Ǵalymdardyń pikirinshe, buryn elimizde bolmaǵan, bizde tirkelmeı jatqan Shmallenberg aýrýy, ınfeksııalyq rınotraheıt, vırýstyq dıareıa, moraksellez sııaqty qaýipti ekzotıkalyq juqpaly aýrýlar syrttan ákelindi. Bul másele otandyq veterınarııa júıesiniń qazirgi aýyr jaǵdaıyn odan saıyn tyǵyryqqa tiredi.
Bizdiń qoǵam osy ımporttalǵan maldyń qanshasy beıimdele alǵanyn, qanshasy ólgenin, jalpy jobanyń aldyna qoıǵan maqsattary qalaı oryndalǵany týraly naqty bilmeıdi. Al ony halyq bilýge quqyly, sebebi atalǵan mal basy tek jeke ınvestısııalar esebinen ǵana emes, salyq tóleýshiniń aqshasyna satyp alynǵan. Jalpy, bizdiń mınıstrlikterimiz qoǵamdyq aýdıtti tarta otyryp, damyǵan elderdegi sııaqty osyndaı qymbat jobalarǵa bólingen memlekettik qarajatty paıdalanýdyń tıimdiligi týraly halyq aldynda esep berýge úırenýleri kerek.
Asyl tuqymdy malǵa keletin bolsaq, qazir sol aýyl sharýashylyǵy janýarlarynyń popýlıasııasyn saqtap qalý jáne jaqsartý óte mańyzdy. Agrarlyq salanyń ardagerleri keńestik kezeńde Qazaqstanǵa Eýropadan júzdegen myń asyl tuqymdy iri qara maldyń ákelingenin jáne ýaqyt óte kele olar ózderiniń asyl tuqymdyq qasıetterin joǵaltyp, iz-túzsiz joıylyp ketkenin jaqsy biledi.
Biz olardy kútip-baǵý úshin tıisti jaǵdaı jasaýmen ǵana emes, eń bastysy, júıeli seleksııalyq jumysty qalyptastyrýymyz kerek. Ol úshin seleksııanyń zamanaýı ádisterin qoldaný qajet.
Bul turǵyda asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy salasynda ınnovasııalyq tehnologııalardy, onyń ishinde genomdyq seleksııany engizý óte mańyzdy. Sebebi janýardyń tek molekýlalyq-genetıkalyq taldaýy onyń asyl tuqymdyq qundylyǵyn aldyn ala boljaýǵa múmkindik beredi jáne seleksııanyń tıimdiligin qamtamasyz etedi.
Búginde barlyq damyǵan elde asyl tuqymdy ónimdi jaqsartý qazirgi zamanǵy bıotehnologııalyq zertteý ádisterine, onyń ishinde genomdyq seleksııaǵa negizdelgen. О́kinishke qaraı, Qazaqstanda keıbir kompanııalardy qospaǵanda, seleksııalyq-asyl tuqymdyq jumysta genomdyq saraptama júıeli túrde paıdalanylmaıdy, bul mal sharýashylyǵy salasynyń turaqty damýy máselelerinde eleýli tejegish bolyp otyr. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy janýarlarynyń otandyq gendik qoryn qalyptastyrýǵa qatysty bul máseleni memlekettik deńgeıde sheshý qajet. Ol úshin ózimizdiń fermerlerimizge kómek retinde ǵylymı zerthanalardyń bazasynda ulttyq genetıkalyq zertteý ortalyqtaryn uıymdastyrý kerek. Bul bizdiń jaǵdaıymyzǵa beıimdelmegen asyl tuqymdy maldy shetelden ákelýge qaraǵanda, aqylǵa qonymdy, áldeqaıda arzan jáne epızotııa turǵysynan qaýipsiz joba bolar edi.
Maldyń asyl tuqymdyq qasıetteri men ónimdiligin arttyrýdyń (ásirese, sút sharýashylyǵynda) mańyzdy ádisi bolyp tabylatyn taǵy bir joly – jasandy uryqtandyrý. Mamandardyń málimetteri boıynsha, qazir sút baǵytyndaǵy iri qaranyń qoldan uryqtandyrý úlesi Belarýste – 95 paıyz, Ýkraınada – 90 paıyz, Reseıde – kem degende 70 paıyz, О́zbekstanda – 55 paıyz bolsa, Qazaqstanda 15 paıyzdan aspaıdy, ıaǵnı 4-6 ese az.
Bul mysaldan bizdiń saýda seriktesterimizden seleksııalyq jumysta qanshalyqty artta qalǵanymyz aıqyn kórinedi. Sonymen qatar bizde zamanaýı fermalar, sapaly jem-shóp bazasy jetispeıdi. Salystyratyn bolsaq, Qazaqstanda sút baǵytyndaǵy 2,7 mıllıonǵa jýyq sıyr bar, al Belarýs Respýblıkasynda 1,5 mln bas, ıaǵnı 1,8 ese az. Biraq Belarýs Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa kiretin elderdiń kópshiligine sút jáne sút ónimderin eksporttaıdy, al biz bolsaq, tipti óz halqymyzdy tolyq qamtamasyz ete almaı otyrmyz.
Aqylbek KÚRIShBAEV,
Senat depýtaty
