Project Syndicate jobasy aıasynda «Egemen Qazaqstan» búgin jarııalap otyrǵan maqalalar toptamasynda eki másele qozǵalmaq. Birinshisi – AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Donald Trampqa qatysty ımpıchment, ekinshisi – jergilikti buqaralyq aqparat quraldary máselesi.
Vashıngtondyq jýrnalıst Elızabet Drıý taıaýda AQSh Senatynyń D.Trampqa ımpıchment jarııalamaý jónindegi sheshimin synǵa alady. Onyń aıtýynsha, Kongrestiń joǵarǵy palatasy búginde burynǵydaı deńgeıde emes. Maqala avtory Respýblıkalyq partııa óziniń áleýetin joǵaltyp, bir adamnyń soıylyn soǵyp otyr dep aıyptaıdy.
Kolýmbııa ýnıversıtetiniń Halyqaralyq jáne qoǵammen baılanys mektebiniń aǵa oqytýshysy Anıa Shıfrın koronavırýs pandemııasy kezindegi buqaralyq aqparat quraldarynyń ahýalyna toqtalady. Avtordyń paıymdaýynsha, korona-daǵdarys qazirgi tańda medıa ókilderine ońaıǵa tıip otyrǵan joq. Indet saldarynan kóptegen BAQ jabylyp qalmas úshin keń kólemdi sharalar qabyldaý qajet dep esepteıdi avtor.
Esterińizge salaıyq, álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent ázirleıtin Project Syndicate jobasynyń maqalalary Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen jarııalanyp otyr.
Amerıkanyń negizin qalaýshylar ata zańdy qabyldaǵanda mynany eskerdi. Senattyń sheshimimen ımpıchment jarııalap, memleket basshysyn qyzmetinen ketirýge májbúrleı alady. Biraq bul zańda qarastyrylǵan qylmys bolmaýy múmkin. Impıchment jarııalaýǵa qajetti daýystyń úshten ekisin jınaý óte qıyn. Senatorlar eldegi kóńil kúıdiń áserinen prezıdentti qyzmetinen bosatýǵa bolmaıdy dep sanady.
Eshqandaı prezıdent osyndaı tásilmen qyzmetinen ketken joq. Iаǵnı О́kilder palatasynyń ımpıchmentin Senat eshqashan qoldaǵan emes. Rıchard Nıkson óz erkimen ornyn bosatty. О́ıtkeni Kongrestegi respýblıkashylardyń basshylary onyń Senattaǵy kópshilik qoldaýynan aırylǵanyn habarlaǵan-dy. Negizinde, prezıdentti qyzmetinen ketirý halyqtyń daýysyn joqqa shyǵarýmen teń. Oǵan qosa, ımpıchment jarııalanǵan adam partııanyń ishindegi keıbir salalardy basqarýyn jalǵastyra berýi de yqtımal. Rasynda, AQSh tarıhynda saıasatkerler ımpıchment taqyrybyn talqylaýǵa asa nıet tanyta qoımaıtyn.
Nıksonǵa tolyqtaı ımpıchment jarııalanýǵa sál qalyp, onyń 1973-1974 jyldary qyzmetinen ketýi tarıhı turǵydan mańyzdy sát edi. Nıkson arnaıy prokýror Archıbald Koksty qyzmetinen ketirý úshin birqatar bas prokýrordy jumystan shyǵarǵannan keıin oǵan ımpıchment jarııalaý týraly áńgime aıtyla bastaǵanda kópshilik muny alańdatatyn, tipti qorqynyshty usynys dep sanady. Mundaı taqyryptyń qozǵalýy 1868 jyly prezıdent Endrıý Djonsonǵa ımpıchment jarııalanǵannan keıin qaıta qozǵalǵan-tuǵyn. Nıksonnan keıin osyndaı tásildi qoldaný jıi kóteriletin boldy.
Prezıdentti jaýapkershilikke tartý tásili retinde ımpıchmentti paıdalanýdyń negizgi problemasy mynada. 1787 jyly jazylǵan Konstıtýsııanyń tıisti baptary ózgeshe saıası kezeńde qabyldandy. Sodan beri AQSh tarıhynda jańasha kezeń bastaldy. Sol kezde elde naqty saıası partııalar joq edi. Memlekettiń negizin qalaýshylar «fraksııa» nemese partııa degen sózderden qoryqty. О́ıtkeni olar federaldy úkimettiń tıisti róli týraly pikirtalasty órshitetin edi.
Djordj Vashıngton óziniń qoshtasý Joldaýynda «partııa rýhynyń zııandy áserleri týraly» eskertken. Vashıngton bul rýhtyń tamyry «adamnyń aqyl-oıynyń eń kúshti qumarlyǵynda» ekenin eskertti. Sonymen qatar Djeıms Medıson jazǵan 10-nshy Federaldy qujat Konstıtýsııanyń saıası partııalarǵa qarsy turý rýhynda jazylǵanynyń jarqyn úlgisine aınaldy.
Prezıdentti alyp tastaý quraly sanalatyn ımpıchment pen sot úkiminiń tıimdiligine kúmándanýdyń bir sebebi mynada. Ár shtatta eki senator bolǵandyqtan, turǵyndary aýyldyq jerdi mekendeıtin, konservatıvti kózqaras ustanatyn shaǵyn shtattar salystyrmaly mólsherine qaramastan, shamadan tys kúshke ıe. Biraq eki partııanyń da kelisimi bolǵan Nıksonǵa qatysty ımpıchment prosedýralary men Trampqa qatysty ımpıchmenttiń arasyndaǵy úlken aıyrmashylyq, negizinen, Respýblıkalyq partııadaǵy tereń ózgeristerge baılanysty.
Nıksonnyń kezinde respýblıkashylar Tramptyń áriptesterine qaraǵanda barynsha sentrıstik kózqaras ustanatyn ári kekshil emes edi. Nıkson Respýblıkalyq partııa músheleriniń adaldyǵyn saqtady. Ony qyzmetinen bosatýdy suraǵany úshin halyqqa qaýip tóngen joq. Respýblıkashyl dvorıandar Aq úıge baryp, onyń О́kilder palatasynda nemese Senatta saıası qoldaýy joq ekenin aıtty. Sondaı-aq mańyzdy máselede daýys berýge týra kelgen joq. Munyń bári keleshekte týyndaýy múmkin oppozısııadan qorqý bolatyn.
Naǵyz konservator, ókilder palatasynyń depýtaty Elızabet Cheını (burynǵy vıse-prezıdent Dık Cheınıdiń qyzy) Trampqa ımpıchment jarııalaýdy qoldap daýys beretinin málimdegende bylaı dedi: «Buǵan deıin AQSh prezıdenti óz keńsesi jáne Konstıtýsııa aldyndaǵy mindetine mundaı satqyndyq jasaǵan emes». Cheını Tramptyń birneshe apta boıy radıkal-ońshyldarǵa saılaýdy urlap aldy dep jalǵan málimdeme jasap, sodan keıin tobyrdy dál saılaýshylar alqasynyń bıýlletenderi sanalyp jatqanda Kapıtolııge barýǵa shaqyryp, «tozaqtaǵy kúres» sekildi áreket etýge úgitteýin qatań synǵa aldy.
Buǵan jaýap retinde Cheını Vaıomıng shtatynda Respýblıkalyq partııadan sógis aldy. Onyń О́kilder palatasyndaǵy respýblıkashylar qatarynda úshinshi oryn ıelenýine qatysty partııanyń májilisinde daý aıtyldy.
О́kilder palatasynyń jetekshi prokýrory Djeımı Raskın óziniń segiz áriptesimen birge Trampqa qarsy is qozǵaýda sheber jumys jasady. Raskın – konstıtýsııalyq zań professory. Senattaǵy talqylaý aıaqtalar tusta, senbi kúni keshke onymen sóıleskenimde, Konstıtýsııa jazylǵan ýaqyt pen qazirgi ýaqyttyń arasyndaǵy ártúrli jaǵdaılardy, shaǵyn shtattardaǵy artyqshylyqtardy eskersek, Senatta daýystyń úshten ekisin jınaý qanshalyqty múmkin ekenin suradym. Raskın bylaı dep jaýap berdi:
«Men árqashan 67 daýysqa qaraǵanda, 100 daýys alýymyzdyń múmkindigi joǵary dep oıladym. Biz isti usynǵan kezde Trampty qyzý qoldaıtyndardyń ózderi de qarsy shyǵady degen oı boldy.
Biraq Respýblıkalyq partııadaǵy keı áriptesterimiz ózimshildiktiń shyńyna shyqqan eken. Biz kezindegi úlken partııa jeke basqa tabyný sekildi áreket etetin tarıhı sátke kelip jettik. Fakt, logıka, zań ústemdigi tarazy basynan túsip qaldy», dedi ol. Raskın muny olardyń basshylary qoldaýshylaryna psıhologııalyq, qarjylyq jáne saıası baqylaý jasaıtynymen túsindiredi. Sondaı-aq respýblıkashylardyń arasynda qorqynysh ornatatyn «soǵys sandyǵyn» qurastyrdy dep esepteıdi.
Raskınniń paıymdaýynsha, saıası partııalyq júıe kongrestik júıeden joǵary shyǵyp ketti. «Bul – Kongresti basqaratyn eki tarmaq emes, eki partııa jáne onyń biri aqyl men parasattan maqurym qaldy», dedi ol.
Iá, Tramp Amerıkanyń Kapıtolııine shabýyl jasap, kisi ólimine ákep soqqan áreketi úshin Kongrestiń aıyptaýynan qutylyp ketýi múmkin. Degenmen osy úshin tarıh aldynda jaýap beretini anyq.
Elızabet DRIý,
vashıngtondyq jýrnalıst jáne kóptegen kitaptyń avtory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
