Osy jyldary Keńes ókimeti qazaq halqynyń qanyn sýdaı aǵyzyp qoımaı, ásker rýhy, ekonomıka qýaty, otbasyn asyraýdyń turaqty kózi bolyp otyrǵan tórt túlik malyn aıýandyqpen qyryp jatqan kez bolatyn. Bolshevıkterdiń kóz qurtyn jegen ushsa qustyń qanaty talatyn ulan-baıtaq qazaqtyń keń jeri men onyń astyndaǵy tabıǵı ken baılyǵy edi. Qazaq jerin ıemdený maqsatynda áýeli, qazaq halqynyń kózin joıý kerek bolyp, Goloshekın men Mırzoıandar «Asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasyn» degen uranmen qazaqtyń atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan dástúrli ata kásibi – mal sharýashylyǵyn ujymdastyrý saıasatymen syltaýratyp tartyp alyp, aıaýsyz qyryp jatty. Sol kezde, ǵaıyptan taıyp german eli, ıaǵnı A.Gıtler Keńes ókimetine tutqıyldan soǵys ashty. A.Gıtler ashqan soǵys Keńes ókimetine óz jaýyzdyqtaryn betine basqandaı qazaq ulty men onyń tórt túlik malyna olardy zárý qyldy. Osy soǵysta atadan balaǵa mura bolyp kele jatqan qazaq qolóneri – qazaq urshyǵy soǵystyń kádesine jarady. Bul tabalaý emes. Bul bizdiń ata-babamyzdyń arýaǵy bar ekeniniń, baba murasyn qasıet tuta bilgen ult kıesiniń dáleli edi. Iá, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qazaq urshyǵy mańyzdy qurylǵyǵa aınalady degen Keńes áskeriniń oıyna kirip shyqpaǵan edi. Muny nege aıtyp otyrmyn? Sebebi sol álemdi sharpyǵan Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Batystyń bet qaratpas qyzyl shunaq aıazynan jaýyngerlerge qarapaıym qazaq analary men balalary toqyǵan jyly kıim qorǵanysh bolsa, ony ıirgen qazaq urshyǵy edi. Sol kezde, urshyq turmystyq quraldan áskerı qurylǵy qyzmetin atqardy desek te qatelespeımiz. 1941 jyly surapyl soǵys bastalǵannan 1945 jylǵa deıin qazaqtar bes jyl boıy qoı baǵyp, onyń júnin qyrqyp, júndi sabap, tarap-tútip, zýalap, shúıirkelep urshyq kúshimen ıirip jip jasaı bildi. Sóıtip, maıdan shebindegi qansha mıllıon jaýyngerdi jyly kıimmen, shulyq, qolǵap, shálimen qamtamasyz etti. Adamzatqa jan tózbes aýyrtpashylyq ákelgen álemdik soǵysqa qazaqtar eki mıllıon jup, ıaǵnı tórt mıllıondaı qoldan toqylǵan jyly kıim jibergen. Keńes ókimeti ózi qyryp tastaǵan ult aldynda, bul áli óz baǵasyn alýdy kútip otyrǵan másele.
«Maldyń jaıyn baqqan biledi» demekshi, tórt túlik maldyń baǵýy men jaıýyn, kóbeıtý tehnologııasyn biletin qazaqtar bolmaǵasyn, Orynbasar apanyń aıtýynsha, soǵys jyldary eńbektegen baladan eńkeıgen kári ájelerge deıin qoı baǵýǵa shyqqan. «Kóktem shyǵa tórt-bes jastaǵy býyny qatpaǵan jas balalar qozy kógendep, qoı baǵýǵa shyqty. Olar oıyn men kúlki degendi umytty. Keshke úıge kele as ishýge shamalary kelmeı uıyqtap ketetin» dep, eske alady keıýana. Bolshevıkterdiń ultqa jasaǵan zulmat kesiri balany da aıamady. Olardyń saýatsyzdyǵy men ozbyrlyǵy sonsha, jyly kıim toqýǵa deıin jip daıyndaý qanshama prosesten ótetinin bilmegen. Odan maldyń júnin qyryqtyqtan ótkizý aldynda sýǵa toǵytyp tazartyp baryp, qoı qyryqtyqqa jiberiletininen beıhabar bolǵan. Kóktemgi jumystardan keıin kúzgi jumystar qazan aıynda bastalǵan. Brıgadıri atpen júrip keshke qaraı «jumysqa shyǵyńdar» – dep, terezeni tyqyldatyp belgi beretin edi», deıdi Orynbasar apa. Úlken bir úıge jınalǵan kempir, bala-shaǵa áýeli, jazda qyrqylǵan qoı júnin jýyp keptiredi. Jasóspirimder jaǵy ony tútip tazalasa, ájeler zýalap, shıyrýǵa beredi eken. Daıyn zýalany urshyqshylar toby talmaı ıirip, toqymashylarǵa ótkizedi. Jas qyzdar men kelinder ıirgen jipten jaýyngerlerge arnap tórt saýsaqty qolǵap, malaqaı, sháli, shulyq toqyǵan. Mine, bul qazaq halqynyń tyldaǵy eren eńbeginiń bir parasy ǵana. Bes jyl boıy eńbek aqymyzǵa azǵana bıdaı alýshy edik» – dep esine alady Orynbasar apa. Olar jaıylymda, ferma basynda saýǵan sútti sol jerde maıdan shebine tike jóneltip otyratyn. Olardyń kókeıinde bir ǵana maqsat – jaýyngerler jaýrap qalmaı, ash qalmaı jaýǵa toıtarys berse degen maqsat turǵan. Sol sebepti biz tylda júrip jan aıamaı jaýmen kúresken edik», deıdi Orynbasar apa.
El basyna kún týǵan shaqta Orynbasar apa Balqybekova tulymshaǵy jelbiregen toǵyz-on jastaǵy qyz eken. Ol Aqmola oblysy, Nura aýdany Nura ózeniniń boıyn jaǵalaı qonystanǵan baıyrdan osy ólkede turyp kele jatqan qazaqtar otbasynda týyp- ósken. Áıgili «Dýdar-aı» ánindegi orys qyzy Márııam Jagorqyzy men qazaq jigiti Dúısen týyp-ósken aýylda týǵan.
Qazaq halqy adamzat damýy úshin kerek dúnıeni árdaıym jasap keledi, biraq ony dabyralaǵan emes. Basqasyn aıtpaǵanda, qazaq turmysynda paıdasyna jarap kelgen urshyq quraly – Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Keńes áskerine múltiksiz qyzmet etti. Muny kezinde Keńes áskeri elegen joq. Sol qazaqtyń qudiretti urshyǵy bul kúni el esinen shyǵyp, umyt bolyp barady. Soǵysta jeti-segiz tanki joıǵan jaýyngerge erligi úshin marapat beredi eken. Al qazaq urshyǵy myń emes, san mıllıon jaýyngerdi aman alyp qaldy desek, qatelespespiz. Qarap tursaq, damylsyz aınalǵan jer sııaqty qazaq urshyǵynda qazaq degen ulttyń ǵana emes, álem soǵysynyń, sol soǵysta jazyqsyz sheıit bolǵan, aman oralǵan san mıllıondaǵan er azamattyń tarıh-taǵdyry tur.Aıtpaǵym, Qazaqstan, Reseı, Belarýs, Ýkraına, О́zbekstan jáne taǵy basqa elder birigip, qazaq urshyǵynyń sol soǵys tylynda jasaǵan eren eńbegine eskertkish qoısa quba-qup bolar edi. Biz umytpaýǵa tıis nárse bolsa, ol – qazaq urshyǵynyń Ekinshi dúnıejújilik soǵystaǵy erligi der edim.
Zúbáıra Ákimova,
jýrnalıst
