Uly dala jáne Qazaq memlekettiligi

Jıyndy Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Tuńǵysh Pre­zıdenti – Elbasy kitap­hanasy jáne BǴM ǴK Mem­leket ta­rıhy ınstıtýty uıym­dastyrdy. Elbasy kitap­hanasynyń dırektory, saıa­sı ǵylymdardyń kandıdaty Baqytjan Temirbolat alǵysózinde «Tarıh turǵy­synan 30 jyl – azǵantaı ǵana merzim. Alaıda sońǵy úsh ǵasyrda saıası, áleýmettik-mádenı qysymda ómir súrgen Qazaqstan úshin 30 jyl ult­tyq ıdeıany janǵyrtýdyń, táýelsiz memleketti turǵy­zý­dyń mejesine aınaldy. Negizin 90-jyldary Tuń­ǵysh Prezıdentimiz N.Á.Nazar­baev salǵan jaýapty isti búgin Memleket basshysy Q.K.Toqaev qısynmen jal­ǵastyryp keledi. Otarlyq kezeń men keńes dáýiri tu­synda ultymyzdyń tarıhy zerttelmeı, shejiremizdiń umy­tylǵany ras. Qazaq halqynyń tarıhyn tereń zertteýge bel býǵan Ermuhan Bekmahanov, Bekejan Súleımenov syndy bilikti mamandarymyzdyń izdenisteri qýǵyn-súrginmen aıaqtalyp jatty. Túp-tamy­rymyz ben ótken kúnniń oqı­ǵalaryn ashyq zertteýge táýel­sizdik qana múmkindik berdi. «Tarıhyn bilmegen ulttyń bolashaǵy bulyńǵyr» degen Elbasymyz da ótkenin jaqsy bilmeıtin adamnyń bolashaqqa nyq qadam basa almaıtynyn nusqady», degen ol urpaqqa amanat etilgen memlekettiń ótkenin zerdelep, Uly dala zııalylarynyń ómiri men murasyn nasıhattaýdyń azamattyq ári adamzattyq borysh ekendigin jetkizdi.

Plenarlyq otyrysta Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Ta­rıh jáne etnologııa ınstı­týtynyń dırektory, tarıh ǵylym­darynyń doktory, professor Zııabek Qabyldınov, Qazaqstannyń memleket jáne qoǵam qaıratkeri, general-leıtenant, tarıh ǵylymdarynyń doktory Abaı Tasbolatov sóz sóılep, tarıhı bilim men aǵar­týshylyq jolyndaǵy reformalar jalǵasa berýi kerek­tigin atap ótti.

Jıyn barysynda belgi­li tarıhshy, professor Búrkit­baı Aıaǵan Altyn Orda tarıhyn zertteýdiń mańy­zy, zert­teý saıasaty men tu­jy­rymdamasy boıynsha arnaıy baıandama jasap, ǵy­ly­mı qoǵamnyń tynys-tirshiligine úlken serpilis týǵyz­ǵan memlekettik baǵdar­lamalardyń mańyzyna toq­talyp ótti. «Táýelsizdik jyldary ǵalymdar el tarıhyn obektıvti túrde zertteýge múmkindik aldy. Naqtylap aıtsaq «Mádenı mura», «Ǵylymı qazyna», «Halyq – tarıh tolqynynda», «Uly dalanyń jeti qyry» sııaqty, «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» syndy memlekettik baǵdarlamalar bastaý alyp, ǵylymı qoǵamnyń tynys-tir­shiligine úlken serpilis tý­ǵyzdy. Osyǵan deıin  ta­rıh­­­shylarǵa júıeli túrde kó­mek Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev  ta­ra­pynan jasalynyp kel­di. Tarıhqa degen tereń yqy­­las Prezıdent Qasym-Jo­mart Kemeluly Toqaevtyń «Táýelsiz­dik bárinen qymbat» atty maqalasynda ásirese aıqyn kórindi. Memleket tarıhy ınstıtýty ǵalymdary osy taqyryptyń tóńireginde áldeneshe jınalys ótkizgen bolatyn. Biraq áli de bolsa tarıh boıynsha zertteletin dúnıeler jetkilikti. Osyndaı forýmdarda talaı máse­leniń basy ashylar dep úmit­tenemin», dedi Búrkitbaı Aıaǵan. Altyn Ordanyń tarıhyn jan-jaqty baıandaý isine eń aýyr qysastyq keńestik dáýirde jasalǵandyǵyn aıta kelip, tarıhı shyndyqtar men kóptegen oqıǵanyń qasaqana burmalanǵanyn, mátinderge nemese aýdar­malarǵa túsinikteme berý ke­zind­e turpaıy ol­qylyqtarǵa jol berilgenin aıtqan ol, qazirgi tarıhshy ǵalymdardyń negizgi mindeti – ádiletke jol ashý, tarıhty burmalamaı aqıqatyn aıtý ekenine nazar aýdardy.

Budan soń atalǵan jıyn aıasynda professor Búrkitbaı Aıaǵannyń «Ulyq Ulys – Altyn Orda memleketi tarıhy» atty qos tildi dárister jı­naǵynyń tusaýkeseri ótti. Atalǵan dárister jınaǵy oqyrmanǵa jańa tujyrymdar men tarıhqa degen synı kóz­qarastar negizinde Altyn Orda memleketiniń qurylýy, órleýi jáne quldyraýyna qa­tysty mol maǵlumattar beredi.

Sondaı-aq Nazarbaev Ýnı­versıtetindegi Qazaq tili jáne túrki zertteýleri kafe­drasynyń meńgerýshisi, Vıs­konsın ýnıversıtetiniń  qurmetti professory Iýlaı Shamıloglý (AQSh) Qazan handyǵynda, Qyrym han­dyǵynda, Sibirde, Qasym han­dyǵynda bılikti bólisken júıe jaıynda, ondaǵy rý-taıpa bıleýshileriniń saılanýy men quqyqtyq mindetteri týrasynda áńgimeleı otyryp, Altyn Orda handyǵyndaǵy laýazymdarmen baılanys­tyra baıandama jasady. Ult tarıhyn zertteý ádis­temesin jetildirý ba­ǵy­tynda Á.H.Marǵulan atyn­­­daǵy Arheologııa ıns­tı­tý­tynyń bas ǵylymı qyz­metkeri Zeınolla Samashev, Túrki álemi ınstıtýtynyń dırektory, Saıasattaný fa­kýlteti Halyqaralyq qa­tynastar bóliminiń qaýym­dastyrylǵan professory (dosent) Me­rıem Hakım (Túrkııa), Memleket tarıhy ınstıtýtynyń bólim basshysy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Ǵanı Qarasaev, Reseı IIM Ýfa zań ınstıtýty Memleket jáne quqyq tarıhy men teorııasy kafedrasynyń professory, Bashqurtstan memlekettik ýnıversıtetiniń Reseı tarıhy, derektaný jáne tarıhnama kafedrasynyń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Roza Býkanova (RF, Ýfa), L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ulttyq ýnıversı­teti­niń professory, tarıh ǵy­lymdarynyń dok­tory Maqsat Alpysbes, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, PhD Jaqsylyq Sábıtov, t.b. da baıandama oqydy. Sondaı-aq Ulyq ulystyń tarıhymen baılanysty memleketterdiń ǵalymdary keleshekte Altyn Ordanyń ári qaraıǵy, júıeli, obektıvti zertteýleri bo­ıyn­sha birlese jumys is­teýge, álemniń jetekshi ǵa­lym­­­­darynyń qatysýymen iri ǵy­lymı-praktıkalyq kon­feren­sııalardy júıeli túrde iske asyrmaq.