Qundy mura jaıly jańa derekter

Maqalada «Mekemeniń ǵylymı-ádisteme jónindegi orynbasary Qaıyrjan Kúzembaevtyń aıtýyna qaraǵanda, bul shyǵarma fıqh ilimin, ıaǵnı ıslam zańdary jınaǵyn tápsirlegen asa baǵaly týyndy. Avtory eki adam, naqtyraq aıtqanda, qos ǵulamanyń biriktirilgen eńbegi. Birinshisi – Shamsýddın Mýhammad bın Hýsamýddın ál-Horasanı ál-Kýhýstanı atty ǵalym bolsa, ekinshisi hıjranyń 953-jyldary dúnıeden ótken (mılládı kúntizbesi boıynsha 1546 jyly) Fahrýddın bın Ibrahım ápándi ál-Qazanı degen adam eken.

Kitap jaıly anyqtamalyqta bul týyndy hıjranyń 941 jyly (mıllədı kúntizbesi boıynsha 1534 jyl) zulqıdja aıynyń 18-juldyzy sərsenbide jazylyp bitkeni jaıly taspalanypty. Biraq arada úsh ǵasyrdan astam ýaqyt ótkende, ıaǵnı hıjranyń 1308-jyly (1890) erejep aıynda jaryq kórgeni jaıly jəne baspadan shyǵar tusta qańtar aıynda birinshi basylymyna, al tamyz aıynda ekinshi basylymyna ruqsat alynǵandyǵy týraly derek saqtalǵan.

Kitaptyń birinshi bóligi – «Jamıǵ ar-rýmýz» dep atalyp, munda Shams ad-dın ál-Kýhýstanıdiń hanafı məzhaby bo­ıynsha ıslam fıqhteriniń (zańdarynyń) təpsiri jazylǵan.

Kelesi bóligi – «Ǵaýas əl-bahraın» dep atalady eken. Munda negizinen ǵa­­lym Fahrýddın əl-Qazanıdiń ıslam ilim­­derine jasaǵan túsindirmesi beril­gen.

Bul bólim 93-betten bastalyp 712-bet-pen aıaqtalǵan. Munda saýda-sat­­­tyq túrleri men sharttary, ósim týra­syn­­da, jalǵa alý-berý talaptary, kepil, serik­testik, ósıet, urlyq, qylmys se­kildi t.b. taqyryptar qamtylǵan. «Kitap­tyń alǵashqy betiniń joǵary jaǵynda «Kitaptyń ıesi Mýlla Darýısh bın Ma­han» degen arabsha jazý bar.

Osyǵan qaraǵanda bul adam týyndy­nyń jaryq kórýine atsalysqan jəne avtorlyq quqyna ıelik etýshi tulǵa bolsa kerek», deıdi Qaıyrjan Ǵızatuly» dep jazylypty.

Qazaq jeriniń orta ǵasyrlyq oıshyl perzentterin zerttep júrgendikten de astanada eńbegi saqtaýly Shams ad-dın ál-Kýhıstanı jaıly shaǵyn habar meni qyzyqtyrdy. Sóıtip ol jaıly jazba derekter izdestire bastadym.

Shams ad-dın Muhammed bın Husam ad-dın ál-Horasanı ál-Kýhıstanı kim? Onyń qalamynan týǵan nendeı eńbek? Osy máseleler boıynsha birqatar jazba derekterdi qarap shyqtym. Áli ázir tabylǵany atalǵan Horasan perzentine qatysty ǵana. Ekinshi zııaly týraly taǵy da izdestire túsermin. Áýeli Shams ad-dınniń ómiri men onyń atalǵan eńbeginiń mán-jaıyna toqtalaıyn.

Kýhıstandyq ǵalym týraly Osman tarıhshysy Hadjı Halıfa ( Ál-Allama ál-Maýlaı Mustafa bın Abdalla ál-Qustantanı ar-Rýmı ál-Hanafı ash-sha­hır mýlla Katıb Chelebı), arab qalam­gerleri Ábý Rıda Kahhala, Ismaıyl pasha ál-Bagdadı, Sarkıs, Zırıklı, túrik ǵalymdary jáne nemis shyǵystanýshysy K.Brokelman jáne t.b. belgili ǵalymdar eńbekterinen azdy-kópti maǵlumattar tabyldy.

Áýeli Shams ad-dınniń ómirbaıany­na nazar salaıyq. Túrik ǵalymdary Ahmet О́zel men Ahmet Iaman «Horasan kent­teriniń biri Kuhıstannan shyqqan Shams ad-dın Muhammed bın Husam ad-dın ál-Horasanı ál-Kýhıstanı oı­shyl hanafıt ǵalym. Ámir Temir (1366-1405) ámirshileriniń biri Huseın Baı­qaranyń uly Sultan Muzaffar Huseın Myrza zamanynda Geratta shaıh ál-ıslam Haraýıdiń (Kazy Ábý-l-Malı ál-Haraýı­diń) shákirti bolǵan. Isam ad-dın ál-Isfaraınıdiń synyptasy edi. Kitap isimen (kitapty kóshirýmen) aınalysyp kún kórgen. 1507 jyly Ge­ratty da Aqsaq Temir áýletinen tar­typ alǵan shaıbanılerdiń kósemi Shaı­banı han (Shahıbek han) (1451-1510) ırandyq Safaýı Shah Ismaıldan (1517-1576) jeńilip, aımaqtaǵy súnnı musylmandarǵa qysym kórsetile bas­taǵanda Shams ad-dın Kýhıstanı Buha­rada beıtaraptyq kórsetip tynysh otyr­dy. Safaýılermen de soǵysyp, Ba­byr­dy da 1512 jyly jeńiliske ushy­ratyp Maýarannahrda bılik qurǵan Muha­med Shaıbanı han kóshpeli ózbekter memleketiniń bıleýshisi Ábilhaıyr hannyń shóberesi edi. Al Ýbaıdýlla han (Shahıbek hannyń) inisi Mahmut sul­tannyń uly-tyn. Onyń tusynda Iran­daǵy Safaýı memleketinde shıızm kú­sheıdi. Osyndaı kezde Shams ad-dın ál-Ký­hıstanıdi sol Ýbaıdýlla han ámir­liktiń bas qalasy Buharanyń múftıi etip taǵaıyndady. Qurmetke bólengen ál-Kuhıstanı Maýarannahdyń barlyq aımaǵyna hadıs, ýaǵyz taratyp otyrdy. Sóıtip Shams ad-dın Buharada qaıtys boldy. Dúnıeden ótken merzimi retinde 1543 nemese 1546 ıakı 1556 jyldar kórsetiledi» dep jazǵan.

Shams ad-dın ál-Kýhıstanı Muham­med Zahır ad-dın Babyr (1483-1530) men onyń bólesi, qazaq halqynyń qaıta­lanbas dara tulǵasy Muhammed Haıdar Dýlatıdiń (1446-1551) zamandasy bolatyn. Al Ýbaıdýlla han Muhammed Haıdar Dýlatıdiń ápkesi Habıba Ha­nyshqa úılengen, ıaǵnı Ýbaıdýlla han M.H.Dýlatıdiń jezdesi.

Sóz bolyp otyrǵan kez sóıtip Asqaq Temir urpaqtarynan shaıbanılerdiń Orta Azııanyń Tashkent, Ándijan, Mar­ǵulan, Samarqan men Buhara jáne qazirgi Tájikstannyń da biraz jerlerin tartyp alý úshin feodaldyq alasapyran soǵystar júrgizip jatqan kezi-tin.

Shaıbanılerdiń Shams ad-dındi Buha­ranyń múftıi etip taǵaıyndaǵanyna qara­ǵanda olardyń Kýhıstan perzentine degen yqylasy jaqsy bolsa kerek. XV-XVI ǵasyrlarda Orta Azııa men Qazaq­­stannyń ońtústigin de qamtyǵan dinı, áýlet, taıpaaralyq shaıqastar jaı­ly M.Z.Babyrdyń «Babyr namesi» men Mu­hammed Haıdar Dýlatıdiń «Ta­rıh-ı Rashı­­dıinde» egjeı-tegjeıli jazyl­ǵan­dyqtan da bul jerde oǵan toqtalmaı-aq qoıaıyn.

Bir kezderi taq úshin talasyp qyryq pyshaq bolǵan Babyrlyqtar men shaıba­nı­lerdiń kópshiligi qazir Buharada bir qabirstanda jatyr.

Shaıbanılerge qarsy turar qaýqary joǵyn paıymdaǵan Babyr baba Kabýlden Úndistanǵa, al M.H.Dýlatı Qashǵardaǵy jezdesi Saıd hanǵa, biraz jyldardan soń Kashmırge ketti. Ekeýi de Úndistan je­rinde dúnıeden ótti. Babyr qazir Kabýlde, M.H.Dýlatı Kashmır astanasy Srı­nagardaǵy «Mazarı Salatınde – «Sultandar marzatynda» jatyr.

Buhara demekshi Shams ad-dın ál-Ký­hıs­tanıdiń ómiri men eńbegi jaıly О́z­bekstannyń ál-Bırýnı atyndaǵy Shy­ǵys­taný ınstıtýtynyń qoljazba qory­nan da birer derek ushyrasty.

Horasandyq ǵalym (ál-Kýhıstanı) týraly atalǵan Instıtýttyń qoljazba qory katalogynan da tómendegideı jazba materıal taptym.

«Shams ad-dın ál-Kýhıstanı Sadr ash-Sharıa (nemese Ýbaıdýlla bın Ma­sýd bın Mahmud ál-Mahbýbıdiń «Ýıqaıa ar-rıýaıa fı masaıl ál-Hı­daıa» atty shyǵarmasyna «an-Nýqaıa» atty túsindirme jazǵan deıdi» ózbek shyǵystanýshylary. Sondaı-aq olar onyń aty-jónin «Shams ad-dın Muham­med ál-Kýhıstanı as-Samlanı ál-Hora­sanı (?-1554)» deýmen qatar ómirbaıanyna da qysqasha toqtalǵan.

«Shams ad-dın Horasanda týylǵany­men Kýhıstanǵa qonys aýdarǵan (Iran­nyń ońtústik shyǵysyndaǵy Kýhıstan kenti qazir de bar). Kýhıstanda Shams ad-dın «An-Nýkaıaǵa» túsindirme jazýǵa kirisken. Dinı-saıası isterde de alasapyran kezdiń jaǵdaıy ony da janap ótpedi. Áıtse de ol túsindirme isin jalǵastyra berdi. Eki jarym jyldaı ter tókken ol 1533-1534 jyldary (qoljazbanyń alǵashqy nusqasyn) aıaqtady da ony «Jamı ar-rýmýz» dep atady. Birjola biti­rýge shııtterdiń shabylýynan qaı­my­ǵýy sebep boldy da 1537 jyly shaıbanıd Ýbaıdýlla hannyń ordasyna (Buharaǵa) qonys aýdardy. Ýbaıdýlla han oǵan ol súnnızmge adal belgili ǵalym bolǵandyqtan qamqorlyq jasady da ony búkil Maýarannahrdyń múftıi etip taǵaıyndady. Ol sonda (Buharada) óziniń negizgi eńbegin tolyq óńdep, týzetýler jasap bitirgen soń, ony Ýbaıdolla hanǵa tartý etti.

Bizge Shams ad-dın ál-Kýhıstanıdiń úsh eńbegi jetti. Olar:

1. Lútfýlla Nasafı Fadıl ál-Kaı­danıdiń (?-1349) «Mýtallıb ál-mý­sal­lı» atty dinı shyǵarmasyna jaz­ǵan túsindirmesi. Ol jaıly nemis shyǵys­tanýshysy K.Brokelmannyń «Geschichte der Arabischen Litteratur» (qysqasha «GAL»), II tom, 198 bet» jáne GAL-dyń «Qosymshasy» (Supplementband), II tom, 269-bet) atty eńbekterinen qaraýǵa bolady. «Mýtallıb ál-mýsalım» ádette «Fıqh ál-Kaıdanı» dep atalady. Túsin­dirme 1540 jyly aıaqtalǵan.
2. «Ál-Faýaıd ad-dııa» («Dııa ad-dınge keńes», parsysha «az-zııa»). Dııa – ýaǵyz, aqyl, tálim, nusqaý, ereje degen maǵynany bildiredi. Bul ataqty aqyn Abd ar-Rahman ál-Jamıdiń til máselesine qatysty Ábý Amr Jamal ad-dın Ýsman Ibn ál-Hadjıbtiń (1175-1249) «ál-Kafaıa» atty trakta­tyna (ol keıde «ál-Muqaddıma ál-kafı fı-n nahý» dep atalady) jasalǵan sýper­túsindirme. Shams ad-dın ál-Kýhıs­ta­nıdiń bul shyǵarmasy jaıly da K.Bro­kel­mannyń (K.Brokelmann) GAL, I tom, 304 bet jáne GAL-ǵa jasalǵan «Qosym­shasynan» (Supplementband I tom, 533-bet) qaraýǵa bolady.

Osman tarıhshysy Hadjı Ha­lıfa (1609-1657) Shams ad-dın ál-Kýhıs­ta­­nıdi dúnıeden ótti dep 1554 jyldy kórsetken. Ol «Jamı ar-Rýmýz» túsin­dir­mesiniń avtory retinde Shams ad-dın ál-Kýhıstanıdiń bilimi men bedeline joǵary baǵa bergen. Deı turǵanmen tilshi, ádebıetshi Ábý Ishaq Isam ad-dın ál-Isfaraını as-Samarqandı (1438-1538) men Álı ál-Qarı ál-Haraýı (ekeýi de) «Shams ad-dın ál-Kýhıstanı óz ke­ziniń kitap satýshysy ǵana edi. О́z zaman­dastary arasynda quqyqtyń (fıh­tyń) bilgiri nemese bilimi ıakı bas­qa da isterimen belgili emes-ti. О́z túsin­dirmesinde ol «aryq pen semizdi (ıaǵnı aryq pen qaıyrymdy, senimdi men álsiz­di teksere jáne túzetip anyqtaı alǵan joq. Ol otynǵa túnde barǵan kisi sııaq­ty edi, óz isinde óńdelmegen shıki men pis­pegendi ajyrata almady» dep kiná taqqan.

Al Hadjı Halıfa Isam ad-dın ál-Isfaraını men Ibn ál-Hadjıbtiń Shams ad-dın ál-Kýhıstanıge aıtqanymen kelis­peı «ál-Kýhıstanıdiń eńbegi óte paı­daly, asa bir yjdahattylyqpen ja­zyl­ǵan dúnıe. Isam ad-dın ál-Isfaraını ál-Kýhıstanıdiń fıqh boıynsha ǵulama­lar arasynda bıik dárejeli orynda bol­maǵan jáne qýattylyǵy jaǵynan álsiz, durys-qate dep birneshe nárselerdi «Ja­mıǵ ar-rýmýzde» tereń zertteı al­ma­ǵan degen. Degenmen eńbekke úlken qyzyǵý­shylyq tanytqan ortaǵasyrlyq osmandyq ǵalym Ilahızade Muhammed bın Iýsýf ál-Býrsaýı ál-Kýhıstanı eńbegine hashııa (túsindirme) jazǵan. Ol «Jamıǵ ar-rýmýzge» sharh jazǵan ál-Kýhıstanıdi ál-Isfaraınıdiń syna­ǵanyn zamandastar arqasynda jıi kezde­setin básekelestiktiń áseri. Sol sebepti de ol Shams ad-dınge shekten tys syn sada­ǵyn qadaǵan» deıdi.

3. «Sıradj ad-dın ál-Ýshıdiń «Bad ál-amalıine», ıaǵnı dinı ýaǵyzǵa qatysty óleńderine túsindirme jazǵan.

Sıradj ad-dın Ýshı (Ábý Muhammed [Ábý-l Hasan] Sıradj ad-dın Álı bın Ýsman bın Muhammed at-Taımı ál-Ýshı ál-Matýrıdı ál-Farǵanı – ?-1179) hanafıt faqıh ǵalym. Qyrǵyzstandaǵy Osh shaharynda turǵan. Ol jaıly orta ǵasyrlyq ál-Qurashı, Ibn ál-Qutlýba sekildi ǵalymdardyń jazbalary bar.

«Ál-Amalı» («ál-Qasıdatý-l lamııa, «Badı-l amalı) Matýrıdı aqıdasyna saı jazylǵan rısala. Sıradj ad-dın Ýshıdi de Hadjı Halıfa (Katıb Chelebı), nemis shyǵystanýshysy K.Brokelman (C.Brokelman, GAL, Suppl. I, 765-bet) da óz eńbekterinde atap ótken.

Hadjı Halıfa (Katıb Chelebı) «Kashf az-zýnýn an asamı ál-kýtýb ýa-l fýnýn» atty arab tilinde jazǵan eńbe­ginde (II tom, 1802, 1971-1972 better) «Maýlana Shams ad-dın ál-Kýhıstanı «Hıjranyń 950 jyldar aralyǵynda dúnıeden ótti. «Sharhy» (túsindirmesi) «Aralas (eńbek). Ál-Hamdýlılla (ol qaǵıdany kóterdi» dep qysqa qaıyra otyryp, taǵy bir betterinde (1971-1972) «ál-Maýla Shams ad-dın Muhammed ál-Horasanı, sońyra Kýhıstanı, keıinirek Buharaǵa kelip qonystanǵan» deıdi.

Ismaıyl pasha ál-Bagdadı (?-1920) «Ha­dıatý-l arıfıın asma ál-mýalla­fıın ýa asar ál-mýsannafıın mın «Kashf az-zýnýnide» (II tom, 241-bet) «Mu­ham­med bın Husam ad-dın ál-Ho­ra­sanı ál-Kýhıstanı Shams ad-dın ál-Hanafı hıjranyń 962 jyly dúnıeden ótti. Ol «Jamıǵ ar-rýmýz fı sharh an-Nýqaıa», «Jamıǵ án-mabanı fı sharh fıqh ál-Qaıdanıdiń avtory» deıdi. Mun­da ol ony basqa derekterde kórse­til­­megen Muhammed degen esimimen ataı oty­ryp, Shams ad-dınniń hanafıt eke­nine kóńil aýdarǵan, ári Shams ad-dın degen nys­pysyn, esim soıyn sóılemniń sońynda keltirgen.

Karl Brokelman «Geschichte der Arabischen Litteraturasynyń» birinshi tomynyń 369-betinde «Shams ad-dın Mu­hammed ál-Kýhıstanı [hıjranyń] 952/1545 jyly qaıtys bolǵan» deı kele, onyń eńbekteriniń Laknaý, Kalkýtta (Úndistan), Stambul (Túrkııa), Qazanda (Tatarstanda) saqtaýly ekenin jazǵan. Sol kitabynyń 469-betinde «Jamıǵ ar-rýmýzdiń» (avtory Shams ad-dın Mu­ham­med ál-Kýhıstanı [hıjranyń] 950/1534 jyly dúnıeden ótken» deıdi de «Jamı ar-rýmýzdyń» áleminiń qandaı kitapha­nalarynyń qoljazba qorlarynda ekenin aıtqan.

Karl Brokelmannyń atalǵan kita­by «Qosymshasynyń» (GAL, Erster Sup­plementband, Leiden E.J. Brill 1937)» 533-betinde Abd ar-Rahman Dja­mı­diń «ál-Faýaıd ad-dııaııasy» kitap­tyń qys­qasha túsindirmesi degen. Osy «Qo­sym­­shanyń» 648-betinde de Orta Azııa­nyń belgili hanafıt ǵalym Sadr ash-Sharıa­nyń Ýbaıdýlla bın Masýd bın Ýmar bın Ýbaıdýlla bın Mahmud ál-Mahbýbı, «Sadr ash-sharıa as-sanı» (?-1346) «an-Nýkaıasyna jazǵan túsindirme­si­niń jahannyń qandaı el­deri men kitapha­nalarynda saqtaýly eke­nin kórsetken.

Arab bıblıografy Ábý Rıda Kahha­la «Mýdjam ál-mýallafıın tarad­jım mýsan­nafı ál-kýtýb ál-arabııa», Beı­rýt (jyly kórsetilmegen), 9-tomynyń 179-be­­tinde Kýhıstan perzentiniń esim tiz­begin «Muhammed ál-Kýhıstanı (?-1555)» dep bastaǵan da «Muhammed bın Hu­sam ad-dın ál-Horasanı ál-Kýhıstanı ál-Hanafı (Shams ad-dın) deı otyryp, ári qaraı «Faqıh (zańger) Buharada tur­dy. Eńbekteri «Jamıǵ ar-rýmýz fı sharh an-Nýkaıa», «Jamıǵ ál-mabanı fı sharh ál-Kaıdanı», «Sharh mýkaddıma as-salat», al ol Hanafı fıhqy­nyń bir tarmaǵy» degen. Ol jaıly Hadjı Halıfa, Ismaıyl patsha ál-Baǵdadı, az-Zırıklı eńbekterinde de aıtylatynyn eskertken.

Endi túsiniktirek bolý úshin Shams ad-dın ál-Kýhıstanıdiń ómiri men shy­ǵarmashylyǵynda attary men eńbekteri atal­ǵan nemese arnaıy sóz bolǵan zııa­lylar men túrli parasat ıeleri, tipti Shams ad-dındi synaǵandardyń ómir­deregi men eńbekteri týraly da qysqasha bolsa da aıta keteıik.

1. Lýtfýlla Fadyl an-Nasafı ál-Kaıdanı (?-1349) О́zbekstannyń bu­rynǵy Nasaf, qazirgi Qarshy qalasynda týylǵan kórnekti ǵalymdardyń biri. Lýtfýllanyń «fıqhı Kaıdanı jáne Islamnyń fıqh ilimine qatysty «Rı­sala fı ýnýanı-l mashrýǵat ýa ǵaı­rı-l mashrýǵat ýa ahkamýha» atty shyǵarma­lary bar. Lýtfýlla moǵoldar kezinde birte-birte joǵalyp bara jatqan fıqh ilimin jandandyrýǵa tyrysqan. Sol sebepti de ol «Fıqh ál-Kaıdanı» atty atalǵan eńbeginde ǵıbadat máselelerin kóbirek sóz etken.
2. Ábý Ishaq Isam ad-dın Ibrahım bın Muhammed bın Arabshah ál-Isfa­raını as-Samarqandı (1468-1538) til­shi jáne ádebıetshi hanafıt ǵalym. Abd ar-Rahman ál-Jamıdiń shákirti. Til, she­shen­dik óneri, logıka, fılosofııa, kalam sala­larynda jetistikterge jetken. Gerat pen Buharada sabaq bergen. 1538 jyly Samarqanda dúnıeden ótti. Bizdiń zamanymyzǵa onyń kóptegen eńbekteri jetken. Olar:

«Sharh adab as-Samarqandı fı adab ál-bahs»

«Hashııa ala tafsır ál-Baıdaýı»

«Sharh rısala «ar-Rashıhıa fı aqsam ál-ıstıarat»

«Sharh ash-Shamaıl lı-t Tırmızı»

«Sharh taýalıǵ ál-anýar lı-l Baıdaýı»

3. Álı ál-Qarı (Ábý-l Hasan. Nýr ad-dın Álı bın Sýltan Muhammed ál-Qarı ál-Haraýı – ?-1605) belgili hanafı ǵalym. Geratta (Qazirgi Aýǵanstanda) týǵan. Alǵashqy bilimdi óz elinde alǵan soń Mekkege qonys aýdarǵan. Onda Ábý-l Hasan ál-Bakrı, Mýttakı ál-Hındı, Ibn Hadjar ál-Haısamı jáne Qýtb ad-dın ál-Makkı sekildi óz keziniń bel­­gili ǵalymdarynan dáris alǵan. Áýel­gide fıqh, hadıs, qıraat salalarymen aına­lysty, sondaı-aq tafsır, aqaıd jáne kalam, tasaýýf, tarıh, hýsnıhat (kór­kem jazý), til jáne ádebıet salasy da ony beıjaı qaldyrmady. Ol júzden astam eńbekter jazǵan» (Ahmet О́zel). Sóıtken Maýarannahr oıshyl Mekkede dúnıeden ótken.
4. Ibn ál-Hadjıb (Ábý Amr Jamal ad-dın Ýsman bın Ýmar bın Ábý Bakr bın Iýnýs ál-Mısrı ad-Dımashqı) Malıkı mazhabynyń fıqh, kalam jáne din salasy ǵalymy. Basynda Tıflısı (tbılısılik) bolǵanymen, keıinirek Mysyrda ǵumyr keshken. Kaırde oqyǵan. Kaırdegi Fazılııa medresesinde, Shamda (Sırııada) Amırııa meshitinde sabaq bergen. Shákirtteri arasynan Shıhab ad-dın ál-Karafı, Ábý Sham ál-Makdısı sekildi t.b. ǵalymdar shyqqan. Onyń eń ataqty shyǵarmasy «ál-Kafııa». Onyń bul dúnıesi shyǵys ıslam álemi (Mash­rıq) medreselerinde keńinen qolda­nysta bolǵan. Qoljazbalary Rımde, Ystanbulda, Bulaqta (Lıvan), Qazanda, Bombeıde, Kalkýttada, Delıde, Tash­kentte saqtalýda (Ahmet О́zel).

Abd ar-Rahman ál-Jamı (Nur ad-dın Abd ar-Rahman ıbn Nızam ad-dın Ahmet ál-Jamı (1414-1492) parsy-tájik ádebıetiniń klassıgi, aqyn jáne oıshyl, nahshbandııa tarıqatynyń iri ókili. Kóptegen poetıkalyq jáne dinı-fılo­sofııalyq eńbekterdiń avtory. Ata-baba­lary áýelde Dashtte, Jamda, keıinirek Geratta ǵumyr keshken. Jas kezinde Gerattaǵy Dılkash medresesi­ne túsip, óz keziniń tilshi, ádebıetshi ǵalymdarynan dáris alǵan. Arab tilin tereń meńgergen. Sońyra bilimin baıyta túsý úshin Samar­qanǵa kelgen jáne Ulyqbek medresesinde belgili astronom ǵalymdar Qazızade Rýmı, Álı Qýsshı, faqıh Fadlalla Ábý Laısten taǵlym alǵan.

Geratqa qaıtqan soń tasaýýf jolyna túsken. О́z ómirin osy salaǵa arnaǵandy jón kórgen. Álisher Naýaımen kezdes­ken, suhbattasqan. 1476-1477 jyldary Álisher Naýaı ony ózine pir sanaǵan.

Osy kúnderi О́zbekstan men Tájik­stan shaharlarynyń kósheleri, mektep­teri Jamıdiń atymen atalady. Ol jaı­ly Muhammed Zahır ad-dın Babyr men Muham­med Haıdar Dýlatı óz eńbek­terin­de sóz etip, esimin qurmetpen ataǵan.

«Qoryndaǵy qundy mura» jaıynda­ǵy maqalada aıtylǵandary zerdeleýden týǵan oı-pikirimiz ben onda atalǵan Shams ad-dın ál-Kýhıstanı jaıly jańa derekterdiń jaıy osyndaı.

Ábsattar qajy Derbisáli,

UǴA akademıgi,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor