenti D. Medvedev, AQSh prezıdenti B. Obamamen keńesip, mámile túzip, Qyrǵyzstandaǵy qıyn jaǵdaıdy qalypqa keltirýdegi joıqyn áreketi dál qazir álem jurtynyń nazaryn erekshe aýda­ryp otyr. Bul yqpal, ózimen ket­sin, Qyrǵyzstandy Aýǵanstannyń tragedııasynan aman saqtap qaldy. El birligin osylaısha túzetýge ba­ryn salyp, bassyz qalǵan Qyrǵyz memleketine jan-jaqty kómek kór­setýi teńdesi joq tarıhı oqıǵa re­tinde baǵalanýda. Bizdiń Prezı­denti­mizdiń juldyzy erekshe jar­qy­rady. Oǵan Qazaqstan jurtshy­ly­ǵy da tánti dep oılaımyn. Elba­synyń osy bir bıik bedeli Qazaq­stannyń EQYU-daǵy tóraǵalyq mereıin kótergen bedel boldy. Men Qazaqstannyń kóp azamat­ta­rynyń biri retinde qyrǵyz hal­qy­nyń basyna túsken osyndaı bir qıyn kúnderde qazaq halqynyń baýyrlastyǵyn taǵy da bir erekshe tanytqan, ony kóziniń qarashyǵyn­daı qorǵap, Qyrǵyz memleketine jan-jaqty kómek kórsetip, saıası-áleýmettik jaǵdaıyn retteýge bar múmkindikti jasap, sony jiti qadaǵalap otyrǵan Elbasynyń kemeńgerligine dán razylyǵymdy osy bir lebizimmen bildirgim keledi. Qyrǵyz halqyna bar sáttilikti tileımin. Aýyr kúnder endi qaıtalanbasyn. Men-daǵy qyrǵyz aqyny Sooronbaı Jýsýev sekildi tebirenip, “Qazaq ozsa – ol qyrǵyzdyń ozǵany”, deımin! Ilııa JAQANOV, Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Sh.Aıtmatov atyndaǵy  halyqaralyq syılyqtyń laýreaty, Qyrǵyzstannyń “Dáneker” ordeniniń ıegeri. ATYRAÝ. QYRǴYZSTANDAǴY TО́ŃKERIS: SEBEPTERI MEN SALDARLARY Almatyda Qazaqstan Respýb­lı­kasy Prezıdenti janyndaǵy Stra­tegııalyq zertteýler ınstıtýtynda “Qyrǵyzstandaǵy tóńkeris: sebep­teri men saldarlary” atty dóń­ge­lek ústel bolyp ótti. Qazaq­stan­men kórshiles ornalasqan baýyr­las el – Qyrǵyzstanda oryn alǵan qaı­ǵyly oqıǵa Ortalyq Azııa jáne TMD elderiniń qalyń jurtshyly­ǵyn qatty alańdatyp otyrǵan­dy­ǵyn atap aıtqan jón. Memleket bas­shysy Nursultan Nazarbaev Qyr­ǵyzstandaǵy aýyr ahýaldy AQSh pen Reseı mem­le­ket­teri, son­daı-aq aldyńǵy qatar­ly álemdik derja­valardyń bas­shy­larymen jáne halyqaralyq uıym­dar ókil­deri­men ótkizilgen kezde­sý­lerde ke­ńi­nen talqylaǵan bo­la­tyn. Qazaq­stan Respýblıkasynyń Qyrǵyz­stan­daǵy kúrdeli jaǵdaıdy retteýge qosqan úlesi álemdik deńgeıdegi be­del­di saıasatkerler tarapynan tanyldy. – Kórshiles eldegi qaıǵyly oqıǵa saıasatkerler men qalyń jurt­shylyqtyń qatty qobaljýy men alańdaýshylyǵyn týǵyzyp qana qoımaı, sonymen birge, bul jaǵ­daıǵa salmaqty saraptamalyq ári ádil baǵa berilýin jáne saýatty taldaý jasalýyn da talap etetindigi sózsiz. Soǵan oraı, “Qyrǵyz­stan­da­ǵy tóńkeris: sebepteri men sal­darlary” atty dóńgelek ústeldi ót­kizýdegi eń negizgi mindet jáne eń basty maqsat – Qyrǵyzstanda qa­lyptasqan aǵymdaǵy ahýaldyń áleý­mettik-saıası sıpatyn belgi­leý, – dedi Stra­tegııalyq zert­teý­ler ınstıtýtynyń dırektory Bolat Sultanov. Beata Eshmenttiń pikirinshe, 2005 jylǵy naýryz aıyndaǵy Qyr­ǵyzstandaǵy jaǵdaıdy “revo­lıý­sııa” dep aıtýdyń qajettiligi joq. Sebebi, revolıýsııa – júıe­niń almasýyn bildiredi, al munda tek qana tulǵalar aýysýy ǵana jal­ǵasýda. О́kinishke qaraı, olar bılikte sol ózderiniń aldynda­ǵy­lar­dyń saıasatyn jalǵastyrýda. Jasyratyny joq, sonaý 90-shy jyldary batystaǵylar Qyrǵyz­stan­dy ortalyqazııalyq Shveı­sa­rııa retinde qabyldaıtyn, al bú­ginde bul kózqarasqa kóleńke túsken sııaqty. Qynjylarlyǵy – Aqaev bıliginen keıin arada ótken bes jylda Qyrǵyzstanda eshqan­daı ońdy ózgeristerdiń oryn al­maýy, taǵy da janjalǵa, daý-da­maıǵa, adam ólimine ulasýy Bakıev bıliginiń  bet-perdesin ashyp kór­set­kendigin jıynǵa qatysýshy ǵalymdar men sarapshylar keńinen qozǵady. Sybaılas jemqorlyq­tyń, óz tóńiregine tek týǵan-týys­taryn jınaqtaýdyń sońy bılik basyn­daǵy Bakıevke qarsy jańa áleý­mettik jarylystyń paıda bolýyna ákelip soqty, dedi olar. Memlekettik jáne táýelsiz ǵy­ly­mı-taldaý men saraptamalyq uı­ymdar ókilderi, Almaty qala­syn­daǵy jetekshi joǵary oqý oryn­dary oqytýshylary óz keze­ginde Qyrǵyzstandaǵy tóńkeristiń ózegi – eldegi áleýmettik ahýaldyń tómendeýinde jatqandyǵyn joqqa shyǵarmady. Alaıda, 2005 jylǵy naýryz oqıǵasynyń ózi memleket­tiń damýyn birneshe jylǵa artqa shegergendigin esepten shyǵarýdyń, odan sabaq almaýdyń saldary bú­gingi kúni taǵy da osyndaı qaı­ǵy­ly jaǵdaıǵa ushyratyp otyrǵanyn kórmeý múmkin be? Memleket eko­no­mıkasy men saıasatyn refor­malaý jónindegi áreket budan bes jyl buryn da sátsiz aıaqtalǵan edi. Sońǵy bes jylda alty pre­mer-mınıstr ornyn aýystyryp, eldegi jappaı jumyssyzdyq tur­ǵyndardyń kópshiligin Qazaqstan men Reseıden kúnkóris izdeýge máj­búr etkendigi, árıne, qynjy­lar­lyq jaǵdaı. “Halyqaralyq qaýymdas­tyq­­tyń jáne Eýropadaǵy qaýip­sizdik jáne yntymaqtastyq uıymy tóraǵasy retinde Qazaq­stannyń bar­lyq kúshi men kómegi mindetti túrde Qyrǵyzstandaǵy aýyr jaǵ­daı­dy turaqtandyryp, qalpyna kel­tirýge baǵyttalmaq. Bizdiń mem­leketimiz árdaıym beıbit bitim­ger­shilikke múddeli. Ál-Farabı atyn­da­ǵy QazUÝ-diń halyqaralyq qa­ty­nastar fakýl­te­tiniń dekany Ká­rib­jan Shákirovtiń esepteýinshe, “kórshi eldegi halyq­tyń narazy­ly­ǵy men bıliktiń ál­sizdigin sol ýaqytta bárinen buryn qylmystyq toptar paıdalanyp, óz múddesine oraı sheshken”. Shyn mánisinde de, tóńkeriske qatysqan­dar­dyń sha­býyl­dy birden bas pro­kýratýra, sa­lyq polısııasy, quqyq qorǵaý or­gan­dary ǵımarattarynan bastap, ondaǵy qujattardy, máli­met­ter bazasyn órtep, ǵımarattar­dyń kúl-talqanyn shyǵarýy soǵan tolyq dálel bola alady. Endi olar, ıaǵnı qylmysker­ler­diń barlyǵy ózderi jasaǵan qyl­mystarǵa qatysty naqty derek­terdi joıyp, “tazalanyp” shyǵa kelgen! Endi úkimet basyna kelgen oppozısııa ókilderi bolsa, oqı­ǵanyń mundaı betburys alyp, qyl­mystyq elementterdiń  ózderi­niń kóleńkeli is-áreketteriniń aı­ǵaqtaryn joıyp, kózdegen maq­sat­taryna jetetindigine daıyn bol­ma­ǵan edi. Sóz reti kelgende atap aı­tarlyq taǵy bir jáıt, kópultty mem­lekettegi etnosaralyq kelis­peý­shilikke baılanysty. Kezdesýde qatysyp, óz pikirin búkpesiz bil­dirýshiler Qyrǵyzstanda bılik úshin kúresýshi jekelegen saıası qaıratkerler etnosaralyq kelis­peý­shilikti paıdalaný múmkindigin de joqqa shyǵarmaǵandyǵyn baıandady. QSZI dırektory Bolat Sul­ta­nov bul oraıda kópshilik nazaryn aýdaratyn qyzyqty málimetterdi keltirdi. Anyǵyraq aıtqanda, Qyrǵyz­stan­nyń ońtústik aımaǵynda tura­tyn halyqtyń kóbirek bóligin et­nostyq ózbekter quraıdy. Sóıtip, Jalalabad jáne Osh oblys­ta­rynda ár ýaqyt ótken saıyn ózbek tiline  resmı mártebe berý týraly úndeýler estilýde. Sondyqtan da, sarapshylar osynyń negizinde etnosaralyq shıelenisterdiń tu­ta­ný qaýpi bar ekendigin de eskertedi. Bul jaǵdaıda Qazaqstannyń tálimi ónege tutarlyq. Ońtústik Qazaq­stan oblysynyń keıbir aýdan­darynda 52 paıyzdan 64 paıyzǵa deıin ózbekter turady. Sonymen birge, Almaty oblysynyń Uıǵyr aýda­nynda da turǵyndardyń 56 paıyzyn uıǵyrlar quraıdy. De­gen­men, memlekettiń tereńnen oı­lastyrylǵan ultaralyq saıasaty­nyń nátıjesinde olardyń bári túgeldeı derlik ulttyq dástúrlerin saqtap, mádenıetin damytýda. Orta bilim beretin mektepterde balalar óziniń týǵan tilinde oqýǵa múm­kin­digi bar. Munyń barlyǵy kórshiles elde oryn alǵan qaıǵyly jaǵ­daı­dyń memleketimizge jat jáne oǵan múldem negiz joq ekendiginiń taǵy bir aıqyn kepili dese de bolady. Qazaqstan men Qyrǵyzstan memleketterindegi damý modelderi múlde bólek jáne uqsastyǵy da joq, sol sebepten de memleke­ti­miz­degi turaqtylyq deńgeıi joǵary. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sarabdal saıasaty, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary “áýeli – eko­no­mıka, sodan soń – saıasat” usta­nymynyń halyqtyń ál-aýqatyn, áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa dańǵyl jol ashqandyǵy aıtpasa da túsinikti. Bul oraıda saıası qate­lik­terdiń, eldiń qamynan góri  jeke bastyń kúıin kúıtteýdiń sońy Qyrǵyzstannyń eks-prezıdenti Q.Bakıevtiń is-áreketinen aıqyn kórinedi. Ol memlekettik bılikti nyǵaıtýdyń ornyna óz otbasynyń múshelerin ortalyq organdar men mańyzdy ekonomıkalyq aımaq­tar­daǵy basshylyqqa taǵaıyndap, aı­maq­tyq qaýipsizdik  jónindegi qam­qorlyqty syrt qaldyrdy. Qaıtken­men de, qandaı jaǵdaıda da Qazaq­stan qaıǵyly aýyr oqı­ǵaǵa tap bolǵan kórshi eldiń hal­qyna kómek qolyn sozyp, qoldaý kórsetedi. Bizdiń eń basty qundylyǵy­myz, eń basty baılyǵymyz – Ota­nymyz, táýelsiz Qazaqstan. Otan­dy súıý, oǵan adal qyzmet etý – bas­ty paryz. Al demokratııa degenimiz – oıyńa kelgendi jasaý emes, ol eń aldymen  týǵan ota­nyń­nyń, halqyńnyń aldyndaǵy jaýapkershilik ekendigin uǵyný. Dóńgelek ústelge qatysýshylardyń bul tujyrymyna eshteńe qosyp ala almaıtynyń anyq. Baqyt BALǴARINA. ALMATY.