Sonyń bir nyshany – aqparattyq erkindik. Tolassyz aǵylǵan jańalyqtar leginen ózine qajet aqparatty tabý arqyly adam óz suranysyn qanaǵattandyryp qana qoımaı, ózgege de áserin tıgize otyryp, álemdik kommýnıkasııada ózindik ornyn taýyp, atyn qaldyra alatyn dárejege jetti. Bul oraıda tulǵa men tulǵany, mádenıet pen mádenıetti, tipti bir tarıhı kezeńmen ekinshi tarıhı kezeńdi ózara tildestire alatyn buqaralyq aqparat quraldarynyń róli óte mańyzdy.
Media uǵymynyń ózi keń maǵynada avtor men oqyrman arasynda, tipti oqyrman men oqyrman arasynda ıdeıa tasymaldaýshy, olardy ózara kognıtıvti baılanyspen qamtamasyz etýshi dáneker degendi bildiredi. Onyń ujymdyq áreketi men jekelegen avtorlyq sıpattaǵy pragmatıkalyq nıetin jáne qoǵam ómirinde alar ornyn jańa qyrynan tanytý lıngvıster úshin qyzyǵýshylyǵy kúnnen-kúnge artyp bara jatqan úlken mindetke aınaldy. Zertteý nátıjesinde gazet dıskýrsy biz oılaǵannan áldeqaıda tereń mándi uǵym ekeni anyqtaldy.
Orta ǵasyrda keń serpilispen álemge taralǵan gazet alǵash ret Italııada paıda bolyp, tek bir bettik jańalyqtar tizbegi retinde halyq arasynda bir tıynǵa (gazetta) satylǵan. Ol zamanda kóshe boılap júgirgen jalań aıaq balalardyń qoldarynan sońǵy jańalyqtar jazylǵan paraqty kez kelgen jolaýshy satyp ala bermeıtin. Oǵan sebep oqý-jazýdyń damymaǵan shaǵy bolsa kerek. Birte-birte qoǵam damýymen oqý-bilimge qushtarlyq jas pen ult talǵamastan keń taralyp, gazet oqyrmany kúnnen-kúnge arta tústi.
Kez kelgen eldiń kúndelikti qarapaıym tirshiligimen tanysýdyń ońaı joly – onyń baspasózine kóz júgirtý. Sóz etilgen árbir taqyryp – sol qoǵamnyń oqyrman qaýymy úshin kókeıkesti másele bolsa kerek. Demek, el aınasyna aınalǵan gazet búginde halyq ómiriniń tikeleı kórsetkishi bolyp qana qoımaı, ózekti máseleni sheshýge alǵashqy qadam jasaýshy negizgi bitimger retinde úlken ról atqarady. Osy oraıda Batys jáne Shyǵys mádenıetiniń erekshelikterin aıqyn sıpattaýshy baspasóz salasyn saraptaı kele, el arasynda bedeli, taralymy men áleýmettik róli jaǵynan bir-birine sáıkes keler birneshe gazetti tańdadyq. Oqyrman sany men áleýmettik bedeli jaǵynan zertteý qazaqtildi «Egemen Qazaqstan» gazetinen bastalyp, oǵan saı keler aǵylshyn tildi The Independent (aǵylsh. egemendi) gazetimen jalǵasty. Árbir nómirden suhbat janrynda jazylǵan mátinderdi irikteı otyryp, olarǵa persýazıvti kommýnıkasııa turǵysynan taldaý júrgizý arqyly mátin avtorynyń negizgi ıdeıasyn, ony oqyrman nazaryna ońtaıly túrde usyný ádisin jáne shyqqan nátıjesin anyqtadyq. Batys jáne Shyǵys qoǵam ómir men oqyrman suranysynyń árkelki bolýyna baılanysty eki mádenıettiń aqparat daıyndaý tásilderinde jáne ony qabyldaýshy oqyrmannyń talǵamynda birshama ózgeshelik bar ekeni baıqaldy. Oǵan mysal retinde «Egemen Qazaqstan» gazetiniń árbir nómirinde jaryq kóretin maqalalar áleýmettik ómirdiń barlyq salasyn qamtýy jáne jıi jarııalanatyn saraptamalar men suhbat materıaldarynyń qoǵam ómirindegi árbir taqyrypty naqty aıqyndaý maqsaty dálel bola alady. Sondaı-aq bul gazette jarııalanyp júrgen tarıhı-tanymdyq materıaldardyń oqyrman nazaryna jıi usynylýy persýazıvti kommýnıkasııa turǵysynan tereń taldaý júrgizýdiń negizin qalady. Jýrnalısterdiń til baılyǵy, sóz sheberligi jáne zamanaýı talǵamy qoǵamnyń búgingi suranysymen astasyp jatyr jáne aqparattyq básekelestikte olar respýblıkada aldyńǵy qatardan kórinýde.
Ádette Batys baspasóz salasynda aǵylshyn jýrnalısi ózindik mátinin dál qazaq avtoryndaı egjeı-tegjeıli emes, shaǵyn kólemdi aqparat retinde usynýdy jón kóredi. Odan bólek, batystyq tilshi oqyrman nazaryna usynar aqparatty ózindik taraptan sıpattaı kele, qorytyndy tóreligin oqyrmannyń ózine qaldyrady. Al qazaqtildi avtor jazǵan árbir sózin jáne oqyrmanǵa usynar árbir ıdeıasyn ózindik dálelderimen rastaýǵa asyǵady jáne kókeıkesti máselelerdi sóz etkende oqyrmanǵa astarly oı tastaıdy.
Bir ıdeıanyń rastyǵyn moıyndaý – oǵan nanýdyń alǵysharty. Jahandyq máseleni jergilikti oqyrman qaýym kózqarasyna saı óńdep, áleýmettik nemese mádenı kereǵar uǵymdardy aýdıtorııa nazaryna utymdy túrde usyný – árbir jýrnalıske qoıylar negizgi talap. Qalam sheberi óziniń kásibı tájirıbesi men qoǵamdaǵy ómir damýynyń baǵyty, ereksheligi jáne suranysy týraly bilimin ushtastyra otyryp, oqyrman qaýymyn ortaq bolar ámbebap mátin ázirleýge tyrysady. Daýly saýal, ózekti máseleniń qaı-qaısysyn tilge tıek etse de, árbir tilshiniń basty pragmatıkalyq nıeti – oqyrmandy álemdik úrdis jańalyqtarymen aqparattandyryp qana qoımaı, onyń tarapynan jaýapty áreket kútý. Kásibı yntasy men qalamgerlik sheberligin biriktire otyryp, belgili bir áleýmettik máselege baǵa berý arqyly jýrnalıst mátininiń túıindi oıyn aldyn ala qurady. Suhbat janrynyń talabyna saı, qozǵalǵan taqyryp boıynsha áleýmettik ómir salasynyń bedeldi tulǵasymen nemese bilgir mamanymen bolǵan áńgimeni jýrnalıst oqyrman qaýymyna pash ete otyryp, ózekti máselege jańa kózqaras pen kásibı pikir bildirý arqyly sony sheshim usynady. Basty nazarda, árıne oqyrman qaýymnyń suranysy men talǵamy bolýy mindetti. Jýrnalıstiń tynymsyz eńbegi men aqparattyq izdenimpazdyǵynyń nátıjesi jazǵan mátininen kórinis tabary anyq. «Estimegen elde kóp» taqyryptardy ǵana qozǵamastan, el ómirindegi árbir ózekti máselege tereń de dáıekti jaýap izdeý arqyly, onyń aq-qarasyn oqyrman nazaryna aqıqatynan usynýdy kez kelgen qalamger óziniń paryzy dep biledi.
Batystyq jáne shyǵystyq kózqaras pen mádenı erekshelik, ómirlik ustanym men áleýmettik qundylyqtyń barlyq sıpaty gazet mátinderinen aıqyn baıqalady. Barshaǵa ortaq tilmen jazylǵan mátinde oqyrman sózderdiń nomınatıvtik qasıetine qaraǵanda emotıvtik qasıetin jıi tirek etedi. Oǵan sebep qozǵalar taqyryptyń qoǵam úshin tanys nemese beıtanystyǵy bolsa kerek. Eski ıdeıaǵa jańa kózqaras qajet kezde jáne jańa uǵymnyń oqyrman úshin shynaıy mánin ashýda talaı jolmen mátin jazatyn avtor endigide máseleniń baıyby neden týyndap, nelikten oqyrman bul saýalǵa basty nazar aýdarýy kerek ekenin dáleldeýge tyrysady. Degenmen, ár mádenıettiń ózine saı qundylyǵy bar bolsa, sol qundylyqty qasterleýdiń de ózindik joly bar. Árbir jýrnalıstiń esten shyǵarmas bir qaǵıdasy – rýhanı qundylyqtardan attamaý. Halyqtyń tynys-tirshiliginde, kúndelikti ómirinde nendeı másele daý týǵyzsa, sonyń ózindik sheshimin usynýdy aǵylshyn avtory bir taraptan sıpattasa, qazaq avtory ózge taraptan sıpattaıdy. Uqsastyqtary lıngvıstıkalyq birlikterin utymdy qoldanýynda bolsa da, erekshelikteri mádenı kózqaras pen tulǵalyq bolmysta ekenin anyqtadyq.
Bizdiń ulttyq baspasóz salasy, onyń kósh basynda turǵan «Egemen Qazaqstan» gazeti qoǵammen birdeı damyp keledi. Gazet tilshileri aqparatty jańasha sıpatta berýdi jetik ıgergen jáne aǵylshyn gazetterinen bir mysqal da kem emes. Zertteýimizdiń nátıjesinde anyqtalǵan erekshelikterge saı, otandyq baspasóz salasynda persýazıvtik kommýnıkasııanyń gazet aqparatyn usynýshy strategııalyq tásilderi aǵylshyn gazetterine qaraǵanda, aýqymy jóninen artyq ekeni dáleldendi. Sonyń ishinde «Egemen Qazaqstan» tilshileriniń jıi qoldanatyn aqparattyq taktıkasy aǵylshyn gazetinde múldem kezdespeıtindigi belgili boldy.
Medıakommýnıkasııanyń áleýmettik ózgeristerge eń ıkemdi salasy sanalatyn gazet dıskýrsynyń persýazıvtik qasıetin anyqtaýda júrgizgen zertteýimizdiń qorytyndysy boıynsha eki eldiń tilshileri aqparat usynýdaǵy kásibı sheberligi jaǵynan birdeı ekenin dáleldedi.
Maýe Adyrbekova,
Abylaı han atyndaǵy QazHQ jáne ÁTÝ doktoranty
