QAZAQSTANNYŃ HALYQ AQYNY ÁSIIа BERKENOVA: AITYS MENIŃ AZAMATTYQ USTANYMDARYMDY JARIIа ETTI

Halqymyzdyń umytylýǵa jaqyn qalǵan has óneri – aıtysty ótken ǵasyr­dyń 80-jyldarynan bastap qaıta tiriltip qana qoımaı, bıikke kótergen talantty shoǵyrdyń arasynan Qazaq­stannyń halyq aqyny Ásııa Berkenova oıyp oryn alady. Almastyń júzindeı ótkir sózine maqamy men dombyra­shylyǵy saı bolyp, qarsylasynyń aldyn kesip, kórer­mendi aýzyna qaratyp otyratyn Ásııa aıtystyń aq bereni atandy. Sahna­ǵa ol shyqqanda nysanaǵa dóp tıip jatatyn oıly sózge de, ádemi áýen­ge de orta tolatyn. Bizdiń tilshimiz aqyn­nyń mereıtoıy qarsańynda Ásııa Áıipqyzy­men kezdesip, áńgimege tartqan edi. – Ásııa Áıipqyzy, aldymen sizge “Egemen Qazaqstannyń” myńdaǵan oqyrmany, aıtystyń jankúıerleri bolyp saýal tastaıyn. Qazir aıtysker Ásııa qaıda júr, nege kórinbeı ketti? – Esh jaqqa da ketken joqpyz, týǵan jerdiń aýasyn jutyp, sýyn iship, qyzy­ǵyna toımaı degendeı, Qostanaı qala­synda turyp jatyrmyz. Meni aıtysqa jiberip, úıdegi aǵań ózi qarap qalatyn. Balalarymyz qazir erjetip, bir-bir shańy­­raq kótergen. Tabyldy ekeýmiz ne­me­re­leri­mizdiń tárbıesimen aınalysa­myz. Onyń syrtynda Ahmet Baıtur­synov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnı­versıtetindegi óner stýdııasyn bas­qa­ra­myn, talaby bar jastardy ónerge baýlımyn. – Sizdi aıtysta qarsylastaryńyz “arpa ishinde bir bıdaı bolyp júrsiń” dep qaǵytatyn edi. Odan tilimiz esikten qarap qalǵan ortadan kelip otyrǵan sózdiń maıyn tamyzǵan aqynǵa degen rızashylyq ta ańǵarylyp turar edi. Sizdiń aqyndyq jolyńyz qalaı qalyptasty? – Qazaq bireýdiń tóbesi jurttan bıik­tese onyń tegin surap jatady. “Taqyr jerge shóp shyqpaıdy” dep osy túsinikti taǵy shegelep qoıady qazekem. Sol ras. Meniń ákem Áıip aqynjandy bolǵan kisi eken. Zamandastary onyń hatty ylǵı óleńmen jazǵanyn aıtady. Al onyń ákesi Hakimjan el ishinde “óleńshi Hakim­jan” atanǵan, dombyramen án aıtatyn, ári eshkimge sózin jibermeıtin, dilmar kisi bolypty. Meniń jasymda úlken kisi­ler “seniń sóz saptasyń atań Hakim­jan­ǵa uqsaǵan” dep aıtýshy edi. Degenmen, men áke jurtymda emes, naǵashylarymnyń yqpalynda óstim. Naǵashy atam Juma­ǵalı da, onyń qaryndasy Altynbas apam da keremet dombyrashy edi. Osy kisi­lerdiń shapaǵaty qanymda bolǵan shyǵar. Sosyn jalpy meniń týǵan jerim Áýlıekól dese – Áýlıekól der edim. Qazaq dalasynyń osy tusyna da arýaq qonyp, nar shókken. Áýlıekóldiń atyn burynǵy shejire shaldar eline ımandy­lyq shapaǵa­tyn shashqan Ásebek áýlıe­men baılanys­tyrady. Qoıandyaǵash aýylyn­da Keńes Odaǵy­nyń Batyry Sul­tan Baımaǵambetov aǵamyz týǵan. Munda belgili akademık Kenjeǵalı Saǵadıev, mınıstr Shaısultan Shaıahmetov erjet­ken. Áýlıekólge Ahmet Baıtursynovtyń da tabany tıgen. Ol kisi shamamen 1893 jyly osyndaǵy mektepte oqytýshy bol­ǵan. Negizi Ahańnyń anasy Kúnshe sheshe­miz bizdiń eldiń qyzy. Bul jaǵynan biz­diń el Ahmetti jıen deıdi. Al aǵaıyn­dy Aqtas, Baıtursynnyń etene qaryn­dasy Aqkenjeden meniń naǵashy atam týa­dy eken. Bul jaǵynan qýsaq men Ahańa jıensharmyn. Ájem anama deıin alty qur­saq kótergen eken, sol altaýy da she­ti­nepti. Jetinshi balaǵa aıaǵy aýyr kezinde atamyz­dyń túsine naǵashylary kirip, “Perzentiń­niń atyn Aqtas qoıshy, turaqtar” dep aıan beripti. О́mirge kelgen qyzǵa Aqtas dep er balanyń atyn qoıypty. Biraq ájem odan keıin týǵan jeti sábıin de jasqa tolmaı jer qoınyna berip otyrypty. Sol Aqtastan týǵan men de anadan jalǵyzbyn. Al ekinshiden, meni ónerge jaqyn etken de, aqyn etken de ósken, bilim al­ǵan ortam, mektebimdegi ustazdarym. Men jalpy elý jyldan beri ónerde júrmin dep esep­teımin. О́ıtkeni, esimdi bilgeli aýyl klýby­nyń sahnasynan tús­ken joqpyn. Aýyl­daǵy “qyzyl burysh­tyń” meńgerýshisi Aqan Jumaǵalıev aǵaı meni de kip-kish­kentaı kezimnen sahnaǵa shy­ǵaryp, óleń aıtqyzatyn, eresekter­den qal­dyrmaıtyn. Úgit brıgadasymen sho­pan­dardy, egis dalasyn aralap júrdik. Aýyl ónerpazdary eńbegin eshqashan min­det­simeıtin, aqy da suramaıtyn. Mań­daıyn kúnge qaqtap qoı baǵyp, egin egip júr­gen aýyldastarynyń aldynda án aı­typ berýdi ózderine paryz sııaqty kóre­tin. Sol kezdegi qoǵamdyq ómir adam­dar­dy ujymshyl­dyqqa, baýyrmaldyq­qa, bir-birine shynaıy qamqorlyq jasaýǵa tár­bıeledi. “Biriń – báriń úshin, báriń – biriń úshin!” degen uran tek mańdaı­sha­lar­­­da ǵana emes, sana­myzda jazylyp tur­­­ǵandaı bolatyn. Mektep qabyrǵasynda da kórkemóner­paz­dar úıirmeleriniń bel­sendi múshesi boldym. Beıimbet Maı­lın­niń “Shuǵanyń belgisi” shyǵarmasy bo­ıyn­sha spektakl qoıyp, sonda Shuǵa­ny oınaıtynmyn. Seniń ónerińdi aýyl bo­lyp kóredi, qolpashtaıdy, maqtaıdy. Osy­­­nyń bári de balany qanattandyryp, boıyndaǵy ushqyndy úrleı beredi eken ǵoı. – Siz jańa “Meni ónerge jaqyn etken de, aqyn etken de ustazdarym” dep aıtyp qaldyńyz. Osyǵan tolyǵyraq toqtalyp ótseńiz qaıtedi. – О́zim de osyny aıtqaly otyr­ǵan­myn. Mektep tek bilim berýmen shektel­meıdi. Ol balany jan-jaqty qalyptas­tyra­tyn qasıetti dúken ǵoı. Mektepte júrgende “Oshaǵan” degen qabyrǵa gazeti­niń redaktory boldym. Oǵan nashar oqı­tyn, tártibi tómen, kir-qojalaq júretin balalardy mazaqtap, óleń shyǵaryp jazyp qoıamyn. Osynyń barlyǵyna da meniń ustazdarymnyń yqpaly, olardyń talaby bolýshy edi. Negizi, mektepke baryp, balalardyń aldynda óziniń saba­ǵyn berip qana ketetin jandardy muǵalim deımiz. Osy oryndy bolar. Al ustazdyń maǵynasy odan tereń, tipti ol basqa túsinik sııaqty maǵan. Men ózime bilim bergen muǵalimderimniń barlyǵyn da ustaz dep astyn syzyp aıtamyn. Ustaz balany has músinshi sekildi somdaıdy, onyń boıyndaǵy kesapat qylyqtardy kesip tastap, tamasha qasıetterdi ush­taıdy. Al munyń ózi ustazdyń kúndelikti ýaǵyz aıtýymen bola qalatyn nárse emes, balanyń aldynda onyń ózi úlgi bolýymen, júrek jylýymen júzege asatyn qubylys qoı. Pedagogıkanyń ereksheligi, qıyn ári qasıetti sala eken­digi osynda. Meniń mekteptegi ustazdarym osyndaı jandar boldy. Áli kúnge deıin Qarataı Sársen­baev, Saǵyndyq Dos­maǵan­betov, Kúlásh Qurmanova, Kúlásh Mametanova sııaqty aramyzda aman-esen júrip jatqan aǵaı-apaılaryma meıram saıyn habar­lasyp, qut­tyqtaımyn, jaǵ­daı­laryn bilip qoıa­myn. О́zimiz biraz jas­qa kelsek te qart ustaz­darym baladaı aı­na­lyp-tolǵanyp, rııasyz kóńilden rıza­shy­lyqtaryn bil­di­rip jatady. Men aı­tys­qa baryp júrge­nim­de “balasy atqa shapsa, anasy úıde taqy­myn qysady” degen­­deı, bir tileýles­terim de osy ustaz­darym boldy dep bilemin. Olardyń menen kútken úmiti kóp edi. Men ómirde aıtys aqyny bolmasam da, báribir tulǵa bolarym anyq edi. О́ıtkeni, bala kezden óte belsendi jáne azamattyq ustanym­darym aıqyn boldy. Aıtys sony jurtqa jarııa etti. – Sizdiń ózińiz de ustaz mamandyǵyn qalaǵan ekensiz. Biraq jasyńyzdan óleń­ge, qazaq ónerine qushtar bola tura, orys tili men ádebıetiniń mamany boldyńyz. Oǵan da ustazdaryńyzdyń yqpaly boldy ma? – Joq. Men Qyzdar pedagogıka ınstıtýtynyń orys tili men ádebıeti fakýltetine túskenimde, ustazdarymnyń kópshiligi narazy boldy. 53 túlektiń arasynda mektepti men ǵana úzdik bitir­dim. Attestatyma tek dene shynyqtyrý men “mal sharýashylyǵynan” (ol kezde osyndaı pán bolǵan) ǵana “4” tústi. Memlekettik emtıhan tapsyrǵanda áde­bıet­ten shyǵarma jazatyn edik qoı. Sonda Ilııas Jansúgirovtiń “Qulager” poemasy boıynsha shyǵarmany óleńmen jazyp shyqtym. Sol óleń-shyǵarmanyń kórkemdigi qandaı ekenin qazir aıta almaımyn, biraq ustazdarym “beske” baǵalaǵanyna qaraǵanda, jaman da shyqpaǵan shyǵar dep oılaımyn. Meni matematıka páninen sabaq bere­tin aǵaıym matematık, hımııadan sabaq beretin apaıym hımık bolady dep oı­laı­­tyn. Ár pánniń muǵalimi ózine tar­ta­tyn. Aýylda júrgende “Qazaq valsin” aıtyp, ánshi bolýdy armandadym. Biraq sol kezde el ishinde óner adamy týraly pikirdiń durys qalyptaspaýyna baı­la­nysty meni úıdegiler konserva­torııaǵa jibermedi. Al orys tili men ádebıeti fakýltetine baratyndyǵym­dy eshkimge aıtpadym, bul meniń ishimdegi renishten týǵan sheshim bolatyn. Aýdan ortaly­ǵyn­daǵy mektep-ınternat janynda kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe boldy. Mine osyn­da oqıtyndar mektep oqýshylaryna ylǵı tıisedi, er balalardy urady. Balanyń ózin ǵana emes, ultymyzdy neshe túrli etip mazaqtaıdy. Sony estigende namys­tan tyrnaǵyma deıin kúıip ketetin edim. Nan suraıtyn orys­shamyz bolsa da olar­dyń óz aıtqandaryn ózderine qaıtara almaımyz, jasqanshaq­tana­myz. Olar ári kóp, ári bastyqtardyń bári solardyń sózin sóıleıtin sııaqty bolyp turady. Keıin oılasam, zamannyń jeli eken. Sodan ózgemen osy tilde teń dárejede sóılesýdi, qorlatpaýdy maqsat etýim armannan kem soqpady da, mektepti bitir­gen soń kóp oılanbastan osy fakýl­­tetke bardym. Ýaqyttyń ózi de osyny laıyq kórdi bilem. – Ásııa Áıipqyzy, ózińiz shyq jýytpaǵan qazaqtyń namysy úshin ózge tildi úırendińiz, ony jas urpaqqa úırettińiz. Al sol qazaqty ózińiz aıtysta qamshylap alatyn ana tilińizdiń jaǵdaıyn qazir qalaı dep bilesiz? – Til úshin qazynadan mıllıondaǵan teńge qarjy bólinip, jasalyp jatqan jumystardy, shyǵyp jatqan kóptegen sózdikterdi, kitaptardy, ashylyp jatqan mektepterdi joqqa shyǵarmaımyn. Alaı­da, qazaq tiliniń qoldanys aıasy keńip ketti dep taǵy aıta almaımyn. Ob­lys­tarda is qaǵazdaryn júrgizý memle­ket­tik tilge kóshti deıdi, bul aýdarma­shy­lardyń arqasynda. Memlekettik tilge kóshken el emes, qaǵaz ǵana. Qostanaı jaǵdaıynda aýdarmashy bolmaǵan kúni mekemeler is qaǵazyn oryssha jazady. Sol aýdarma­shy­nyń ózi tildi shala biledi, aýdarmasyn keıde túsin­seń, keıde túsinbeısiń. Res­pýb­lıkadaǵy jalpy kórinis te osy aıt­qandardan alys emes dep bilemin. Aýdar­mashy ustamaı qazaq tilin bilýiń kerek degen qatań talap joq. Orys tiline talap bolǵan kezde úıren­dik qoı. Ol kezde orys tiline qajet­tilik jasaldy. Sol qajetti­liktiń ózi tildi úırenýge talap emes pe? Táýelsizdik kel­gen­de týǵan bala búginde erjetti. Sodan ber­gi jıyrma jylda bir tildi úırenýge nege bolmasyn? Qazaq tiline qajettilik joq jáne bılik basynda júrgenderdiń arasynda til ja­nashyr­lary da joqtyń qasy. Prezı­de­nti­miz sııaqty eki tilde birdeı taza sóıleıtinderdi tym az baıqaımyz. Jıyrma jylda bir tildi meńgere almaı bılik basynda júr­gender­diń ıntellektýaldyq deńgeıin qalaı dep oılaýǵa bolady? Patrıo­tızm tilden bas­ta­lady. Qazaq tiliniń ar­tı­kýlıa­sııasynda kezdesetin erek­she­likter nemis, fransýz, aǵylshyn tilderinde de bar. Nıet bolsa qaı tildi de úırenýge bolady. Qazaqtar­dyń qanynda lıngvıs­tı­kalyq se­zim­tal­dyq bar, biz úıren­gen qaı tildi de múl­tiksiz sóıleı­miz. Orta Azııa, Kavkaz halyq­tarynyń orys tilinde óz tiliniń boıaýyn saqtap sóıleıtini keshirimdi sekildi, al bizden ony esh­kim kút­peı­tin. Son­dyq­tan óz aǵaıyn­dary­myz qazaq tilin múltiksiz sóılep tursa, qalǵa­ny da sol tilde sóı­leý­ge tyrysar edi. Biz óz artyq­shy­lyq­tarymyz­dyń baǵasyna jetý­den góri, ózgege eliktegishpiz. – Osy jáıt dinimiz turǵysynda da baıqalyp otyrǵan joq pa? – Din – jan dúnıe mádenıeti­niń atasy. Ishki mádenıetiń, jalpy jan dúnıeń taza bolmasa, dindi shy­naıy ustaı almaısyń. Áńgime jurt­tyń barlyǵynyń jaınamazǵa jyǵylýynda emes. Qazir jastar­dyń, orta jastaǵy kisiler arasyn­da da dinniń joly osy eken dep, basy-kózin tumshalap alatyndar kezdesedi. Bul da sol eliktep-solyqtap, ketetindigi­miz­den. Shúkir, aq dinimizdi quqaı etip kórsetken zaman ketti, qazir meshiti joq aýyl, eldi meken joqtyń qasy. Biraq, sol dindi urpaq sanasyna rýhanı baılyq, tárbıe etip sińiretindeı is-qımyl joq. Iesiz jastarymyzdy túrli sektalar ıele­nip ja­tyr. Reseıdiń telearna­laryn­daǵy jańa­­lyqtardan dinı taqyryptaǵy aq­paratty jıi estýge bolady. Olarda jeke tele­arna da bar. Onda dinı maǵyna­sy tereń áńgimeler, habarlar beredi. Biz­diń respýblıkalyq arnalardyń birinen beril­gen aıtysker aqyn Muhametjan inimizdiń habary jurtqa unaǵan bolatyn. Qazir kógildir ekrannyń pármeni kúshti, ony ımandylyq, adamgershilik tárbıe beretin habarlarǵa paıdalanǵanda nátı­jesi joǵary bolady dep bilemin. Qazir jyl saıyn qajylyqqa bara­tyndar qatary kóbeıdi. Bul jaqsy. Biraq Mekkege rýhanı tazarý úshin barǵandar­dyń jan dúnıesinde ózgeris boldy ma? “Qa­sıet­ti paryzdy óteýge baratyndar oǵan belgi­li bir dárejede ishteı daıyn boldy ma, álde qaltany kergen aqshanyń kúshi me?” degen oı keledi maǵan. Qajy­lyqtyń qoǵamdyq dáreje, artyqshylyq emes, paryz ǵana ekenin túsinse deısiń. Olar zaman­dastaryna qurǵaq ýaǵyzben emes, óziniń ımandylyq, adamgershilik úlgisin kórsetse, dinimizdiń jalpy jas urpaq tár­bıesine yqpaly da kúsheımek. “Imandy­lyq kimde joq, tilde bar da, dilde joq” degen osy. – Sizder aıtys kórigin qyzdyrǵan 80- jyldary qoǵamdaǵy qadaý-qadaý máse­le­lerdi qanyn shyǵara aıtyp júrdińizder. “Sóz túzeldi, tyńdaýshym, sen de túzel” dep Abaı aıtqandaı, sonyń nátıjesin kóresiz be búgin? – Negizi aıtys qazaqtyń qanynda bar óner. Ol tilimiz barda joǵalmaıdy. “Til – qural” dep Ahmet Baıtursynov aıt­qan­daı, aıtys qoǵamdaǵy kemshilikterdi synaýdyń, sodan arylýdyń quraly bol­ǵan ǵoı. Sondyqtan qoǵamda jarylmaǵan jaradaı máseleler pisip jetilgende aı­tys­qa da qajettilik, has ónerdiń almas­taı jarqyldaıtyn sátteri týady. Sekseninshi jyldary aıtysqa qoǵamda qajettilik týdy. Manap, Kóken, Táýshen sekildi aǵa-apa­lary­myzdyń sońyna ergen Áselhan, Qatı­molla, Qonysbaı sııaqty bizdiń býynǵa saıasattyń, ýaqyttyń shańy­men basylyp qalǵan aıtysqa jan bitirý, ony birshama joǵary serpip tastaý baqyty tıdi. Al qajettilik týdy deıtin sebebim, ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyl­­dary jutaǵan tilimizdiń, ógeısigen dini­mizdiń, aıaqasty bolǵan salt-dástúri­mizdiń jaǵdaıy adamdar júreginde qatta­lyp, shemen bop jatyr edi. Aıtys sonyń barlyǵyn janartaý etip jaryp, ortaǵa alyp shyqty. Biz aıtysqa arqaý etken máselelerdiń qazir qoǵamda ornyn taýyp, jónge kel­gen­deri bar. Mysaly, Naýryzdy alaıyq. Qazir bul elimizdi qoıyp, halyqaralyq merekege aınaldy. Salt-dástúrlerimiz de jandanyp, áspettelip otyr. Joǵaryǵa jal­taqtaǵan, “aǵa halyqqa”, eliktegen keńestik dáýirde adamdardyń sanasynda qalyptasqan keıbir túsinikke de jańa kózqaras qalyptasty. Mysaly, men sol jyldary “Orystyń qaıy­ńy, qysy deı­miz, Qazaqta qys bop, qaıyń óspeı­tin­deı” dep aıtyp júrdim. Qa­zaq­tyń keń baıtaq jeri degende, qylta­naq óspeıtin betpaq dalany elesteter edik. Munyń barlyǵy da otarlyq jymysqy saıa­sattyń yqpalymen qazaqtardyń shóldi aı­maq­tar­ǵa ysyrylyp ketkendiginen dep oı­laı­myn. Áıtpese, qazaq dalasynyń basqa shal­ǵaıyn bylaı qoıǵanda Qostanaı óńi­rindegi Amanqaraǵaı, Araqaraǵaı, Naýyr­zym ormandaryn qaıda qoıasyń? Osyndaǵy qaraǵaı, qaıyń halqymyzdyń sanasyna nege sińisti bolǵan joq deısiz. Boldy ǵoı. Qazaq sulý qyzyn qaıyńǵa, qaıratty, boıshań jandardy qaraǵaıǵa teńegen joq pa? Al tipti, Bıbigúl Tóle­geno­va aıtatyn “Qyzqaraǵaı” ánindegi qyz­qaraǵaı orystar “golýbaıa el” deıtin shyr­shanyń qysy-jazy kógildir tústi bolyp turatyn sulý túri. Shy­nynda “qyzqaraǵaı” keremet ataý emes pe? Aıtys jaqsynyń bárin ózinen buryn ózgege jamaıtyn ádetimizden arylýǵa yqpal etti dep oılaı­myn. Rýhty kóterdi. “Petrovka, Mıhaılovka, Semenovka, selolar qaptap ketti dalamyzda” dep edim aıtystardyń birinde. Jer-sý attaryn ózgertý máselesi qazirde de óte mańyzdy bo­lyp otyr. Jergilikti tarıhshy ǵalym­dar jyl saıyn ekspedısııa uıymdas­tyryp, zert­tep jatyr. Qostanaı óńirinde qazaqsha ataýy bolmaǵan jer, sý, eldi meken joq bol­ǵan. Qazir basqasyn aıt­pa­ǵanda, Qos­tanaı qalasyndaǵy qazaqsha atalatyn kóshe ataý­lary on paıyzǵa da jetpeıdi eken. Qıqy-jıqy bir kósheniń aty Qazaq dep atalady. Qazaqtyń jerinde osyndaı ataý kerek pe? Áıgili batyr, mámileger Shaqshaq Jáni­bektiń kindik qany Torǵaı dalasynda tamǵan. Onyń atyna bir kóshe berýge bolmaı ma? – ­Siz qazir ájeler nemerelerine ertegi aıtpaıdy degenge qalaı qaraısyz? – Men de ájeniń birimin, biraq neme­re­lerime ertegi aıtyp beremin dep ótirikshi bolǵym kelmeıdi. Men ózim ómir súrip jatqan ortadan, qoǵamnan basqasha emes­pin. Meniń balalarym barshasy sııaq­­ty balabaqshaǵa bardy, qazir neme­re­lerim ba­ryp júr. Demek, meniń nemere­lerimdi ózge­ler tárbıelep jatyr, al men de, kelinim de jumys istegennen keıin biz de ózgeniń balasyn tárbıelep júrmiz. Ár zamannyń óz ereksheligi, óz qajettiligi bar. Qazirgi bala­lar ertegini tyńdap, qııalǵa beril­meıdi, sol ertegini kózben kórgisi keledi. О́ıtkeni, olar teledıdary, ekrany bar zamanda ómir súrip jatyr. Áńgime­mizdiń basynda men telearnalar pármen­diligi týraly aıtyp edim. Sol oıymdy taǵy da qaıtalaǵym keledi. Otbasynyń, ananyń tárbıesi bala úshin ómirdiń basty tuǵyrnamasy eke­ninde daý joq. Biraq sol balanyń esin bilgennen kóretini kógildir ekran. Son­dyqtan “El bolam deseń – besigiń­di túze” degen uly Muhtardyń sózin­degi besikten búgingi kógildir ekran­nyń yqpaly kem emes. Jas urpaq tárbıesine osy ekran qatty áser-yqpal etedi. Qazirgi kishken­taı sábılerge Alpamystan góri Shrek, Fıonalar jaqyn. Sondyqtan telearna­lardan beriletin balalar habar­larynyń, mýltfılmderdiń barlyǵy da ulttyq sıpatta, halyqtyq mentalıtetimizge jaqyn bolýy kerek. – Osy aıtyp otyrǵandaryńyzdyń barlyǵy da túptep kelgende jastar tár­bıe­sine qyzmet etedi. Al jastar – eldiń erteńi. – Áńgime sonda. О́tkenniń barlyǵyn syzyp tastaýdyń qatelik ekenin zııaly adamdar jıi aıtady. Bizdiń jas kezimizde oktıabrenok, pıoner, komsomol saty­lary­­nan óttik. Munyń ózi jastarmen jumys­tyń bólip qoıǵan júıesi sııaqty eken. Qazir jastardyń belgili bir shoǵy­ry ǵana bel­sendi ómir súredi. Munyń ózi búgingi qoǵam­daǵy ekonomıka­lyq, qoǵam­dyq qaty­nastardyń ózgerýine baılanysty da shyǵar dep oılaımyn. Bizdiń jastyq shaǵy­myzdaǵydaı emes, qazir ár otbasy­nyń turmysy ár túrli. “Toq bala ash bala­men oınamaıdy” degen máteldiń shyndy­ǵyn kúnde kórip otyrmyz. Mate­rıal­dyq teńsizdik moraldyq teńsizdikke ákeledi. Osyndaı oılar kóńildi bultty kún­deı túnertip ótkenmen, ózim jastardyń bolashaǵynan úlken úmit kútemin. О́ıtkeni, olardyń bilim alýyna elimizde tamasha jaǵdaılar jasalyp otyr. Ár otbasy, ár adam Elbasynyń osy kemel isiniń qadirine jetýimiz kerek. Onyń mánisi bar tapqanyńdy bala tárbıesine salyp, ony bosańsytpaýda jatyr. – Ásııa Áıipqyzy, sizge endi sońǵy suraq. Jas kelgen saıyn syrtqy ádemi­likti, jastyq reńdi qalaı saqtap qalýǵa bolady? Qazir qalada da, aýylda da shashyn boıa­maıtyn áıel kemde kem. Solardyń barlyǵy derlik sán qýǵannan emes, shashynyń erte aǵarýynan amalsyzdan boıaıdy. Al sizdiń shashyńyzda bir tal aq joq. – Shashymnan buryn aýyldy ataǵa­nyńa júregim shym ete qaldy. Meniń bar­lyq jastyq shaǵym, ómirimniń kóp bóligi aýylda ótti. Naýyrzym aýdanyn­daǵy “Sosnov” keńsharynda turdyq. Dalanyń bar sulýlyǵy osy aýyldyń mańaıynda tunyp qalǵandaı bolatyn maǵan. Sonymen qatar baı sharýashylyq aýyldyń áleýmet­tik turmysyna da jaqsy kóńil bóldi. Aýyl­da tursaq ta kúıelesh bolyp ot jaqqany­myz joq, úıler ortalyqtan jylytyldy. Aýyl – altyn besik qoı, aqsaqaldar men ájelerdiń aldyn kespeýdi, kishige izetti, qa­ıy­rymdy bolýdy, dástúr-saltty ár qazaq­tyń boıynda aýyl qalyptastyrdy. Qazaqtyń óleńiniń de bulaq qaınary aýyl­da jatyr desem, jańalyq ashqanym emes. Al shashy aǵarmaǵan adamnyń ómiri jeńil, taǵdyr aýyrtpalyǵyn kórmegen degen túsinik bar. Olaı emes sııaqty, adamnyń syrtqy qalpynyń saqtalýy tuqym qýalaıtyn qasıet pe deımin. Meniń ájem seksennen asyp qaıtys bolǵanda bir tal shashy aǵarmastan ketti. Anam da shashyna aq túspesten dúnıeden ozdy. Ájem ashtyqty da, beınetti de, kóz jasyn da kórgen jan edi. Áńgimeniń basynda ol kisiniń balasy kóp shetine­genin aıtqanmyn. “Aýyldaǵy beıittiń jartysy meniki, bul ádire qalǵyr shash nege aǵarmaıdy?” dep shashyn jýǵan saıyn keııtin jaryqtyq. Qazaq qyzdary qaıyńnyń bezindeı qatty, emendeı myqty bolǵan ǵoı. Táýelsiz elimizdiń jetistigi, qýanyshy kóp qoı, shúkir. Jarmyn, anamyn, aqyn bolyp elime tanyldym. Osynyń bar­lyǵy da bir áıelge az baqyt emes. Biraq, aıtys aqyny bolý bir áıelge ońaı da júk emes. Ultymyzdyń, halqymyzdyń qamyn jegen oılarymdy ashyq aıtyp tastaımyn. Oıyńdy búltelektemeı ashyq, kesip aıta salýdan jergilikti bılik bar, zamandastar degendeı, jurtqa jaqpaı da qalasyń. Qazir aıtysqa kóp shyqpasam da, kóńilimdegi oıdy óleńge túsiremin. Jaqynda osyndaı bir oı qaǵazǵa óleń bolyp tústi. Júremin ne kúıdi keship tegi, Kókeıde jatyr oıdyń kóship legi. Týralyq tańdaıyma tańba bolyp, Ýyzben kelgen nesip besiktegi. Ádildik tolqı aǵyp aq bulaǵy, Aqbozy aqıqattyń shapqylady. Shyndyqty shytyrmannan sheship alsań, Týra sóz týǵanyńdy jat qylady. Sózimdi almady dep jeńis qalap, Kórsetpeı júrer saǵan tegis qabaq. Qyrtysyn qyńyr istiń jazam deseń, Dosyń da kete berer teris qarap. Shyndyqty shyrqyraǵan eleń etem, О́zgeden oı-pikirim nege bóten? Ortaq til tabý úshin ózgelermen, О́z tilińdi tisteýiń kerek eken. – Rahmet. О́nerińiz ortaımasyn. Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA. QOSTANAI.