Qazaqstan • 12 Naýryz, 2021

Koronavırýspen kúres barysynda memleket qamqorlyǵy aıqyn kórindi

218 ret kórsetildi

Jer-jahanda koronavırýs pandemııasy «ústemdik qurǵan», el basyna kún týǵan osynaý shyrǵalań shaq birligimiz ben eldigimiz synalǵan kezeń boldy. Adamzatqa zor zardabyn tıgizgen bul ortaq «jaýmen» búkil álem bolyp birigip kúresip jatqanymyzǵa bir jyl toldy. Bul týraly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Twitter-degi paraqshasynda atap ótip, pandemııa bastalǵaly beri Qazaqstan álemmen birge kóptegen qıyndyqty bastan ótkergenin, memleket azamattardyń ómiri men densaýlyǵyn qorǵaý úshin pármendi sharalar qabyldaǵanyn málimdedi. О́rshigen indetti bereke-birlik pen ózara qoldaýdyń arqasynda eńserdik. Degenmen daýasyz derttiń qateri áli de seıile qoıǵan joq. Al bul báleketten birjola qutylýdyń birden-bir amaly vaksınalaý bolyp tur. Osyǵan mán bergen Memleket basshysy barsha otandastarymyzdy aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izdeýge shaqyrdy.

Memleket qoldaýy – turaqtylyq tiregi

Dúnıe júzin dúrbeleńge salǵan in­detpen ár memleket óziniń ál-dár­menin­she kúresip baǵýda. Árıne, aldy­men azamattardyń amandyǵy – bas­ty orynda. Degenmen oqshaýlanǵan halyq­tyń jumysy turalap, nápaqasynan aıyrylǵany da eskerilip, memleket tara­pynan udaıy áleýmettik qoldaý kórsetilip otyr. Bul rette Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń der kezinde qabyldaǵan pármendi sharalary kúrdeli kezeńniń kúrmeýli máselelerin sheshýge septesti.

Rasynda, indet kelip, qanshama isimiz irkilip, júrisimizden jańylyp, zor shyǵynǵa ushyradyq. Halyqtyń saýlyǵymen qatar, oqshaýlanǵan olardyń kúnkórisin qamtamasyz etý máselesin de áste esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Bul áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyqty saqtap qalýdyń asa mańyzdy ekenin ańǵartady. Osy oraıda indet saldarynan týyndaǵan daǵdarysqa qarsy jedel sharalardyń biri retinde ýaqytsha tabyssyz qalǵan azamattarǵa bir rettik kómek berildi. Qysyltaıań kezeńde mundaı járdem kórshiles elderde, tipti kóptegen iri memleketterde berilgen joq.

Pandemııa ýaqytynda kúnkórisin qamtamasyz etip otyrǵan tabysyn joǵaltqan azamattarǵa Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan eń tómengi jalaqy – 42 500 teńge kóleminde birjolǵy tólem taǵaıyndaldy. Mem­lekettik qoldaýdyń atalǵan túrine tótenshe jaǵdaı rejimi men karantındik shekteý sharalary kezinde kúndelikti nápaqasynan aıyrylǵan jurt ıe boldy. Olardyń ishinde jalaqysy saqtal­maıtyn demalysta júrgen qyzmet­kerler, jeke kásipkerler, jeke praktıkamen aınalysatyn adamdar, nysanaly jumystardy oryndaý (qyzmet kórsetý) sııaqty azamattyq-quqyqtyq sıpattaǵy sharttar boıynsha tabys tabatyn jeke tulǵalar, biryńǵaı jıyntyq tólemdi tóleýshiler bar.

Jaǵdaı ýshyǵyp, tótenshe jaǵdaı rejimi sozylǵan ótken jyldyń 11 mamyryna deıin 322 mlrd teńge somasynda 4,6 mln adamǵa, al karantındik shekteý sharalary qoldanylǵan kezde 153,2 mlrd teńge somasynda 2,4 mln adamǵa áleýmettik tólem taǵaıyndaldy. Jalpy byltyr jumysynan aıyrylǵan jaǵdaıda Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan áleýmettik tólem alýshylardyń sany 99,1 myń adamdy qurady.

Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimeti boıynsha, 2020 jyly 184,7 myń otbasyndaǵy 936,2 myń adamǵa ataýly áleýmettik kómek (AÁK) taǵaıyndaldy. Bul maqsatqa bıýdjetten 75,3 mlrd teńge bólindi.

AÁK otbasynyń árbir múshesine jan basyna shaqqandaǵy ortasha tabysy óńirlik eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 70%-ynan tómen azamattarǵa taǵaıyndalady. Buǵan qosa AÁK kórsetýdiń jańa tetigin iske asyrý sheńberinde elimizdiń barlyq óńirinde tabysy az otbasylardyń mektep jasyna deıingi balalaryn kepildik berilgen áleýmettik toptamamen qamtamasyz etý boıynsha jumys júrgizilýde. 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha AÁK alýshylar qataryndaǵy 1 jastan 6 jasqa deıingi 218,2 myń bala azyq-túlik jáne turmystyq hımııa jıyntyǵy túrinde áleýmettik toptama aldy.

119,7 myń otbasyndaǵy 614,3 myńnan astam qazaqstandyqqa 2020 jylǵy IV toqsanda ataýly áleýmettik kómek taǵaıyndaý memlekettik ınstansııaǵa júginbeı-aq avtomatty túrde uzartyl­dy. AÁK alýshylarǵa budan buryn II jáne III toqsanda Tótenshe jaǵdaı rejimi men karantındik shekteý sharalary­nyń qoldanylýyna baılanysty kómek taǵaıyndaý uzartylǵan bolatyn. Sony­men qatar atalǵan praktıka 2021 jylǵy 1 toqsanda barlyq AÁK alýshy­larǵa qoldanyldy, bul sharalar halyq arasynda vırýstyq ınfeksııanyń taralý qaýpin azaıtýǵa múmkindik berdi.

Indettiń taralýy órshigen tusta shekteý sharalary kúsheıip, jurttyń azyq-túlik alýǵa barýy da qıyndap qaldy. Onyń ústine jumyssyz qalǵan halyqtyń qaltasynyń túbi kórinip, azyq-túlik alýǵa shamasy kelmegen jaǵdaılar bolǵany ras. Bul rette memleket tarapynan Tótenshe jaǵdaı jáne karantın kezeńinde jalpy somasy 25 mlrd-tan astam teńgege 1,1 mln-nan astam adam azyq-túlik-tur­­mys­tyq jıyntyqtar satyp alýǵa tó­lem­­der túrinde qosymsha qoldaý aldy. Sondaı-aq Elbasy, Nur Otan partııasy Tóraǵasy Nursultan Nazarbaevtyń bas­ta­­ma­symen elimizdiń tus-tusynda kóp­te­gen úıge kómek retinde azyq-túlik tol­­ty­rylǵan sebetter úlestirilip, 550 myń­­nan asa otbasy «Birgemiz!» qorynyń qol­­daýy­men birjolǵy qarjylaı kómekke ıe boldy.

Indet qos búıirden qysqan qysyl­taıań ke­zeń­de elimizdiń áleýmettik-ekonomı­ka­lyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etý­diń birden-bir amaly – jumys orynda­ryn jáne halyqtyń tabysyn saq­tap qalý. Osy turǵyda halyqty jumys­pen qam­tý bo­ıynsha biraz sharýa ata­qa­ryl­dy. Daǵ­darysqa qarsy shara retin­de ju­mys­pen qamtýdyń Jol kartasy ázir­le­nip, ta­bys­ty iske asyrylýda. Byl­tyr nátı­jeli ju­myspen qamtýdy jáne jappaı kásip­kerlikti damytýdyń «Eńbek» memle­ket­tik baǵdarlamasyn jáne basqa da memlekettik baǵdarlamalardy iske asy­rý­dyń arqasynda 1,2 mln jumys or­nyn qurý jáne saqtap qalý jáne jumys­syz­dyqtyń ósýine jol bermeý múmkin boldy.

Jumyspen qamtýdyń 2020-2021 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy (JQJK) sheńberinde 6,7 myń áleýmettik mańyzy bar ınfraqurylymdyq joba iske asyrylyp jatyr. Onda 130 myń teńgelik ortasha jalaqymen 239 myń adam jumyspen qamtylǵan.

2020 jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha óńirlerde 6,7 myń joba boıynsha jumys bastaldy, 239 myń jumys orny quryldy, onyń ishinde 120 myń­nan astamy halyqty jumyspen qamtý ortalyqtary arqyly quryldy. Baǵdar­lamaǵa qatysýshylardyń jartysy – aýyl turǵyndary, 39%-y – jastar jáne 7%-y – tabysy az azamattar. Qabyldanǵan sharalar jumyssyzdyqty 5%, jastar jumyssyzdyǵyn 3,9% deńgeıinde ustap turýǵa múmkindik berdi. JQJK aıasynda jumyspen qamtylǵandardyń eń kóp úlesi – Túrkistan (25,3 myń), Shyǵys Qazaqstan (21 myń), Jambyl (20 myń) oblystarynda, sondaı-aq Almaty qalasynda (21,4 myń). JQJK jobalary bolashaqta 100 myńnan astam turaqty jumys ornyn ashýǵa negiz bolmaq.

Indetpen kúreste birligimiz synalyp, janashyrlyqqa, jaýapkershilik pen qamqorlyqqa úndegen kezeń boldy. Memleket basshysy aıtqandaı, aýyz­birlik, sabyrlylyq, janashyrlyq – dál osy qasıetter bizge tarıhtaǵy eń qıyn synaqtardy eńserýge septigin tıgizdi. Qıyn-qystaý kezeńde aınalasyndaǵy aǵaıynǵa qolynan kelgen kómegin aıamaı, qolǵabys etken qamqor azamattar – dástúrli qundylyǵymyzdan ajyramaǵan halyq ekenimizdiń aıǵaǵy. Kópshilikke sharapaty tıip, eldiń alǵysyn arqalaǵan densaýlyq saqtaý, áleýmettik qorǵaý, bilim berý salasyndaǵy otandastarymyzdan bastap, qoǵamdyq jumystarǵa belsendi atsalysqan eriktiler, qarjylaı kómek bergen kásipkerler indet kezinde izgiliktiń úlgisin kórsetti.

Mundaı azamattardyń eńbegi elenip, Prezıdent arnaýly «Halyq alǵysy» medalin taǵaıyndady. Osy medalmen marapattaý rásiminde Qasym-Jomart Toqaev: «Osyndaı kúrdeli kezeńde barsha jurt jaýapkershilik tanytýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin túsindi dep oılaımyn. Ár adam óziniń, týystary men jaqyn adamdarynyń densaýly­ǵyna muqııat bolýy kerek. Bul – qazirgi zamannyń talaby. Indetti jeńý – árbir azamattyń óz qolynda. Bul, eń aldymen, qarapaıym qaǵıdany ustanýdan bastalady. Betperde taǵyp júrý, tazalyq saqtaý jáne áleýmettik qashyqtyqty ustaný óte mańyzdy. О́ıtkeni bul sizdiń jáne ózge adamdardyń densaýlyǵy úshin asa qajet. Taǵy da qaıtalap aıtamyn: «Saq júrseń, saý júresiń», «Saqtyqta qorlyq joq». Sondyqtan azamattardy qorǵaý úshin biz barlyq qajetti sharalardy jedel túrde qolǵa aldyq jáne osy jumysty ári qaraı jalǵastyra beremiz», dedi.

 

Qareket túbi – bereket

Prezıdenttiń bastamasymen 2020 jyl Qazaqstanda «Volonter jyly» bolyp jarııalanǵany esimizde. Biraq sol kezde eshkim de adamzat basyna qandaı kún týatynyn, sol qıyndyqty eńserý jolynda qanshama ter tógilip, qanshama jumys atqarylatynyn bilgen joq edi. Pandemııa qanshama eldi qaýsatyp ketse de bizdiń memleket jaǵdaıdy birshama turaqtandyrýǵa, vırýstyń zalalyn barynsha azaıtýǵa kúsh saldy.

Memleket basshysy Úkimettiń keńeı­tilgen otyrysynda byltyr jahandyq ahýal óte kúrdeli bolǵanyn eske sala kelip, pandemııanyń saldarynan dúnıe júziniń ishki jalpy ónimi 5,2 paıyzǵa azaı­ǵanyn atap ótti. «Onyń áseri Qazaq­stanǵa da tıdi. Ekonomıkamyz 2,6 paıyzǵa tómendedi. Degenmen biz ınflıasııany ózimiz josparlaǵan 7,5 paıyz deńgeıinde saqtap qaldyq. Keıbir salalarda edáýir ósim bar.Úkimet daǵdarys kezinde tyńǵy­lyqty jumys istedi dep aıtýǵa bolady», degen edi.

Iá, indettiń aıaq asty kelýi kóptegen salany eseńgiretip jiberdi. Úkimet qysqa merzimde jedel sharalardy qolǵa alýǵa máj­búr boldy. Halyqtyń qalypty tir­shi­ligine de ózgerister endi. Biraz sharýa tura­lap qaldy. Qysqasy, bul elge úlken sabaq boldy. Halyq qandaı tyǵyryqtan da birlik pen janashyrlyq qana alyp shy­ǵa­tynyn uǵyndy. Kóldeneńnen kel­gen kesel aldynda medısınamyz abdy­rap qalsa da, eldi qıyndyqtan alyp shyq­qan − janashyr jandar men bas kóterer aza­mattardyń kómegi edi. Eń basty­sy, el birlik pen bereke bolsa, qandaı da qıyn­­dyqty eńserýge bolatynyn uǵyn­dy. Kúrdeli kezeńde halyq shama-shar­qyn­­sha bir-birin qoldaýǵa tyrysty. Erik­­­ti­ler men belsendiler indet órshigen tus­ta qaıyrymdylyq aksııalaryn uıym­dastyryp, aýyrǵan, jabyqqan, qıyn­­dyqqa tap bolǵan jandarǵa kóptep kómek­tes­kenin jurtshylyq umyta qoıǵan joq.

Naýryz aıynda el aýmaǵynda al­ǵash koronavırýs tirkelip, tótenshe jaǵ­daı jarııalanǵan kezde Elbasy Nursul­tan Nazarbaevtyń bastamasymen «Birgemiz» qoǵamdyq qory qurylyp, oǵan kásip­kerler, bıznes ókilderi tarapynan iri so­mada jarnalar quıyla bastaǵan edi. El­basynyń tapsyrmasy boıynsha Nur Otan partııasy bastapqyda karan­tın jarııalanǵan Nur-Sultan jáne Alma­ty qalalaryndaǵy jalǵyzilikti qart­tarǵa, múgedekterge jáne turmysy tómen kóp balaly otbasylarǵa ataýly kó­mek retinde 150 mln teńge bóldi. Koro­na­v­ırýs indetiniń taralýyna qarsy kúreske Elba­synyń sheshimimen Tuńǵysh Prezıdent qory taǵy da 200 mln teńge baǵyttady.

Qordyń qarajaty esebinen az qam­tyl­­ǵan kóp balaly otbasylarǵa, I top­­taǵy múgedekterge, múgedek bala kúti­­mimen otyrǵan adamdarǵa, Ekinshi dú­nıe­júzilik soǵysynyń ardager­lerine, jetim balalarǵa, eń tómengi zeı­net­­aqy ala­tyndarǵa 50 myń teńgeden kó­mek berildi. «Birgemiz» qoǵam­dyq qory­nyń resmı saıtyndaǵy málimet­ke súıensek, búginge deıin qorǵa 33,9 mlrd teńge jınalǵan. Jınalǵan qarjy­nyń arqasynda 655 251 adamǵa kómek kór­setilgen, 2 112 medı­sı­nalyq qyzmetkerge syıaqy berilgen jáne 5 mln dana maska satyp alynǵan.

Pandemııa kezinde ásirese, kásipkerlik salasy erekshe shyǵyn kórdi. Karantın shekteýlerinen 1 mln-ǵa jýyq kompanııa zardap shekken, shaǵyn jáne orta bıznestiń 430 myńnan asa sýbektisi qyzmetin toqtata turýǵa májbúr bolǵan. Orta jáne shaǵyn kásipkerlikke qol ushyn berý úshin Úkimet te qarap qalmaı, qam jasady. «Báıterek» holdıngi jáne onyń enshiles uıymdaryn, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasyn kásipkerlerge kómek kórsetýge jumyldyrdy. Aıtalyq, byltyr Qazaqstanda tótenshe jaǵdaı rejimi engizilgennen bastap, 2020 jyldyń sońyna deıin «Atamekenge» 144 myńnan astam kásipker júgingen eken. Ulttyq palata birqatar saýaldama júrgizgen, sonyń qorytyndysynda kásipkerlerdiń 60% -y sharttyq mindettemelerin buzýǵa májbúr bolǵanyn anyqtaǵan. «Atameken» UKP-nyń enshiles uıymy − Qazaqstannyń syrtqy saýda palatasy osy kezeńde 6 myńnan astam fors-major týraly kýálik bergen. Osy rette ulttyq palata kásipkerlikti qoldaý jóninde kóptegen usynystar engizip, ol qoldaý tapqan. Atap aıtqanda, ShOB nesıeleri boıynsha tólemderdi keıinge qaldyrý jáne qaıta qarjylandyrý, salyq tóleýdi shegerý, eńbekti tóleý qorynyń salyqtary men tólemderinen bosatý, TJ kezeńinde salyqtyq tekserýlerdi jáne bereshekti májbúrlep óndirip alýdy toqtata turý, jumyssyz qalǵan qazaqstandyqtar úshin 42,5 myń teńge áleýmettik tólemder berý, kásipkerlerdi jeke tabys salyǵy jáne áleýmettik salyqtardan, jarnalardan bosatý, áleýmettik mańyzy bar turmystyq taýarlardyń 19 túri úshin qosymsha qun salyǵy jarnasyn 12% -dan 8%-ǵa deıin tómendetý syndy jeńildikter bıznes salasyna ájeptáýir kómek bolǵany anyq. «Tótenshe jaǵdaıdy engizgen soń biz bıznesti qoldaý boıynsha birqatar bastama kóterdik. Úkimettiń qoldaýymen anaǵurlym ózekti máseleler jedel sheshildi. Shamamen 700 myń salyq tóleýshi 1 trln teńgege jýyq somada salyq jeńildigi sharalarymen qamtyldy. Shaǵyn jáne orta bıznestiń 18 myńnan astam sýbektisine 222,4 mlrd teńge somasyna nesıe tólemderin keıinge shegerý merzimi berildi», dedi «Atameken» UKP Tóralqa tóraǵasy Tımýr Qulybaev bıznesti qorǵaý jónindegi V forýmda.

Sondaı-aq shaǵyn jáne orta bıznes­ti jeńildikpen nesıeleý baǵdarlama­sy boıynsha jyldyq 8%-ben 387 mlrd teńgege 3 myńnan asa nesıe berilgen. El aýmaǵynda 46 myńnan astam jalǵa alýshyǵa qoldaý kórsetilgen. 2 myńnan astam kásipkerge 951 mln teńgeden astam qarjyǵa kommýnaldyq qyzmetterdi tóleýdi keıinge shegerý jeńildigi jasalǵan.

Elimiz karantın shekteýlerin jeńil­detti. Biraq bul pandemııa qursaýy­nan birjola qutyldyq degen sóz emes. Sondyqtan Úkimettiń bıznesmenderdi qoldaý sharalary ári qaraı da jalǵasyn tappaq. Buıyrsa, 2021 jyl – orta jáne shaǵyn kásipkerliktiń jandaný jyly bolǵaly tur.

 

Orynbek О́TEMURAT,
Qymbat TOQTAMURAT,
«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

Túrkistan oblysynda eki brakoner ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 13:06

Efıopııada pilder qyrylyp jatyr

Álem • Búgin, 11:58

Qazaqstanda un óndirý kólemi tómendedi

Ekonomıka • Búgin, 11:45

Dastın Pore: Makgregor – ótken shaq

Jekpe-jek • Búgin, 11:40

Gazǵa aýysqan kólikter sany artty

Qazaqstan • Búgin, 10:50

Alvares aýyr salmaqta alypqa aınala ma?

Kásipqoı boks • Búgin, 10:35

Elimizde 62 myńnan astam bala vaksına aldy

Koronavırýs • Búgin, 10:00

Dollar qaıtadan qymbattaı bastady

Qarjy • Búgin, 09:55

Qazaqstanda karantındik sharalar kúsheıtiledi

Koronavırýs • Búgin, 09:40

Uqsas jańalyqtar