Ekonomıka • 02 Naýryz, 2021

Qus sharýashylyǵy qoldaý kútedi

137 ret kórsetildi

Burynǵy kezdi qaıdam, Syr boıynda sońǵy 20-30 jyldyń bederinde alǵa baspaı qoıǵan salanyń biri – qus sharýashylyǵy bolyp tur. Osydan da qazir oblysqa qus eti men jumyrtqa syrttan tasymaldanady. Al «Kisideginiń kilti aspanda bolatyny» qashannan belgili ǵoı. Syrttan keletin ónim sál irkilse, bazar men dúken baǵasy aspandap shyǵa keletinine úırendik.

Biraq osy qysta jumyrtqa baǵasy 70 teńgege jetkende «áı, osy ótpeı, sórede siresip turyp qalar-aý» dep oılaǵandar kóp bolǵan. Qaıdaǵy, sonyń ózi jetpeı, taǵy sol syrttan mıllıondap aldyryp jattyq.

Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik qataryna jatqyzylǵan jumyrtqa baǵasy nege aspandap ketti? Osy kásiptiń qulaǵyn ustap otyrǵandar basty sebeptiń biri retinde jemniń qymbattap ketkenin aıtady. Árıne, qazir kez kelgen taýar baǵasyn naryq retteıtini belgili ǵoı. Biraq dál osy jumyrtqa tapshylyǵynan basqalarǵa qaraǵanda Syr óńiri qatty qıyndyq tartyp otyr. Sebebi aımaqta qus sharýa­shy­lyǵy qanatyn keńge jaıa alma­ǵan salanyń biri bolyp tur. Bul – jergilikti bılikpen qatar kásipkerler palatasynyń mamandary nazarda ustap otyrǵan máseleniń biri.

– Qus sharýashylyǵyn sýbsıdııalaý sharttaryna elimizdegi eń iri kompanııalar ǵana saı keledi. Olardyń qataryna bizdiń oblys enbeıdi. Ený bylaı tursyn, tipti mańaılaı almaıdy, – deıdi atalǵan palatadaǵy agroónerkásip  kesheni bóliminiń basshysy Jas­­ulan Serikov. – Mysaly, sharýa­shylyq jylyna 20 mln jumyrtqa óndirgende ǵana ár danasyna 1 teńgeden sýbsıdııa beriledi. О́ndirý kórsetkishi ulǵaıǵan saıyn memlekettik qol­daý da arta beredi. Al bizdiń aı­maqta eń kóp ónim óndiretin kásip­oryn – «Shıeli qus» sharýa­shy­­lyǵy. Onyń ózi de byltyr naryqqa 7 mln jumyrtqa ǵana shy­ǵardy.

Qus fabrıkasyn salýǵa qa­rastyryl­ǵan ınvestısııalyq sýbsıdııa da bar. Bi­raq bul úshin kásiporyn ónimdi 50 mln-ǵa jet­kizý kerek. Sonda ǵana memleket qu­­ry­­lysqa ketken shyǵynnyń 25 paıy­zyn qaı­taryp beredi. Syr boıyndaǵy shaǵyn sharýashy­lyqtar sýb­sı­dııalaýdyń osy eki talabyna da saı kelmeıdi.

Palata ma­man­dary oblystyq aýyl­sharýashylyq bas­qarmasy ókil­derimen birlesip mı­nıstr­­­likke shaǵyn qus fermalaryna sýb­­­sı­dııa berý týraly birneshe már­te usy­­­nys joldaǵan. Qarapaıym qı­syn­ǵa sal­­­ǵanda da sanaýly kompanııa­ny qol­da­­ǵan­nan góri, júzdegen usaq sha­rýa­­shy­lyq­tarǵa demeý jasaǵan jón emes pe. Bi­raq ázirshe ol eskerilmeı tur. Qyrýar qar­jy jumsap, is bastaǵan sharýashy­lyq­­tarǵa kózqaras osyndaı bolyp tur­ǵan­da úıde 100-200 taýyq asyrap otyr­ǵan­dar­dy qoldaý jaıly aıtý artyq shyǵar.

Mamandar jańaǵy sýbsıdııanyń ózi 2022 jylǵa deıin ǵana josparlanǵanyn aıtady. О́ıtkeni qazir elimizdiń biraz óńirleri jumyrtqa óndirisin jol­ǵa qoıyp aldy. Tipti Aýǵanstan, О́zbek­stan sekildi memleketterge ónim eksport­taı bastadyq. Endigi kezekte et baǵy­tyn­daǵylardy qoldaý artýy múmkin. Qazaqstanda ımportqa táýeldi azyq-túlik túriniń biri osy qus eti. Áli kúnge onyń  40 paıyzyn syrttan tasyp otyrmyz. Álemdegi eń iri gýmanıtarlyq uıym sanalatyn dúnıejúzilik azyq-túlik baǵdarlamasynyń esebinshe, aldaǵy 10 jylda bir adamnyń taýyq etin tutynýy jylyna 30 kıloǵa deıin ulǵaıady. 

Osydan 4 jyl buryn oblys­ta alǵash­qy taýyq fermasyn qurǵan kásip­kerdiń biri – Nasyr Myrzabekov. Shıe­lilik azamat ózi jetekshilik etetin «Móldir ı K» kompanııasynyń janynan «Shıeli qus» sharýashylyǵyn ashady.

– Sońǵy 10-15 jylda «qarapaıym jumyrtqanyń ózin nege syrttan aldyramyz, ózimiz nege óndirmeske?» degen oıda júretinmin. Sáti kelip, 2016 jyly 10 myń taýyq alyp, isti bastap kettik. Buryn bilmeıdi ekenbiz, bul kásipte de kedergi kóp eken. Sonda da taýyq sanyn kóbeıtip, qazir jylyna 7 mln jumyrtqa óndirip otyrmyz. Kúzde daqyl arzan bolǵandyqtan bar aqshamyzǵa jem alyp qoıamyz. Osydan da sharýashylyqty damytýǵa shamamyz kelmeı qalady, – deıdi kásipker.

Odan keıingi máseleniń salmaqtysy – maman tapshylyǵy. Tanystary arqyly Almatydan osy salany jaqsy biletin bir tehnolog tapty. Sol mamannan telefon arqyly keńes aldy. Áli kúnge deıin kómektesip kele jatqan Ádilhan Jaryl­qasynov esimdi azamattyń arqasynda sharýashylyq alǵa basa bastady.

Qus baǵý jurt oılaǵandaı ońaı kásip emes. Jeıtin jeminen bastap jetilip ket­kenshe baladaı mápeleýiń kerek. Áıt­pese eńbegiń esh ketedi. Mysaly, taýyq­qa kerektiniń biri bıdaı. Biraq jergi­likti jerdiń ónimi oǵan jaramaıdy. Basynda bilmestikpen berip, óni­min tómendetip alǵany bar. Eń alǵash myń­daǵan jumyrtqany ótkize almaı, qınal­ǵan kezin de umytqan joq. Aımaqtaǵy osy naryqty bılep otyrǵan syrttaǵy óndirisshilermen básekege tústi. Qazir ónimi ótpeı emes, jetpeı qalyp jatyr. Balapan ósiretin seh saldy, jemdi maıdalaıtyn qurylǵylar satyp aldy. Taýyq sanyn 20 myńǵa jetkizdi. Endi is aıasyn taǵy keńeıte túsýdi kózdep otyr.

Taýyq balapanyna 4 aıǵa deıin 18 túrli vaksına salynady. О́z betinshe izdengen kásipker osynyń bárin meńgerip alǵan. О́nim sapaly bolý úshin jemge qosylatyn 19 túrli qospany jáne alý kerek. Onyń báriniń baǵasy byltyr eselep ósip ketti. Eń qıyny, osy kerektiniń bári syrttan keledi. Jaraıdy, dárýmen jasaýǵa ázirge dármenimiz jete qoımas, al júgeri, soıa, kúnbaǵysty ózimizde-aq egýge bolady ǵoı. Osy oımen jergilikti ákimdikten jer surap kórgen. Biraq shuraıly jerdi qoly uzyndar áldeqashan ıelenip alǵan bolyp shyqty. Olar ne ózderi ekpeıdi, ne ózgege bermeıdi. Kásip­ti damytýǵa kóleńkede turǵan osyn­daı kókelerdiń kesiri kóp tıip tur.

– Osy máseleniń bárin jaqynda ótken oblys ákiminiń esepti kezdesýinde kóterdim. Másele sheshiletin sııaqty. Alda «Baıqońyr» ÁKK» AQ-men birlesip kásipti keńeıtkim keledi, – deıdi kásipker.

Oblystyq kásipkerlik palatasy jobalardy súıemeldeý bóliminiń basshysy  Murat Balabaev aımaqqa jumyrtqanyń 97 paıyzy syrttan ákelinip otyrǵanyn aıtady.

Byltyr ózimiz óndirgen 7 mln dana jumyrtqany oblys turǵyndaryna shaq­qanda jan basyna jeti-segizden keledi eken. Bylaısha aıtqanda, bul eshkim­niń jumyryna juq bolatyn kórsetkish emes. Jumyrtqa tutynýdyń ulttyq nor­masy adam basyna 142 danadan kelip tur. Al Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymynyń málimetinshe, bir adam­nyń fızıologııalyq normasy – 243 ju­myrtqa.  Osy turǵydan alyp qaraǵanda, oblystaǵy jumyrtqa óndirisi ulttyq normadan 18,2, al fızıologııalyq norma­dan 31,1 ese tómen. Osy normalar údesi­nen shyǵý úshin jumyrtqa óndirisin aıtar­lyqtaı arttyrýymyz qajet.

– Jer júzindegi halyq sany jedel ósip jatyr. Osyǵan baılanysty alda adam­zat­tyń etke suranysyn mal sharýa­shyly­ǵy óteı almaıdy. Bul tarapta qus sh­arýashylyǵy áldeqaıda tıimdi. Jyl sa­ıyn onyń úlesi arta berýi kerek. Qara­ńyz, baqqan malyńyzdyń paıdasyn kórý úshin keminde bir jyl jumsaısyz. Qus­tyń ósimdiligi odan áldeqaıda tez. My­saly, broıler taýyqty 40-50 kúnde so­ıyp, 2-3 kılo et alasyz. Odan bólek jylyna 300 ret jumyrtqalaıtyn loman, leggorn, haıseks tuqymdy túrleri bar. Tek tańdaı bilý qajet. Taýyq baǵýǵa da tııanaqty daıyndyq kerektigin kóp adam eskere bermeıdi. Qaı túri bolsa da mekıeni 8-9 aı ǵana ónimdi jaqsy be­re­di. Odan asqan soń jegen jemin de aq­ta­maıdy, almastyryp turǵan durys, – deıdi Murat Sultanǵazyuly.

Kózge kórine qoımaıtyn osyndaı kedergilerge qaramastan, jergilikti kásipkerler qal-qaderinshe salany damytyp keledi. Mysaly, 2016 jyly oblysta 86,5 myń bas qus ósirilse, al 2020 jyly olardyń sany 123,5 myńǵa jetken.  Osydan 5 jyl buryn 15,1 tonna et óndirilse, byltyrǵy kórsetkish onyń 2,2 esege artqanyn kórsetip tur. Jumyrtqa óndirisinde de alǵa jyljý bar. 

Bıyl Jańaqorǵan aýdanynda «Abdýlla» sharýa qojalyǵy jylyna 3 myń ton­nadan astam qus etin óndiretin fab­rıka salýǵa kirispek. Quny 4 mlrd teń­ge­lik jobany júzege asyrý úshin 20 gek­­tar jer telimi tegistelip, qajetti ın­f­­ra­qurylym tartý jumystary júrip ja­tyr. Fabrıkaǵa qajetti azyqtyq baza daıyn­daý úshin 1 myń gektar jer telimin bólý de qarastyrylǵan. Qarmaqshy aýdanynda 1500 tonna qus etin óndirýi tıis fabrıkanyń salynyp jatqanyna biraz jyldyń júzi boldy.  Osy «saqaldy qurylystyń» ta bıyl bitetin túri bar. Eki birdeı óndiris orny iske qosylsa, syrttyń ónimine táýeldiligimiz sál bolsa da tómender edi. Biraq munyń bári joba. Al qus eti men jumyrtqa óndirisi shyn mánin­de óristeýi úshin tıisti qurylymdar tarapy­nan tegeýrindi qoldaý qajet.

 

Sońǵy jańalyqtar

Bir shańyraqtan – úsh maıdanger

Rýhanııat • Búgin, 14:00

Jetpis jeti jyldan keıin kelgen marapat

Aımaqtar • Búgin, 11:47

Taraz qalasynda 20 soǵys ardageri bar

Aımaqtar • Búgin, 11:00

Qazaqstannyń 7 óńiri «qyzyl aımaqta» tur

Koronavırýs • Búgin, 10:45

Qazaq degenimiz – Baýyrjan...

Rýhanııat • Búgin, 09:45

505-shi túrmeniń tutqyndary

Tarıh • Búgin, 09:15

Mereke kúnder jańbyrly bolady

Aýa raıy • Keshe

Ammanǵa attandy

Sport • Keshe

Qazanda kúsh synasýda

Sport • Keshe

Shet eldegi qazaq generaldary

Qazaqstan • Keshe

Qadir túniniń qasıeti

Rýhanııat • Keshe

Erlik pen patrıotızm mektebi

Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar