«Saryarqa samalynyń» alǵashqy redaktory belgili ǵalym Beısenbaı Kenjebaev bolǵan edi

«Keńes týy» qalaı ashyldy?

1928 jyly baıtaq elimizde mańyzdy ákimshilik reformalar júrgizilip, gýbernııa, ýezd, bolystyqtar joıylyp, oryndaryna oblys, okrýg, aýdandar qurylady. 1928 jyly 15 tamyzda bu­ryn Semeı gýbernııasyna qarap kelgen Pavlodar ýezi jeke okrýg mártebesine ıe bolady. 9 aýdannyń basyn qosqan okrýgtiń jurtshylyǵyna partııa men ókimettiń talap-tilekterin nasıhattaý maqsaty qoıylyp, baspasózdiń qajettigi týyndaıdy. Osylaısha, 1928 jyldyń 21 jeltoqsanynda Pavlodar okrýgtik partııa komıteti orys jáne qazaq tilinde gazeter shyǵarý týraly qaýly alady. Orys tilinde shyǵatyn gazet «Sovetskaıa derevnıa» dep atalady da, qazaq tilindegi gazettiń ataýy «Keńes týy» bolyp beki­tiledi. «Keńes týynyń» alǵashqy nómiri 1929 jyldyń 15 aqpanynda jaryq kóredi.

Árıne, aldymen ony uıymdastyrý boıynsha irgeli mindetter turdy. «Keńes týy» gazetiniń jumysyn nyǵaıtýǵa kór­nekti partııa, sovet qyzmetkerleri jibe­rildi. Gazettiń alǵashqy nómiriniń jaryq kórýine, sodan keıingi jyldary okrýgtik partııa komıtetiniń bıýro múshesi bolǵan Ámirǵalı Epmaǵanbetov, okrýgtik partııa komıteti úgit-nasıhat bóliminiń meń­­gerýshisi Kárim Ájibekovter zor kó­­mek kórsetken. Keıinnen bul azamattar gazet jumysyna belsene aralasyp, jyldar boıy redaksııa alqasynyń tu­raqty múshesi bolady. Gazet sol kezde júr­gizilgen saıasatqa sáıkes partııa alǵa qoı­ǵan keleli mindetterdi sha­­rýa­larǵa óz tilinde keń jetkizip, onyń aıbyndy úgitshisi bola bilgen. «Ke­ńes týy» ga­zetinde redaktor bolǵan kez­derin, basy­lymdy shyǵarýda kezdesken qıyn­shy­lyqtardy gazettiń tuńǵysh redaktory Beı­senbaı Kenjebaev keıin bylaısha eske alady:

«Buryn eshqandaı negizi bolmaǵan gazetti shyǵarý, qarapaıym tilmen aıt­qanda, ınemen qudyq qazǵandaı bol­dy. Gazet arab árpimen shyǵatyn bol­dy. Biraq arab árpiniń ózi de atymen joq bolatyn. Al tabyla qalǵan kún­de tere qoıatyn árip terýshi de bolmaı­tyn. Okrýgtik partııa jáne keńes atqa­rý komıtetterimen kelisip, belgili mól­sherde árip satyp ákelý úshin Qazan qalasyna arnaýly adam jiberdik. Ol kisi buǵan deıin Qyzylorda qalasynda baspahanada istegen, azdy-kópti tájirıbesi bar Sabyr Sháripov degen tatar jigiti bolatyn (Belgili revolıýsıoner S.Sháripov emes). Sóıtip arada úsh aı ótkende Qazan baspahanasynan gazet shyǵarýǵa jetetin árip pen baspahana jabdyqtaryn aldyq ta, iske kiristik.

Gazettiń birinshi nómirin shyǵarýǵa ok­rýgtik partııa komıtetiniń birinshi sek­retari P.V.Jıgarev adam aıtqysyz kó­mek kórsetti. Baspahana jumysyn tár­tipke keltirýge, gazet jáne baspahana qyz­metkerlerin iriktep alýǵa tikeleı ózi kó­mektesip, qamqorlyq jasady. Sony­men «Keńes týynyń» birinshi nómirin Ámirǵalı, Kárim úsheýimiz qol qoıyp shyǵarǵan edik», deıdi.

Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi, «Saryarqa samaly» gazetiniń ardageri Tóleýbek Qońyrov esteliginde jazyp ótkendeı, «B.Kenjebaev bul óńir­ge partııa joldamasymen kelgen, muny oıda­ǵydaı oryndaǵany belgili. Máskeýde oqýy­na qaıta jol ashyldy. Munda áde­bıet ınstıtýtyn oqyp taýysqan soń res­pýb­lıkaǵa oralyp, ǵylymǵa bet burdy».

Osylaısha, Beısenbaı Kenjebaev Pavlodar óńirinde tuńǵysh qazaq gaze­tiniń qalyptasyp, halyq ıgiligine qyz­met etýine mol eńbek sińirgen tulǵa re­tinde oblys tarıhynda qaldy.

Jeke derekteri «sóıleıdi»

Qazirgi «Saryarqa samaly» («Saryarqa samaly») gazetiniń atasy – «Keńes týy» gazetiniń tuńǵysh redaktory Beısenbaı Kenjebaev Pavlodar óńirine qyzmetke kelgende 25 jasta eken. Bul týraly Pavlodar oblystyq memlekettik arhıvinen gazettiń 90 jyl­dyǵyna oraı arnaıy surastyryp izde­gende birshama derek shyqty.

Solardyń biri – 1929 jylǵy 8 qań­­tarda berilgen 2031-nómirli Búkil­odaq-­
tyq kommýnıstik partııasy Qazaq ólkelik komıtetiniń gazet jumysyna jiberý týraly issapar kýáliginiń kóshirmesi. Aıtpaqshy, okrýgtik partııa komıteti 1929 jyly 3 qańtardaǵy, jańa jyldaǵy qyzmetin gazetterdiń redaksııasyn ja­saqtaý, tıpografııasyn uıymdastyrý tý­raly máselelerdi qaraýdan bastapty. Iаǵnı halyq aǵartý isiniń mańyzdy kezeńi júr­gizilip jatqan sátte B.Kenjebaev bizdiń óńirge joldamamen jiberilgen bolyp shyǵady.

1929 jylǵy 28 naýryzda partııanyń Pavlodar okrýgtik komıtetiniń esep bólimi kommýnıstik kýrstyq oqýlardan ótken, jeke paraqshalary toltyrylǵan qyzmetkerlerdiń tizimin jarııalaıdy. Onda B.Kenjebaev Moskvada KÝTV-da 3 jyl oqyǵan, Pavlodarda «Keńes týy» gazetinde redaktor bolyp qyzmet etedi dep jazylǵan.

Mine, qolymyzda gazet qyzmetker­lerin esepke alýǵa arnalǵan anketa kóshirmesi. Toltyrýshy – Beısenbaı Kenjebaev. О́ziniń qolymen jazyl­ǵandaı, «laýazymy – gazettiń jaýapty redaktory, jumysqa kirisken kúni 20.01.1929 jyl. Kommýnıstik partııa múshesi, 1904 jyly týǵan, ulty qazaq». Osy qujatta Stalın atyndaǵy K.Ý.T.V. oqý ornynda 3 jyl oqyp, 1925 jyly aıaqtap shyqqany kórsetilgen. Baspasóz salasyndaǵy tájirıbesin de anyqtap jazǵan: «1925 jyldan bastap 1929 jylǵa deıin Qyzylorda oblysynda «Jas qaırat» atty gazettiń jáne «Le­nın­shil jas» jýrnalynda jaýapty redak­tor orynbasary,«Eńbekshi qazaq» gazetinde partııa bóliminiń meńgerýshisi qyz­metterin atqarǵan». Anketanyń «basqa salalardaǵy tájirıbelik eńbek ótili» degen bóliminde bylaı dep jazylǵan: «1916-1919 jyldar aralyǵynda Túrkis­tanda jeke baıdyń qolynda (batrak) jaldanyp, 1919 jyly Tashkentte jeke­menshik maqta sharýashylyǵynda jumys istegen. Keıin 1921 jyly sovpartshko­lada kýrsant, sol jyldyń aıaǵynan bas­tap Stalın atyndaǵy KomVýz bólim­she­si­niń stýdenti bolǵan. 1922-1925 jyldar aralyǵynda 3 jyl boıy Moskvada «Stalın» KomVýzynda stýdent bolyp oqyǵan».

Anketadaǵy málimetter qolmen ja­zylǵan, ony B.Kenjebaev ózi toltyrǵan bolýy da múmkin. Qujattyń sońǵy bóliminde qyzmetkerge baǵa berilgen. Baspa mashınkasymen terilgen jazbada bylaı dep jazylǵan: «Kenjıbaev Beısenbaı v VKP (b) s 1927 goda. Kazak, slýjashıı, obshee obrazovanıe nezakonchennoe srednee. Okonchıl kommýnıstıcheskıı ýnıversıtet ımenı Stalına. S 1925 goda rabotaet na gazetnoı rabote v kachestve zamestıtelıa ı otvet.redaktora gazety. V Pavlodarskoı organızasıı rabotaet s ıanvarıa otvestvennym redaktorom gazety «Kenes týy» s rabotoı spravlıaetsıa, v obshestvenno-polıtıcheskı voprosah orıentırýtsıa vpolne. V sılý neýmenııa sochetat teoretıcheskoı podgotovkı s praktıkoı – v perıod provedenııa hozıaıstvenno-polıtıcheskoı kampanıı bylo dopýsheno k otpechatyvanııý rıad stateı nosıashıı ıavno pravyı opportýnıstıcheskıı harakter. Rabotat otvestvennym redaktorom mojet tolko prı pomoshı redkollegıı ı rýkovodstva partkomıteta».

Bul tarıhı qujattardan ańǵaraty­nymyz, Keńes ókimeti kezinde baspasóz ataýly partııa komıtetiniń qatań qadaǵa­laýynda bolǵany. Jaýapty redaktor retinde qyzmet ete tura Beısenbaı Ken­je­baev syrttan qyraǵy kózderdiń baqy­­laýynda boldy. Onyń naqty qan­daı bir­neshe «sáıkes kelmeıtin» maqala­lardy jarııalaǵany bizge belgisiz. Jalpy, «Saryarqa samaly» redaksııasy 90 jyldyǵyna oraı memlekettik arhıvten qujat kóshirmelerine suraý salǵanda, birneshe basshy qyzmetkerlerdiń anke­ta­lary, t.b. anyqtamalary tabyl­dy. Olardyń barlyǵy osyndaı erekshe «minezdememen» aıaqtalǵan, áıteýir saqtalǵan. Basshylardyń partııa komı­tetinde esepke turýy olardyń qujaty keıin arhıvte bólek mártebemen saqta­lýyna sebep bolǵan sekildi.

Bizdiń biletinimiz – Beısenbaı Kenje­baev Pavlodar okrýgtik «Keńes týy» gazetiniń tuńǵysh redaktory bolyp 1929 jyldyń 20 qańtarynan bastap 1930 jylǵa deıin qyzmet etti. Odan keıin gazet basshylyǵyna Soltústik Qazaqstan oblysynyń týmasy, qazaq ádebıetiniń aǵa býyn sanatyndaǵy kórnekti ókili, aqyn Ǵalym Maldybaev redaktor bolyp taǵaıyndaldy. Ol osy qyzmetti 1933 jylǵa deıin atqardy. Aıtpaqshy, gazet 1930 jyldan bastap ataýyn zaman talabyna qaraı «Kolhoz» dep ózgertken bolatyn. Ǵ.Maldybaev Beısenbaı Kenje­baev bastaǵan ıgi isti odan ári jal­ǵastyrdy.

Ol qandaı redaktor edi?

О́kinishke qaraı, Beısenbaı Kenje­baevtyń redaktorlyq jumysy týraly málimetter azdaý. Buǵan bir sebep Pavlodar óńirindegi az ýaqyttyq qyzmeti maıtalman ǵalym, qazaq ádebıetiniń bilgiri Beısenbaı Kenjebaevtyń baı ǵumyrbaıanynyń bir úzik kezeńi ǵana bolǵanynan shyǵar. Dese de, onyń Er­tis-Baıan óńirinde qyzmet etkeni týraly derek – jergilikti jurtshylyq, baspasóz ókilderi úshin erekshe mańyzdy. Sondyqtan ár ýaqytta aıtylǵan, jańa­dan qol jetken tam-tum derekterdiń ózin jı­naqtap, basyn qosyp, oqyrmanǵa uqsatyp jetkizý – búgingi paryzymyz.

B.Kenjebaev týraly tushymdy este­lik qaldyrǵandardyń biri ǵana emes, biregeıi – Pavlodar memlekettik pedago­gıkalyq ınstıtýtynyń (qazirgi ýnıversıtet) qazaq tili jáne ádebıeti kafed­rasynyń meńgerýshisi bolǵan professor Ermek О́tebaev. Ol óziniń «Tuńǵysh redaktor týraly syr» atty maqalasynda bylaı dep eske alady (1999 jyly ja­zylǵan):

«О́mir maǵan qyryq jyldan astam ýaqyt ǵalym, ustaz, jýrnalıst Beısen­baı Kenjebaevpen kóńildes dos, pikirles joldas bolýdy syılady. Alǵash kezdes­kende-aq jyly júzdi, kishipeıil ol qatty unady. Bir áttegen-aıy uzaq mezgil ishin bermeıtin, aqtarylyp tógilmeıtin, sypaıy sóılesip, sıpaı saldy qalyp tanytatyn. Adamdy boıyna tartyp, úıirip áketer shapshańdyǵy taǵy joq-ty. Júre kele, jıi aralasa shym-shymdap syr tartyp, ózińdi ózgeshe qumarlyqpen zertteı bastaıtyn.

Beısenbaı Kenjebaev 1904 jylǵy 4 qazanda qazirgi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Bógen degen jerinde kedeı shańyraqta týǵan. Anadan úsh jasynda jetim qalǵan.

Beısekeń Pavlodarda qyzmet istegen jyldaryn ómiriniń sátti kezderi dep sanady. Dese de, «Keńes týyn» keremetteı qıyndyqpen shyǵardy. Ol kezde polıgrafııalyq baza deıtin bolmaıtyn. Avtorlar da joqtyń qasy edi. Gazet jadyǵattarynyń basym kópshiligin re­dak­sııa qyzmetkerleri Saǵymbaı Shash­kın, Kárim Ájibekov, Ámirǵalı Epma­ǵambetov, Zikirııa Abdýllın, Sul­tan Lepesov, Ǵalym Maldybaev jáne basqa da azdy-kópti saýatty, qalamynyń je­li barlar daıarlaıtyn. Árıne, olar da je­tilgen jýrnalıster emes-ti. Jol qaty­nasy qıynshylyǵy men kóliktiń tap­shylyǵyna qaramastan, gazetshiler okrýgtiń eń alys túkpirlerine deıin baryp, aýyl tynysyn, eńbekshi buqaranyń jaı-kúıin, mádenı-aǵartý jumysyn jazatyn.

Beısekeń «Keńes týynda» redaktor bolyp istegen jyldar elimizdiń tarı­hyndaǵy aýyr kezeń bolatyn. Aýqat­tylar men zııalylar baı-kýlak ata­nyp, jer aýdarylyp jatty. Bir ǵana Sát­baevtar áýletinen segiz adam, Shor­manovtar tuqymynan jeti adam, Bosh­taevtar aýylynan alty adam el men jer­den aırylyp, Batys Qazaqstanǵa qaraı aıdaldy. El basshylarynan ajyrap, botadaı bozdady. 1927-1928 jyldary jer-sý bólisi, ile-shala ujymdasý naýqany bastaldy...».

B.Kenjebaev Pavlodar okrýgtik «Keńes týy» gazetin uıymdastyryp qana qoıǵan joq, osy óńirde keıinnen qazaq ádebıetiniń klassıkteri bolyp ataqtary aspandaıtyn Qalıjan Bekqojın, Zeıin Shashkın, partııa qaıratkeri – jýrnalıst Kárim Ájibekov, polkovnık, dańqty qol­basshy Ábilqaıyr Baımoldın syndy qarymdy qalamgerlerdi gazet isine tarta bildi. Osylaısha, Pavlodar óńirinde qazaq jýrnalıstıkasy órken jaıdy.

Sultanmahmutty alǵash zertteýshi

Beısenbaı Kenjebaevtyń Pavlo­darda qyzmet ete júrip, ult úshin atqar­ǵan iri isiniń biri – áıgili aldaspan aqyn Sul­tan­mahmut Toraıǵyrovtyń shyǵar­ma­shylyǵyn zertteýge kirisýi. 1920 jy­ly dúnıeden ozǵan aqynnyń ómir joly, poe­zııasy Beısekeńdi erekshe tán­ti etkeni aıqyn. Ol týraly birneshe este­likterde aıtylyp ótedi.

Ermek О́tebaıulynyń jazýynsha, Pavlodarda B.Kenjebaev Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń úı-ishimen, jaqyn týystarymen tanysqan, olarmen dostyq qarym-qatynasta boldy. Keıinirek Sultanmahmut jaqyndary ishindegi kórnektileriniń biri Sherııazdan Ydy­rys Qajyuly Aımanovpen jaqsy bilis, týystaı bolyp ketti. Odan Sul­tan­mahmuttyń aqyndyǵy jaıynda kóp­tegen málimetter aldy. Osy áseri ke­ıin aqyndy zertteýge muryndyq bol­dy. 1946 jyly «Sultanmahmut Toraı­ǵyrovtyń aqyndyǵy» degen taqyrypta zertteý eńbek jazyp, ǵylym kandıdaty dárejesine dıssertasııa qorǵady. Aqyn ómiri týraly «Asaý júrek» áńgimeler toptamasyn derbes kitap etip bastyrdy.

Taǵy biri derekti ardager jýrnalı­simiz, marqum Tóleýbek Qońyr óziniń estelikter qoljazbasynda keltiredi:

«B.Kenjebaev ýnıversıtettiń fılologııa, jýrnalıstıka fakýltteriniń stý­dentterine dáris berdi. Ádebıetshi ǵa­­lymdar tárbıeleýge belsene aralas­ty. Ǵylym jolyndaǵy eren de qa­jyr­ly eńbegin kemeńger klassık jazý­shy, ǵalym Muhtar Áýezov joǵary baǵa­­lady. Qoǵam qaıratkeri, fılolo­gııa ǵy­lymdarynyń doktory, professo­r Myr­zataı Joldasbekovti kóne túr­ki ja­zýyn zertteýge baýlydy. Qazir M.Jol­das­bekov tanymal ǵalym, qoǵam qaı­ratkeri atanyp otyr.

Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Beısenbaı Kenjebaevtan ýnı­versıtet qabyrǵasynda oqyp júr­­ge­nimde (T.Qońyrov 1956 jyly «Qy­zyl tý» gazetiniń redaktory Ázil­han Nur­shaıyqovtyń baǵyt silteýimen QazMÝ-ge, jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa túsken – N.J.) dáris tyńdaǵanmyn. Onyń «Qazaq úshin sham qylǵan júrek maıyn» degen dárisi zerdemde máńgi qal­dy. Sonda ǵalym-ustaz bylaı degen edi: «Qazaqtyń demokrat aqyny Sul­tanmahmut Toraıǵyrov Abaı­dan keıingi qazaq eli ishindegi áleý­mettik teńsizdikti jete kórip, ony óz shyǵar­masynda arqaý ete bilgen talantty aqyn» degen edi. Ony zerttep, tóńkerisshil demokrat aqyn retinde elge keńinen tanytty. Aqyn, jýrnalıst Sábıt Dónentaev ta Beı­senbaı Kenjebaevtyń nazarynan tys qalmady».

Osylaısha Pavlodar óńirinde sonaý 1929 jyly qazaq gazetiniń alǵashqy redaktory bolǵan tulǵa, keıinnen túbegeıli ádebıettaný ǵylymy salasyna aýysyp, ózindik qoltańba qaldyrǵan. B.Kenjebaev ejelgi qazaq ádebıetin zertteý isine óziniń birneshe shákirtin baýlyǵan bolatyn. Osy tusta shákirtteri qaldyrǵan ǵalymdyq, ustazdyq qasıetteri týraly estelikterdiń moldyǵyn aıtýǵa bolady. Belgili túrkitanýshy, ǵalym, tarıhshy, jazýshy Muhtar Maǵaýın «Men» atty ǵumyrnamalyq romanynda óziniń ustazynyń qaıratkerlik bolmysyn jan-jaqty beınelep bergen.

Osydan birneshe jyl buryn áıgili fılolog ǵalym, túrkitanýshy Myrzataı Joldasbekov respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Asyldarym» atty esseler sıklin jarııalaǵan bolatyn. Sonyń «Biz bilmeıtin Beısekeń» atty bir jarııalanymyn uly ustazy Beısenbaı Kenjebaevtyń ulaǵatty iste­rine arnady.

Bir sýrettiń tarıhy

B.Kenjebaevtyń tikeleı yqpalymen qazaq ádebıeti ǵylymyn zertteý jolyna túskenderdiń biri – búginde elimizge tanymal fılolog, qoǵam qaıratkeri Qulbek Ergóbek. Búginde Túrkistan oblysynda turatyn aǵamyzǵa gazettiń 90 jyldyǵy qarsańynda arnaıy habarlasqan bolatynmyn. Sol kisiniń qamqorlyǵymen birneshe tarıhı fotosýretter qolymyzǵa tıdi. Olardyń qatarynda Beısenbaı Kenjebaevtyń «Keńes týynda» qyzmet etken ýaqytynda túsken bir fotosy bar. «Keńes týy» gazetiniń redaksııa alqa­synyń músheleri Kárim Ájibekov, Ámirǵalı Epmaǵambetov jáne redaktory B.Kenjebaev úsheýiniń gazet qarap turǵan, onsha qanyq emes sýreti buryn redaksııada bar edi. Eń kóne jádiger retinde qurmettep, ramaǵa salyp, buryshyna «alǵashqy nómirge qol qoıý sáti» dep jazyp qoıǵanbyz. Bul joly sol fotonyń sapaly nusqasy jetti. Túsirgen avtory – pavlodarlyq belgili fotosýretshi – D.Bagaev, túsirilgen ýaqyty «18 mart 1929 jyl» dep kórsetilgen. Qalǵan sýretterde professor B.Kenjebaevtyń zańǵar jazýshy M.Áýezovpen, ózge de stýdentter tobymen ustazdyq qyzmet barysynda túsken sátteri beınelengen. Munyń bári – tarıh. Biz úshin erekshe ystyq, qymbat mura.

Qoryta aıtqanda, 90 jyldyq tarıhqa ıe, solaqaı saıasatqa baılanysty, bir márte jabylyp qalyp, qaıtadan ashyl­ǵan gazettiń ǵumyrbaıanynda erekshe atalatyn tulǵa – Beısenbaı Kenjebaevtyń tuńǵysh redaktorlyq qyzmeti týraly áli de bolsa derekter qory tolyǵa túser degen senimdemiz. Bul úshin zertteý, izdený baǵytyndaǵy jumystar úzilmeýi tıis.

Nurbol JAIYQBAEV,

Pavlodar oblystyq

«Saryarqa samaly» gazetiniń

bas redaktory

Pavlodar