Sýrette: «Egemen Qazaqstan» gazetiniń shyǵarmashylyq ujymy Elbasy qabyldaýynda. 3 sáýir 1991 jyl. Almaty.
Jýrnalıstıka jolbarysy
Gazettiń sıpaty men salmaǵy, mazmuny men máni tikeleı basshysyna baılanysty. Osynaý ordaly oıdyń túp qaınary tym tereńde jatsa kerek. Qalam ustaǵan qaýymnyń arasynda jazylmaǵan mynadaı bir astarly qaǵıda jıi aıtylady. «Eger jolbarystardy qaýqarsyz buralqy maýbasqa basqartsa – búkil jolbarystar ıtke aınalyp ketedi. Al sol sháýildekterdi jalǵyz jolbarysqa basqartsań – álgilerdiń bári shetinen jaly kújireıip, azýyn aıǵa bilep shyǵa keler edi…». Ázil qatparynyń syry san qabat.
Iá, myqty basshy bar jerde – myqty ujym bar. Bul oraıda shyǵarmashylyq qyzmetine, basqarý stıline, jýrnalıstik álemine ábden qanyq Sherhan Murtaza esimin qalaı aıtsaq ta laıyqty. Sheraǵańnyń shoqtyǵyn úkilep, árdaıym bıiktetip turatyn shtrıhtar mol. Sonyń biri onyń jýrnalıster eńbegine bergen ádil baǵasy kezinde jalpaq jurttyń aýzynda júrdi.
«– Men asa jaýapty da, mártebeli jýrnalıster eńbegin kótergeni altyn, jegeni tiken dala alyby – túıege teńer edim…».
Qazaq baspasózi qara shańyraǵynyń tizginin ustap, tórine kóterilgen kúni ( 10 qarasha 1989 jyl) aıtqan osy sózin Murtaza ile-shala ótken «SQ»-nyń 70 jyldyǵynda, mereıli merekeniń minberinen búgejektemeı taǵy da qaıtalaǵan. Sol sátte dúıim zal selk ete qalǵan edi. О́ıtkeni úkimet basshysynan bastap, óńkeı dókeıler men yǵaı-syǵaılar qatysqan qyzyl ımperııanyń qatyp-semgen ssenarııimen ótkiziletin jınalysynda tek madaq sózderi men kópirme qoldaýlar ǵana sapyrylatyn-dy. Joǵaryda meńzegendeı gazettiń baıyrǵy tilshisi Tájibaı Bıtaev resmı saltanatty májilistiń trıbýnasynda turyp, óziniń tarǵyl daýsymen tabanda bir shýmaq óleńdi sýyryp salǵany. Sodan soń baryp Mınıstrler Keńesi Tóraǵasynyń qolynan «Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri» nagradasyn alǵany áli este. Bul kórinis, árıne, bireýge unady, bireýge oǵash kóringeni anyq. Bireý úrikti, bireý úreılendi…
Jolbarys jortqan jer tynysh bolýshy ma, edi?
«О́z sózim – О́z perzentim»
Jýrnalıst Qaınar Oljaı Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Májilis depýtaty Sherhan Murtazamen «Habardyń» tikeleı efırinde suhbat ótkizip otyrdy. Telekórermenderdiń, jalpy kópshiliktiń kóńilin alańdatyp, janyn jep júrgen tolǵaqty máseleler týraly ashyq ta ashy áńgime órbidi. El men jer taǵdyry, týǵan til men kóshi-qon tárizdi ózekti taqyryptar tóńireginde qordaly oı-pikirlerin ortaǵa salǵan ustazyna Qaınar oraıly tusta tosyn saýal qoıdy:
– Sheraǵa, Siz qalyń jurt óte jaqsy biletin úlken jýrnalıst-jazýshysyz. Alaıda «Egemen Qazaqstan» gazetiniń betinde «Bir aýyz sóz», «Dat!» aıdarlarymen oımaqtaı shaǵyn dúnıelerińiz jıi shyǵyp turady. Sonda Siz «Sherhan Murtaza» dep qol qoıǵanǵa yńǵaısyzdanbaısyz ba?
– О́ı, ol meniń óz sózim ǵoı. Demek, óz sózim – óz perzentim. Sondyqtan men óz sózimnen eshqashan jıirkenbeımin. Nege aty-jónimdi qoımaımyn? Qoıamyn! Halyqtyń kókeıindegi oılardy jarty sózben jetkizý, árıne, ońaı emes. Mirdiń oǵyndaı nysanaǵa dál tıip jatsa de... «Kóp sóz – kómir, az sóz – altyn» degendi babalarymyz beker aıtpaǵan. Eń bastysy , jazǵanyńnyń nári, dámi bolsyn!
Rasynda, áıgili qalamger Sheraǵań gazette shyǵyp bara jatqan úlkendi-kishili týyndysynyń verstkasyn bet qattalyp jatqanda, qalaıda ýaqyt taýyp ózi oqyp beretin. Bul korrektorǵa, ıakı kezekshi redaktorǵa senbeýshilik emes. Ár sózin perzentine, altynǵa balaǵan qalamgerdiń bólekshe dara qasıeti bolsa kerek.
...Aıtpaqshy, kezinde «Egemenniń» «aqmyltyq jýrnalısi» atanǵan Qaınar Oljaı byltyr aıtýly «Úrker» syılyǵynyń Sherhan Murtaza atyndaǵy nomınasııasy boıynsha bas júldeni jeńip aldy.
«Meniń gazetimde sharýańyz bolmasyn»
Jany jaısań Tájibaı Bıtaıdyń qyzmettes áriptesteri atap ketken ekinshi esimi bar. Ol – «Redaktor». Búkil ǵumyryn bir ǵana ujymda ótkizgen Tákeń «SQ» kezinde de, «Egemen» kezinde de redaksııa janynan shyǵyp turatyn «Qyzyl qalam» qabyrǵa gazetiniń redaktory boldy. Qoǵamdyq tapsyrma retinde ózine júktelgen jumysty ol zeınetkerlik demalysyna shyqqanǵa deıin asa yqylaspen atqardy. «Qyzyl qalamnyń» ár sanyn meılinshe mazmundy da kórkem, jeńil de oınaqy bolýyna nazar aýdaratyn Tákeń árbir qyzyl datany qur jibermeı, tipti redaksııa qyzmetkerleriniń mereıtoılaryna da arnap gazet shyǵaratyn. Kezekti osyndaı bir «Qyzyl qalamnyń» uzyn dálizge ilingen kóldeı nómirin tamashalaǵan jýrnalıst áriptesteri yrza-hosh kóńilmen Tájibaı redaktordyń eńbegin erekshe qadap aıtady. Buǵan onyń mereıi ájepteýir marqaıyp qalady. Qansha degenmen pende emes pe?! О́stip jınalǵan kópshiliktiń ortasynda máz bolyp turǵan redaktordyń qasyna ádetinshe jymyńdaı jaqyndaǵan bas redaktordyń birinshi orynbasary Sarbas Aqtaev:
– Táke, myna gazetińizdi bas maqalasynan bastap dostyq ázilderine deıin túgel oqyp shyqtym. Ortashalaý ma, qalaı ózi? Biraz jaıdy qamtı almaǵan sııaqtysyz, – deıdi syn kózben óz pikirin bildirip.
– Sáke, men bul aıtqanyńyzben kelispeımin, – degen ol shyr-pyr kúıedi.
– Meniń gazetim «Qyzyl qalamda» sharýańyz bolmasyn. Eń aldymen, óz gazetińizdi durys shyǵaryp alyńyz.
Tıtyqtatqan Tıto
Kúndelikti jumys bastalǵannan soń QazTAG arqyly Máskeýden jiberilgen TASS-tyń tildeı qaǵazy redaksııadaǵy teletaıpqa túsedi. Onda kezekti shyǵyp jatqan nómirde mindetti túrde jarııalanatyn úlkendi-kishili resmı materıaldardyń tizimi kórsetilgen. «Lıterli» áıtpese «embargo» tańbalarymen belgilengen bul dúnıelerdi túnniń bir ýaǵyna deıin kútesiz. Gensektiń kezdesýleri men qabyldaýlary, saıası bıýronyń otyrysy, Kreml qonaqtarynyń ne istep, ne qoıǵany jónindegi irili-usaqty habar-osharlarǵa gazetten aldyn ala oryn daıyndap qoıyp, sarǵaıyp tosasyń.
Ymyrt úıirile QazTAG-qa álsin-álsin telefon shalyp, lıterli materıaldardy túgendep qashan kelip, qashan aýdarylatyny týraly bilemiz. Qansha degbirsizdengenmen Máskeý asyqpaıdy-aý. Úzdik-sozdyq shýdaı shubatyp, birinen keıin birin jiberip jatady. Obaly neshik, álekedeı jalańdaǵan QazTAG aýdarmashylary esh kedergisiz qaǵyp-aq tastaıdy. Onyń ústine óz respýblıkamyzda bolyp jatqan eleýli jańalyqtar men oqıǵalar bar. Nege ekenin qaıdam?! Ol kezde aıaq alyp júrgisiz gazet qyzmetkerleri birde-bir resmı materıal ázirlemeıtin. Bári QazTAG-tyń moınynda. Al álemniń tirshilik-tynysy haqyndaǵy oımaqtaı habardyń ózin tek TASS berýi tıis. О́z betińshe qareket jasaýǵa haqyń joq.
Máskeýge qarap saǵat túzep, Máskeýge qarap túshkirip, Kremldiń qas-qabaǵyna qarap bal ashatyn gazetshilerdiń ómiri tipten qıyn. Redaktordan bastap, kezekshileri bar, korrektorlary bar, júrgizýshileri bar túgelge derlik redaksııa qyzmetkerleri… Dırektordan bastap, terýshileri bar, betteýshileri bar búkil baspahana jumysshylary… Gazet basatyn seh pen ekspedısııa ózinshe bir qaýym el… Báriniń úmiti men tilegi – «SQ»-nyń keshikpeýi. Áıteýir aman-esen túngi 2-3-te kózińdi ýqalap úıińe jetseń boldy. Budan artyq qýanysh joq. Áıtpese, eki kúnniń birinde kezekshiler jumystan tań ata qaıtyp júredi.
Sekseninshi jyldardyń basynda gazet týra 3-4 aı tabandap keshigip shyǵyp otyrdy. Sebebi Iýgoslavııa kommýnıstik partııasynyń bas hatshysy Iosıp Broz Tıto tósek tartyp aýyryp jatqan. Sol ýaqyttyń qatań tártibi boıynsha onyń densaýlyǵy men kóńil kúıi jaıynda búkil eldi táýlik saıyn mindetti túrde habardar etip turý kerek.
Mine, búgin de gazet qatty keshigip, qol-aıaǵymyz jipsiz baılanyp, resmı habardy saryla kútip otyrmyz. Broz Tıtonyń densaýlyǵyn qulaǵdar etken nebári eki-úsh aýyz sózden turatyn TASS-tyń jalǵyz sóılemi áli joq. «Máskeý typ-tynysh. Kútińder! Biz de eki kózimiz tórt bolyp tosyp otyrmyz. Kelip qalar. Sál shydańdar…» QazTAG-tyń eskertýi bul.
Júıkesi ábden taýsylǵan tehredaktor Bolat Jaısańbaev:
– Tıtony bizde kim izdep jatyr deısiń osy. Búgin kútpeı-aq, úńireıgen myna bos oryndy shpondap, asha salaıyq. Nesine qorqasyńdar. Belgrad pen Moskvań «Sosıalıstik Qazaqstandy» oqymaıdy ǵoı, – dedi bir kezde tutyǵyp.
О́z betimizshe batyl sheshim jasaı almaı qınalǵan biz de kúmiljımiz:
– Sál kúteıik… Taıaq jep qalmaıyq…
Ári-sári kúıde múlgip otyrǵanymyzda uıqyly-oıaý bastyǵymyz Balǵabek Qydyrbekuly telefon soqty:
– О́ı, Janat-aý, neǵyp jatyrsyńdar!? Tań atty emes pe? Sonda ne kútip otyrsyńdar?
– Báke, Broz Tıto týraly TASS habaryn tosyp otyrmyz. Áli kelgen joq. Mú-m-kin… búgin bermeı-aq qoısaq qaıtedi.
Redaktordyń uıqysy shaıdaı ashylyp, shoshyp ketkendeı. Ánsheıinde batyl kórinetin Balǵabek aǵanyń úninde úreı:
– Ne ólip qalmaı, ne tirilip ketpeı bul Tıto tıtyqtatyp bitirdi ǵoı, – dedi ol qynjylyp. – Aqyry keshiktik. Máskeýdi tosyńdar. «Ash qulaqtan tynysh qulaq». A-to, erteń «SK»-dan sóz estip júrermiz.
Tıtyqtatqan Tıto kóp uzamaı kóz jumǵan. Sóıtip, birazǵa bolsyn gazet qaıtadan grafıkke iligip, keshikpeı shyǵa bastady.
Kýálik pen mandat
Gazette úzilissiz qyzmet istegen qyryq jyldyń («Lenjasta» toǵyz jyl, qalǵany súıikti «Egemende») bederinde úsh júzge jýyq jýrnalıstpen qatar júrip qalam terbeý peshenemizge jazylypty. Úlken-kishisi bar, zamandastarymyz bar degendeı, árqaısysynyń shabysy da, júrisi de bólek-bólek. Solardyń arasyndaǵy has talanttar men qulagerlerdi júrek súzgisinen ótkizip, kóńil tarazysyna tartqanda eki qolyńnyń saýsaqtaryn áreń toltyrasyń-aý. Sol sanaýlylar sanatynda jýrnalıst Nurı Muftah bar. Onyń aty-jóniniń aldyna eshqandaı teńeýdi, eshqandaı anyqtaýyshty japsyrýdyń qajeti joq. Onsyz da áıgili. Úlken uıada birge jumys istegende kózim anyq jetken. Zań, quqyq taqyrybyn shekildeýikshe shaǵady. Eki tilde birdeı qalam silteıdi. Feletony qandaı?! Demokratııa lebi esken jyldary jer-jerden qalyń oqyrman qolqa salǵany áli este:
– Joǵary Keńeske depýtattyqqa bizdiń okrýgten túsip kórmeısiz be?
Jýrnalıst úshin budan artyq qurmet bola ma?! Ár nársege baıyppen janar júgirtip, zeıinmen zerdeleıtin Nurı Mýftah:
– Kóp oılandym. Biraq jýrnalıstik kýáligimdi depýtattyq mandatqa aıyrbastamaımyn, – degen-di.
Qaı jaǵdaıda da qalamyn naızadaı kóretin ol keıingi Parlament saılaýy kezinde de kóp usynysty qabyldamapty. Baıaǵy temirqazyq maqsatynan aınymaǵan.
Jýrnalıstik kýálikke adaldyq dep osyny aıtsa kerek.
Kreml sheshedi
Ádettegideı Uly Jeńistiń kezekti jyldyǵy qarsańy bolatyn. Dóńgelek dataǵa jatpasa da Máskeýden bastap búkil el aýmaǵynda dańǵaza alashapqyn bir aı buryn dabyldap qoıa berdi. Gensekten bastap Saıası Bıýro múshelerine deıin keýdelerindegi bos oryndardy taǵy bir ordenmen, ıa bolmasa, áıteýir bir medalmen toltyrýdy oılaıtyny da belgili. Jyl saıyn qaıtalanyp kele bergen soń úırenshikti daǵdyǵa aınalyp ketkenge uqsaıdy. Úlkendi-kishili mekemeler men uıymdarda da bul salt óz tamyryn tereńge jiberip, ujymda jumys isteıtin soǵys ardagerlerine qurmet kórsetý jan-jaqty oılastyrylady. Onsyz da qatary kún sanap seldireı túsken maıdangerlerdi marapattaý máselesine selqos, júrdim-bardym qaraýǵa bolmaıtyn. Bolsyn-bolmasyn belgili bir maıdangerlerdi ǵana elep, ózgelerdi kózge ilmegen dástúrsymaqtyń bolǵany da shyndyq.
Ár mekemede partkom bar, jergilikti kásipodaq komıteti bar. Kúnilgeriden birlesip túrli sharalardyń is-josparlaryn jasap, soǵysqa qatysqandardy orden-medaldarmen marapattaýǵa usynystar ázirlep, aqshalaı-zattaı syılyqtar tapsyrý... taǵy-taǵy tolyp jatqan jaǵdaıattar qarastyrylady. Múmkindigi men yńǵaıy kelip turǵan mezetti maıdangerler de múlt jibermeıdi. Úılerin keńeıtedi, balalaryna bólek páter alyp berdi. Nemerelerine máshıne mingizedi. Qatyp-semgen keńestik júıeniń tártibi boıynsha sol soǵys ardagerleriniń muqtajdyqtary árdaıym birinshi kezekte turatyny barshaǵa aıan. Oryndy-orynsyz qolpashtaýlar keıingilerge, ásirese jastarǵa qıyn tıgeni shyndyq. Qınalyp júrse de úndemeıtin. Kúńkildep-kúńkildep qoıatyn uzasa...
Osyndaı maı shelpektiń dámin «Sosıalıstik Qazaqstannyń» qart jaýyngerleri de molynan tatty. Ordender men medaldardy birinen soń birin taqty. Odan qalsa merekelik medaldar men sólkebaılardy, qurmetti ataqtardy ıelendi. Kerek deseńiz jýrnalıstik kásibı sheberlikke beriletin syılyqtar da sol soǵys ardagerlerine úlestiriledi-aý. Árıne, ujym bolǵan soń, eń aqyry qalam qarymynyń saqalǵa qaramaıtyny bar, belden basýshylyq áreketterge bas kóterý bolmasa da ishtegi kúńkil tolqyny sezilmeı qoımaıtyny jáne belgili. Birde redaksııanyń o sheti men bu shetine kóziń jetpeıtin uzyn dálizinde aıǵaı-shý shyqty. Ár tustan syqyrlap, shıqyldap esikter ashyldy. Tanys daýystar... Jýyrda basylatyn emes. – Ný, chto je... Eń aldymen, men qusap ot oranyp, qan keship kór. Soǵystyń ısi murnyna barmaıtyn, Myrqymbaı!.. Men de mestkom bolǵam...
Burqyldaǵan ardagerimiz Bekdilda Abdýllın aǵa aı-shaıǵa qaraǵan joq. Sartyldaǵan kúıi redaktordyń kabınetine kirip ketti.
Basynan áste sóz asyrmaıtyn jýrnalıst-jazýshy, kásipodaq komıtetiniń tóraǵasy Keńeshan Zákenov te qatty ashýlanǵan.
Qyzýqandy ol aldyn orap, kes-kestegen jigitterdiń «qoı-qoıyn» qulaǵyna ilmesten únemi qolynan tastamaıtyn qyzyl papkasyn qoltyǵyna qystyrǵan qalpy Sapar Baıjanovtyń bólmesine – Abdýlınniń artynan umtyldy... Ile-shala redaktorymyz redkollegııa músheleri men bólim meńgerýshilerin ózine jınady.
– Ká-ni-i, jigitter, kelińder, – dedi jumsaq únmen Sapekeń ejelgi bııazy keıpin ózgertpeı. – Aqyldasyp alaıyq... Jeńis meıramy da kep qapty.
– Áli bir aı bar emes pe, – dedi oıynda eshteńe joq Bekbolat Ádetov emen-jarqyn qalpy.
– Iá, bir aı emes, týra qyryq kún bar ǵoı.
Ýahap Qydyrhanovtyń sózin janynda otyrǵan Hamıdolla Rahmatýllın tańyrqaı qoshtaı tústi:
– Nesine asyǵamyz, aldymen Maı nómirin shyǵaryp almaımyz ba?
– Durys aıtasyńdar. Áli biraz ýaqyt bar. Káne, Beke, ózińiz ne deısiz?
Tizgindi qolyna alǵan Sapekeń bloknotyna úırenshikti ádetimen shuqshııa súıkeı jóneldi.
Redaktordyń kóńildi júzi dańǵaradaı kabınetti jadyratyp jibergendeı. Kúlimdeı ornynan kóterildi:
– О́zderiń de jaqsy bilesińder. Jeńis kúni jaqyndap qaldy. Sony eskertip myna mestkomǵa – Zákenov joldasqa barsam, tyńdaǵysy kelmeıdi. Slýshaı, men ot keshkenmin, soǵysqa qatysqanmyn...
Áli de ashýynan aryla almaı kúıip-pysyp otyrǵan Keńeshan Bekeńniń sózin jalǵastyrmaı, úzip jiberedi:
– Beke, soǵysqa qatysqan jalǵyz siz ǵana emessiz ǵoı. Jón-josyqsyz keýde kere bermeńiz. Al kásipodaq tóraǵasy retinde men sizderge myna jaıdy ashyq aıtqym keledi. Abdýllın joldas maǵan kelip, «Meni Jeńis kúni qurmetine orden-medalǵa usynyńyz» deıdi. Men usyna almaımyn dedim. Sebebi: buǵan deıin siz ordendi de, medaldi da alǵansyz. Eki-úsh úı, eki-úsh máshıne alǵansyz ardagermin dep. Sanatorıılerge joldamalar, eń aqyrǵy kezeksiz kilem de alǵansyz. Sizde qazir bári de bar. Almaǵanyńyz Sovet Odaǵanyń Batyry ataǵy ǵana. Iá, ony men sheshe almaımyn. Máskeý sheshedi, tek Kreml sheshedi dedim. Mine, joldastar, daýdyń basy osy, aıǵaı-shýdyń sebebi osy...
Mán-jaıǵa endi baryp kóz jetkizgen redaktorymyz da, biz de eriksiz jymyńdap kúle berdik.
– Kremlden tómen túsip, ózimiz sheshetin máseleler tóńireginde aqyldasaıq ta, – dedi jigitterdiń biri ázildep.
– Ras – ı... О́stip jónin aıtyńyzdarshy, – dedi sonda baryp ashýy taraǵan Keńeshan.
О́zinen aıaımyz ba?..
Jýrnalıst Sovet Shımanbaı uzaq jyldar «Egemen Qazaqstanda» jaýapty hatshynyń orynbasary qyzmetin atqardy. Sekretarıat jumysy gazettegi eń aýyr, eń qarbalas býynǵa jatatyny barshaǵa málim. Ýaqytpen, mezgilmen sanaspaısyń-aý. Tańerteń erteletip kelgennen túnniń bir ýaǵyna deıin redaksııa men baspahana arasynda tepeń-tepeń etip júrgeniń.
Qazirgideı kompıýter, ınternet atymen joq. Barlyq materıal túgeldeı qorǵasynda teriledi. Fotolar men shtrıh sýretter de qorǵasynda quıylady. Al qorǵasynmen jumys jasaý – azaptyń azaby. Densaýlyǵyńa áser etip, júıkeńdi jemeı qoımaıdy. Eki kózi qyp-qyzyl bop shatynap Sábeń kúnine tórt bettiń ornyna ondaǵan dana maket syzyp murnynan shanshylyp júrgeni. О́ıtkeni resmı materıaldar Máskeýden QazTAG arqyly teletaıppen kóldeı-kóldeı shubatylyp túsip jatqany. Qıyny sol, bárin de birin qaldyrmaı kezekti nómirge salý kerek. Amalsyzdan maketti buzasyń.
Nege ekenin qaıdam, kún saıynǵy gazette SK-nyń Bas sekretary L.I.Brejnevtiń baıandamasy, ıa bolmasa qabyldaýlarda sóılegen sózderi qabat-qabat jarııalanady. Resmı dúnıelerge arnap tastaǵan birinshi-ekinshi betterge syımaı sońǵy betke de jıi aýysyp sekretarıattaǵy jigitterdiń áńki-táńkisin shyǵarady. Qalypty jaǵdaıdan aıyrylyp qalǵan adamnyń ashýlanshaq ta, shatqaıaqshyl keletini jáne bar. Osyndaı bir maketti qaıta-qaıta syzýdan ábden mezi bolǵan Sovetke baspahanadan sekretarıattyń nómir júrgizýshi jigiti Ǵalym Tynybaev telefondaıdy:
– Sáke, Brejnevtiń baıandamasynan oryn qalyp qaldy. Ne isteımiz? Zapasyńyzda daıyn materıal bar ma?
– Kóp pe? Qaıdan bolsyn...
– Onsha kóp oryn emes sekildi. Júz jol, uzasa júz elý joldyń shamasy,– deıdi Ǵalym shyryldap.
– Jaraıdy, túsindim. Baıandamany sońyna deıin ashyp jiberińiz. Brejnevtiń óz sózin óz gazetinen aıaımyz ba?! – depti sonda Shımanbaev arqasynan aýyr júk túskendeı. – Tyǵyndaı salatyn daıyn materıaldy qaıdan tabam. Ánsheıinde SK-nyń organymyz degende sumdyqsyńdar. Al SK degenimiz – Brejnevtiń ózi emes pe.
Kúnkóris
Búkil ǵumyryn fotoapparat arqalap ótkizgen Saılaý Pernebaıuly alpysqa qalaı jetip kelgenin bilmeı qalǵan jalǵyz jannyń biri ǵana tárizdi kórinedi de turady maǵan. Qazaq fotosynyń, qazaq fotojýrnalıstıkasynyń sardary zeınet jasyna jetisimen yń-shyńsyz eńbek demalysyna shyǵyp ketken. Bir fotoetıýdiniń ózi – ǵajaıyp bir novella. Bir portretiniń ózi – talaıly bir taǵdyr. Bir reportajynyń ózi – birtutas ǵumyr... sanalatyn onyń eń quryǵanda mereıtoılyq kórmesi de uıymdastyrylmady. Esh ataǵy joq fotosýretker ıýbıleıi ataýsyz, eleýsiz qaldy. Al ózi apparatyn moınyna ilip alyp birde-bir ıýbıleıden qalǵan emes. Eń ókinishtisi osy! Ǵajaby, áste muqalýdy, muńaıýdy, tunjyraýdy bilmeıtin ol árdaıym mynaý beıdaýa ómirge sergek ári qanaǵatshyl peıilmen qushtar.
–Táýba, ómirime rızamyn, – deıdi qashan kezdestirseń de yrjalaqtap. – Fotoapparatymnyń arqasynda baladan patshaǵa deıin, qoıshydan akademıkke deıin sýretke túsirip, týǵan elimniń barlyq túkpirin sharladym. Úlken tirliktiń qas-qaǵymdyq bólshekteri ispetti men fotoǵa tartqan negatıvterdiń ózi jarty mıllıon danaǵa jetedi. Altyn qazyna emes pe! Biraq ony eleıtin, qajetsinetin eshkim joq. Quzyrly mekemeler de, bılik tizginin ustaǵandar da óte selqos. Sóıtip, jáshikte saqtalǵan búkil tarıh quryp ketpek. Al toı-tomalaqqa, kezdesýler men keshterge shaqyrýshylar qısapsyz. Árıne, el tynysyna qatysty aıtýly oqıǵalardan shettep júrgim kelmeıdi...
Osyndaı ıýbıleıdiń biri Taraz qalasynyń 2000 jyldyǵyna súıretilip barǵan Saılaý Pernebaevty ejelgi tanystary saǵyna qarsy alady. Kóńili ósken ol syrqatyn da bir sátke umytyp, ázil-ospaǵynyń tıegin aǵyta júrip darhan toıdyń dýmany men shattyǵyn obektıvine ilindirýge qulshynady. Qalyń nópirdiń arasynan ushyrasa ketken ataqty qalamger Ábish Kekilbaev Saılaýdy qushaqtap:
– Pernebaev qurdasym-aý, kóp boldy ǵoı ózińdi kórmegeli. Shal bolaıyn degensiń be? Haliń qalaı? – deıdi yqylasyn tógip.
– Pensııadamyn. Jurt qatarly. Shaı-puldyq qana zeınetaqy alam. Tirilerden qaıran joq. О́lilerdiń portretterin satyp kún kórip júrgen jaıym bar, – depti Saılaý qaljyńdap.
– Áı, osy seniń qyrshańqy tiliń-aı!..
Uzaq saqtaýdyń amaly
«Egemendi Qazaqstan» gazetiniń sýretshisi Januzaq Ábdiqul kitap jınaýmen áýestenedi. Aıyna eki-úsh márte Almatydaǵy búkil kitap dúkenderin súzip shyqpasa kóńili jaı tappaıtyn Jákeń týraly zamandastary: «Bizdiń Januzaq kitaptyń ishin emes, attaryn oqý úshin jınaıdy» dep ázildeıdi. Sol Januzaq birde redaksııaǵa renjip kelipti:
– Kitap sórelerinde óńkeı bir ótpeıtin kitaptar shań basyp, siresip tur. Bárin de shetinen áp-ádemi qatty muqabamen, ári jyltyratyp shyǵaratynyn qaıtersiń.
Sonda tiliniń ýyty bar, jatypatar redaksııa qyzmetkeri, belgili jýrnalıst Ábdi-Ázız Aldabergenov:
– Áı, Jáke-aı, sony da bilmeısiz be? Baspalar ótpeıtin kitaptaryn qoımada shirip ketpeı, uzaq saqtalýy úshin ózińiz aıtqandaı qatyrmalap, shúberekpen tystap, plenkamen jyltyratyp shyǵarady ǵoı, – depti.
Janat Elshibek,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty,
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardageri
