Búginde Qazaqstanda ekonomıkalyqsalany ǵana emes, demografııalyq ahýaldy sheshýbaǵytynda da birtalaı jumys atqarylyp jatyr. Ana men bala densaýlyǵyn qorǵaý, kóp balalyotbasylardy áleýmettik qoldaý, jórgekpul men járdemaqyny kóterý, otbasylyq qundylyqtardydáripteý, kóshi-qon jaǵdaıyn retteý sekildimáseleler de erekshe nazarda. Bul týraly Prezıdenttiń Joldaýlary men úndeýlerinde únemiaıtylady jáne osyǵan baılanysty kóptegenbaǵdarlama da qolǵa alynǵan.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń 2021 jyldyń 1 qańtardaǵy esebi boıynsha, qazirgi tańda el halqynyńsany – 18 mln 877,1 myń. Onyń 59%-y qalalyq jerdetursa, 41%-y aýyldy meken etedi.
Al 0-17 jas aralyǵyndaǵy balalar sany jalpyhalyqtyń úshten birin quraıdy. Aıtalyq, 2011 jyly osy jas aralyǵyndaǵy jetkinshekter qatary 4 mln 851 myń538 bolsa, byltyr 6 mln 11 myń 156-ǵa jetken. Eńbekjáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń dereginejúginsek, elimizde jyl saıyn 400 myńnan astam sábıdúnıege keledi. Al 2020 jyly 425 625 bala ómirgekelgen. Osylaısha, byltyr dúnıe esigin ashqan sábılerosydan 33 jyl burynǵy rekordty jańartty. Demograf-ǵalym Aıaýlym Saǵynbaevanyń aıtýynsha, ár otyz jyldabebı-bým kórsetkishiniń jańaryp otyrýy – qalyptykórsetkish. «Demografııalyq aýysýdyń ındýstrııaǵadeıingi birinshi kezeńinde týý kórsetkishi de, ólimkórsetkishi de joǵary boldy. Sondyqtan halyq sanynyńósýi baıaý jyljydy. Al ekinshi kezeńde medısına damyp, antıbıotıkter jasalyp, vaksınalar shyǵaryla bastaǵankezde ólim-jitim kúrt azaıyp, týý kórsetkishi sol joǵarydeńgeıde qaldy. Demografııalyq statıstıkaǵa syrttankóship kelýshiler men elden ketkenderdiń sany da áseretedi. Mysaly, 1991 jyldyń basynda qazaqstandyqtarsany 16,4 mln boldy, al 2000 jyldyń basynda 14,9 mln adamǵa deıin kemidi. Bul – keıbir etnostardyń tarıhıOtanyna oralýymen baılanysty bolǵan qubylys. Alaıda 2003 jyldan bastap, elimizde halyq sany turaqty kóbeıe bastady jáne bul tabıǵı ósim esebinenboldy» deıdi ol.
Al byltyr náresteniń kóptep dúnıege kelý sebebinqoǵam memleket tarapynan jasalyp jatqanqamqorlyqtan dep biledi. Úkimettiń ana men balany, kópbalaly otbasyn qoldaýǵa arnalǵan áleýmettikkómekterine kóz júgirtsek, bul maqsatqa 2020 jyldyńqańtar men jeltoqsan aılary aralyǵyndarespýblıkalyq bıýdjetten jáne Memlekettik áleýmettiksaqtandyrý qorynan jalpy somasy 635,3 mlrd teńgegememlekettik qoldaý kórsetilgen. Sonyń ishinde 430,7 myńadam bala týǵanda beriletin birjolǵy járdemaqynyaldy. Onyń jalpy somasy 52,3 mlrd teńgeni quraıdy.
Bala bir jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimine aı saıynberiletin járdemaqyny byltyr orta eseppen 120,9 myńadam alǵan. Jalpy somasy – 31,7 mlrd teńge.
Qazaqstanda «Altyn alqa» men «Kúmis alqany» ıelengen nemese buryn «Batyr ana» atanǵan jáne I,IIdárejeli «Ana dańqy» ordenimen marapattalǵan kópbalaly analarǵa da taǵaıyndalǵan arnaıy járdemaqybar. Byltyr mundaı kómek aqshany 232,3 myń áıel alǵan. Mundaı qoldaý túrine 49,1 mlrd teńge jumsalǵan.
Buǵan qosa, tórt jáne odan da kóp kámeletke tolmaǵanbalasy bar kóp balaly otbasylar da nazardan tys qalǵanjoq: aı saıynǵy bul járdemaqy respýblıka boıynsha428 290 myń otbasyǵa berildi, jalpy somasy – 236,2 mlrd teńge.
Múgedek bala tárbıelep otyrǵan 89,5 myń adamǵajalpy somasy 49,6 mlrd teńgeni quraıtyn áleýmettikkómek kórsetildi. Al 18 jastan asqan múgedek balanyńkútimine beriletin aı saıynǵy járdemaqyny 14,5 myńadam aldy, olarǵa jalpy kólemi 8 mlrd teńge tólendi.
Jumys isteıtin analardy qorǵaý maqsatynda 2008 jyldan beri mindetti áleýmettik saqtandyrý qoryqarajaty esebinen júktilikke jáne bala týýǵa baılanysty birjolǵy tólem júıesi engizilgeni belgili. Mınıstrliktiń málimeti boıynsha, 2020 jyly bulaqshalaı kómekti 203,1 myń adam alǵan. Jańadan bosanǵan áıelder de balasy bir jasqa tolǵanǵa deıin aı saıynjárdemaqy alady. Byltyr osy baǵytta bólingen qarjynyń jalpy kólemi 106,4 mlrd teńgege jetip, áleýmettiktólem 501,6 myń adamǵa berilgen.
El Úkimeti balaly otbasylardy qoldaý sharalaryn odanári jalǵastyryp, bıyl áleýmettik tólemderge bólingenqarajat kólemin byltyrǵymen salystyrǵanda 120 mlrd teńgege ósirip otyr. Bul týraly Eńbek jáne halyqtyáleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń 2020 jyly atqarylǵanjumystar men aldaǵy josparlary jóninde ótkenkeńeıtilgen alqa otyrysynda aıtyldy.
Bıyl aılyq eseptik kórsetkish 2 917 teńgeni quraǵanybelgili. Osyǵan baılanysty jórgekpul kólemi, kópbalaly otbasylar men analarǵa beriletin aı saıynǵyjárdemaqy da kóbeıdi. Aıtalyq, áıelderge birinshi, ekinshi, úshinshi balany dúnıege ákelgeni úshin beriletinbirjolǵy járdemaqy – 38 AEK nemese 110 846 teńgeboldy. Tórtinshi jáne odan keıingi balalarǵa – 63 AEK nemese 183 771 teńge. Eger egiz, úshem, tórtemder dúnıegekelse, birjolǵy memlekettik járdemaqy ár sábıge jeketólenedi.
Ult saýlyǵy eń birinshi ana men bala densaýlyǵynatikeleı baılanysty ekeni belgili. Sondyqtan qaımemleket te osy máseleni áleýmettik-ekonomıkalyq saıasattyń basym baǵyty retinde qarastyrady. Elimizde anamen balanyń densaýlyǵyn saqtaý, bala týýdyyntalandyrý, halyqtyń ómir súrý jasyn uzartý – eńmańyzdy mindetterdiń biri. Densaýlyq saqtaýmınıstrliginiń málimeti boıynsha, qolǵa alynǵansharalar ana men bala ólimi kórsetkishin tómendetýgeseptigin tıgizgen. 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsharespýblıkada náreste ólim-jitiminiń kórsetkishi ótkenjylmen salystyrǵanda 7,2%-ǵa tómendegen jáne 2019 jyly 1000 tiri týǵan nárestege shaqqanda 8,40 bolsa, 2020 jyly – 7,79. Al Densaýlyq saqtaýdy damytýdyń2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes balalar ólim-jitimi kórsetkishinińnysanaly ındıkatory 2020 jyldyń qorytyndysyboıynsha 10,6 bolýy tıis. «Bul salada oń dınamıkanyńbaıqalýy kóptegen faktorǵa baılanysty. Atap aıtqanda, analardyń densaýlyǵyn jaqsartý baǵytyndaǵyjumystar, perınataldyq jáne neonataldyq kómektijetildirý, patronajdyq qyzmettiń ámbebap-progressıvtimodelin qalyptastyrý – jaqsy kórsetkishterge ákeldi», deıdi Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri A.Ǵınııat.
Endi mınıstrlik medısına qyzmetkerleriniń biliktiligimen kásibı bilim deńgeıin arttyrý jónindegi jumystyjalǵastyrý, balalar mamandarynyń tapshylyǵyn sheshý, onyń ishinde pedıatr, bala reanımatology men anestezıolog, pýlmonolog mamandyqtary boıynshakadrmen qamtýdy 100%-ǵa jetkizýdi josparlap otyr. Sondaı-aq Prezıdenttiń tapsyrmasymen bosandyrýuıymdary men balalar stasıonarlaryn zamanaýıjabdyqtarmen tolyq jaraqtandyrýdy qarastyrmaq.
Álbette, eger adam ózi densaýlyǵyna jaýapkershilikpenqaramasa, memleket qandaı sharany qolǵa alsa da odanpaıda bolmaıdy. Bizdiń halyq ózine-ózi salǵyrt qaraıdy. Jyl saıyn tegin ótkiziletin, aýrýdy erte satydaanyqtaýǵa bolatyn skrınıngtik tekserýlerge de bara bermeıdi. Kóbi ábden aýrý meńdegende ǵana emhananyizdep tabady. Ásilinde densaýlyqtyń 55%-y – adamnyńózine, 25%-y ata-anadan alynǵan genetıkalyq kodqa, tek 20%-y ǵana medısınaǵa baılanysty ekeni dáleldengenqaǵıdat. Biraq densaýlyqqa nemquraıly qaraǵannan, dárigerge ýaqtyly barmaǵannan aýrýdy asqyndyryp alypjatamyz. Medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, joǵarysanatty akýsher-gınekolog Jupar Nahanova bala týýjasyndaǵy áıelderdiń reprodýktıvtik densaýlyǵynjaqsartý, aýrýlardy erte anyqtaý, dıspanserlik baqylaýjáne olardy saýyqtyrý boıynsha keshendi sharalar qolǵaalynǵanymen áıelderdiń ózderi densaýlyǵyna nemkettiqaraıtynyn aıtady. Joǵary sanatty dárigerdińaıtýynsha, deni saý anadan ǵana deni saý bala týady. «Áıelderdiń ólimi júktilik pen júktilikten keıingi jánebosaný kezindegi aýrýdyń asqynýlarynan bolyp jatady. Júktilikke deıin bolǵan syrqattar aǵzaǵa túskenjúktemege baılanysty syr berip, asqynýy múmkin. Ony boldyrmaýǵa bolady. Ol úshin áıel júktiliktijosparlamas buryn dárigerge qaralyp, arnaıytaǵaıyndalǵan saraptamalardy tapsyryp, tekserýdenótýi kerek. Der kezinde emdelgen syrqat júktiliktińasqynýsyz ótýine, ómirge deni saý bala ákelýge yqpaletedi» deıdi dáriger. J.Nahanovanyń sózinshe, búgindeáıelder arasynda qanazdyq, búırek aýrýlary jıikezdesedi. Sońǵy kezde týa bitti damý aqaýymen týatynbalalardyń jıileýi de alańdatyp otyr. Sondyqtan erli-zaıyptylar deni saý urpaq súıgisi kelse, ýaqtylydárigerge qaralyp, aldyn ala tekserýden ótkeni jón. Al ana qursaǵyna bala bitisimen, neǵurlym tez arada áıelderkeńesine tirkeýge turǵany abzal, deıdi ol.
Ana men balanyń ólimin azaıtý jónindegi oıymenbólisken akýsher-gınekolog perzenthanalar men balalaraýrýhanalaryn bilikti kadrlarmen, qajetti qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etý – kezek kúttirmes máseleekenin alǵa tartty. Ásirese, alǵashqy medısınalyq kómekberetin emhanalardyń jaǵdaıyn jaqsartyp, ondaǵymedısına qyzmetkerleriniń biliktiligin arttyrýǵa, áleýmettik jaǵdaıyn jasaýǵa den qoıý kerek. О́ıtkeni anamen balanyń eń birinshi qaralatyn mekemesi – jergiliktiemhanalar. Olar áý bastan durys emdep, joǵary biliktimedısınalyq qyzmet kórsetse, kóptegen asqynýlardyńaldyn alýǵa bolady.
Ultty quraýshy halyqtyń sany da, sapasy da mańyzdy. Sondyqtan memleket qana emes, jeke adam da ult pen urpaq aldyndaǵy jaýapkershiligin sezinip, densaýlyqtynyǵaıtýǵa erekshe mán bergeni jón.
Infografıkany jasaǵan Amangeldi QIIаS
