Suraqtan suraq týady
Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jaqynda Qazaq medısınalyq úzdiksiz bilim berý ýnıversıtetiniń (QazMÚBBÝ) bas lısenzııasynan aıyrylǵanyn málimdedi. Álemdi pandemııa jaılaǵanda medısına mamandarynyń tapshylyǵyna kózimiz jetti. Indetke qarsy kúreske keıbir medısınalyq oqý oryndarynyń stýdentteri de atsalysty. Osyndaı shyrǵalań shaqta dárigerlerdi daıarlaıtyn ýnıversıtetti jabý qanshalyqty tıimdi?
Medısına mamandaryn daıarlaǵan QazMÚBBÝ sonaý 1963 jyly KSRO
Mınıstrler Keńesiniń sheshimimen ashylǵan eken. Keıin 2014 jyldyń mamyr aıynda Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysymen ınstıtýt QazMÚBBÝ bolyp qaıta qurylypty. Úkimettiń qaýlysymen qurylǵan oqý orny nege jabyldy?
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimdeýinshe, Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy sapany qamtamasyz etý komıteti byltyr QazMÚBBÝ bilim berý qyzmetine tekserý júrgizip, nátıjesinde óreskel buzýshylyqtardy anyqtady. Joǵary oqý ornyndaǵy bakalavrıat, magıstratýra, doktorantýra, rezıdentýra baǵdarlamasy boıynsha oqý úrdisi qajetti professorlyq-oqytýshylyq qurammen jáne tıisti materıaldyq-tehnıkalyq bazamen qamtamasyz etilmegen. Sonymen qatar ýnıversıtettegi ózge de mańyzdy kórsetkishter belgilengen eń tómengi normalarǵa sáıkes kelmeıtin kórinedi. 2020 jylǵy shilde aıyndaǵy tekseris nátıjeleri boıynsha atalǵan ýnıversıtet lısenzııasynyń kúshi toqtatylyp, anyqtalǵan zań buzýshylyqtardy joıýǵa ýaqyt berilgen. Alaıda qaıta tekseris júrgizý kezinde QazMÚBBÝ komıtettiń nusqamalaryn oryndamaǵany jáne zańnamany óreskel buza otyryp, jumysyn jalǵastyrǵany belgili boldy. Bilim jáne ǵylym salasynda sapany qamtamasyz etý komıtetiniń tóraıymy Gúlzat Kóbenova bul týraly: «Bolashaq dárigerlerge sapaly bilim berý – adamdardyń ómiri men densaýlyǵynyń kepili. Osy oraıda biz sotqa júginýge májbúr boldyq. QazMÚBBÝ-di jabý máselesin sot ta, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Komıteti de qarady. Almaty qalasynyń mamandandyrylǵan aýdanaralyq ákimshilik sotynyń qaýlysyna sáıkes QazMÚBBÝ ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Budan bólek, JOO-ǵa aıyppul salynyp, bas lısenzııadan aıyrý týraly sheshim shyǵaryldy», dedi.
Osy rette oqytýshylar men stýdentterdiń jaıy alańdatatyny anyq. Qyzmetkerlerdiń bárine birdeı jumys tabyla ma? Stýdentterdiń ishinde grantpen oqıtyndar bolsa, qaıtpek? Al aqyly bólimde oqıtyndardyń oqý quny basqa ýnıversıtetterge aýysqanda qymbattap ketpeı me?
Mine, osynshama suraq týatyny zańdy. Komıtet basshysy G.Kóbenovanyń jaýabyna súıensek, elimiz boıynsha 14 joǵary oqý orny bolashaq dárigerlerdi daıarlaıdy, onyń beseýi Almaty qalasynda ornalasqan. QazMÚBBÝ-de oqyǵan stýdentterdiń granttary saqtalady jáne olar basqa JOO-ǵa aýystyrylady. Oqý quny ózgermeıdi. Sondaı-aq oqytýshylardy jumysqa ornalastyrý máselesi jeke qarastyrylyp jatyr.
«Bas lısenzııany alý týraly sheshimi zańsyz»
Alaıda QazMÚBBÝ bas zańgeri Záýre Erjanova oqý ornynyń jabylǵany týraly taratylǵan aqparatty jalǵan jáne zańdy kúshine engen sottyń aktisi bolmaı jatyp jarııalanǵan málimet dep otyr. Al oqytýshylar joǵary oqý ornynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazamen de, ǵylymı-oqytýshylyq qurammen de qamtamasyz etilgenin aıtyp, el Prezıdentine táýelsiz saraptama júrgizýdi surap, úndeý jasady jáne olar mınıstrliktiń jumys taýyp beretinine senbeıtin sekildi.
QazMÚBBÝ professory Marat Rahmanov jýrnalısterge bergen suhbatynda: «Lısenzııasyn alǵany múlde durys emes, qatelik. Nege deseńizder, 60 jyldyq tarıhy bar oqý orny ınstıtýt bolǵan, búginde – ýnıversıtet. Qazir munda 3,5 myń stýdent bilim alady. Al 500 adamdaı oqytýshylardyń bári jumyssyz qalǵaly tur», dedi.
M.Rahmanovtyń áriptesi, professor Raýshan Berdalına: «Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Q.Toqaevtan ýnıversıtetke táýelsiz saraptama júrgizýdi qamtamasyz etýin suraımyz. Osyndaǵy mamandardyń dárejesi shynymen jete me, joq pa? Anyqtalsyn. Biz ınstıtýsıonaldyq jáne mamandandyrylǵan akkredıtasııany 59 mamandyq boıynsha aldyq. Iаǵnı 2015 jyly QazMÚBBÝ Almatydaǵy dárigerlerdiń biliktiligin jetildirý uıymynyń bazasynda qaıta qurǵan kezde magıstratýra, doktorantýra, medısına, qoǵamdyq densaýlyq saqtaý salasy boıynsha barlyq akkredıtasııany bizdiń ujym Bilim jáne ǵylym mınıstrliginen óz kúshimen qorǵap aldy. Mınıstrliktiń isi men sheshimine kúmánimiz bar. Bul – otandyq medısınaǵa jasalǵan qııanat», dedi.
Atalǵan ýnıversıtettiń bas zańgeri Z.Erjanova: «Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy sapany qamtamasyz etý komıtetiniń laýazymdy tulǵalary prosessýaldyq normalar boıynsha zań buzýshylyqtarǵa jol berip otyr. Tekserý aldyn ala eskertýsiz jasaldy, tekserý qorytyndysymen tanysýǵa múmkindik bermedi. Qazirgi ýaqytta barlyq aryz-shaǵym sot talqylaýynda jatyr. Bul boıynsha áli eshqandaı sot sheshimi shyqqan joq, tıisinshe zańdy kúshine enbedi. Mınıstrliktiń bilim berý salasynda ruqsat beretin bas lısenzııany alý týraly sheshimi zańsyz dep sanaımyz. Osy kúnge deıin anyqtaldy delingen zań buzýshylyqtardyń barlyǵy túzetilgen, al komıssııa múshelerine barlyq tıisti qujattar berilgen bolatyn. Alaıda bizge túsiniksiz sebeptermen komıssııa onyń eshqaısysyn nazarǵa almaı jatyr», dedi. Aldaǵy ýaqytta appelıasııaǵa, kassasııalyq shaǵym berýge quqyǵy baryn jáne ýnıversıtettiń zańdy jumys istep jatqanyn Joǵarǵy sotqa deıin baryp dáleldeýge daıyn ekenin málimdedi.
Jabylsa da jumysyn jalǵastyryp jatyr
Byltyrǵy qazan aıynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi M.Tynyshpaev atyndaǵy Qazaq kólik jáne kommýnıkasııalar akademııasyn bas lısenzııasynan aıyrǵan bolatyn. Atalǵan akademııa basshysyna habarlastyq, rektory mınıstrlikke issaparmen ketipti. Al prorektory Seıdýlla Seıdimetuly stýdentterdiń jaıy men oqytýshylardyń jumyssyz qalǵan-qalmaǵany jóninde rektordyń ruqsatynsyz eshqandaı aqparat taratpaıtynyn aıtty, biraq ózi basshysynyń nómirin bere almady. Osydan-aq aqparattyq ashyqtyqtyń joq ekeni anyq baıqaldy. Degenmen, prorektor sóz arasynda jumystyń burynǵydaı jalǵasyp jatqanyn jetkizdi. Bul qalaı? Osy suraqty jaýapty vedomstvoǵa Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken joǵary bilimge qatysty brıfıngte qoıyp kórdik. Alaıda Bilim jáne ǵylym salasynda sapany qamtamasyz etý komıtetiniń tóraıymy Gúlzat Kóbenova saýalymyzǵa naqty jaýap bere almady. Desek te ondaǵy oqytýshylardyń tıisti oqý saǵattarymen qamtamasyz etilgenin, stýdentterdiń oqý aqysy mólsherin ózgertpeı, grantyn saqtap, ózge ýnıversıtetterge aýysqanyn aıtty.
Osyǵan deıin mınıstrlik akademııada jyl boıy tekseris júrgizgenin, bilim berý salasyndaǵy óreskel buzýshylyqtar anyqtalǵanyn habarlaǵan-dy. Atalǵan buzýshylyqtar jóninde komıtet basshysy G.Kóbenova: «Oqý prosesi professorlyq-oqytýshylyq qurammen, óndiristik praktıka bazalarymen, oqý, oqý-ádistemelik jáne ǵylymı ádebıettermen qamtamasyz etilmegen. Bilim berý baǵdarlamalary jumys berýshilerdiń suranysyna tolyq sáıkes kelmedi, bul túlekterdiń jumysqa ornalasýyna da áser etti. Sondaı-aq «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy júrgizgen reıtıng boıynsha akademııanyń bilim berý baǵdarlamalarynyń shamamen 60%-y jumys berýshilerdiń talaptaryna sáıkes kelmeıdi», degen edi.
Oǵan qatysty ýnıversıtettiń oqý isi jónindegi prorektory Andreı Ivanov: «Barlyq kórsetkish talapqa tolyq sáıkes keledi. Oǵan birtalaı reıtıngte kósh bastap turǵanymyz dálel», dep jaýap bergen bolatyn. «Qazaqstan temir joly», «Qazaqtelekom» syndy iri kompanııalarǵa maman daıarlap kelgen akademııanyń saıtyna Bilim sapasyn qamtamasyzdandyrý boıynsha táýelsiz agenttiginiń (BSTQA) kýáliginiń túpnusqasy salynypty. Onda «2018-2019 oqý jylynda «M.Tynyshpaev atyndaǵy Qazaq kólik jáne kommýnıkasııalar akademııasy» AQ bakalavrıat, magıstratýra jáne doktorantýra bilim berý deńgeıleri boıynsha 5 jyl mezgilge BSTQA qaıta ınstıtýsıonaldyq akkredıtasııalaýdan ótti», delingen. Al sol «Akkredıtteý jáne reıtıng» aıdaryndaǵy aqparatta 2019-2020 oqý jylynda akademııanyń 43 bilim berý baǵdarlamasy boıynsha bakalavrıattyń – 16, magıstratýranyń –
22, doktorantýranyń 5 mamandandyrylǵan akkredıtasııadan ótkeni kórsetilipti. Sonda qalaı bolǵany?
«Bilim sapasyn oqý ornyn jaýyp arttyrýǵa bolmaıdy»
Bilim jáne ǵylym mınıstriniń joǵary bilim berý boıynsha orynbasary Mıras Dáýlenov jýyrda osy jaǵdaıǵa baılanysty: «Bilim sapasyn joǵary oqý oryndaryn jaýyp qana arttyrýǵa bolmaıdy. Bul – basty maqsat emes. О́kinishke qaraı, biz osyndaı túbegeıli sharalar qabyldaýǵa májbúrmiz», dedi. Nege? Munyń bir sebebin vıse-mınıstr: «Buǵan deıin JOO tarapynan jiberilgen eń óreskel buzýshylyqtardyń ǵana betin ashqan bolatynmyn. Endi keıbir JOO-nyń tekserýden ótýi úshin qandaı amaldarǵa baratynyn kórsetkim keledi. Birinshi, tekserý aldynda stýdentterdi, onyń ishinde sheteldik stýdentterdi jappaı oqýdan shyǵarý. Al tekserýden keıin barlyq stýdentter aman-esen oqýǵa qaıta qabyldanady, tek olar oqýdan shyǵarylǵanyn bilmeıdi. Joǵary oqý ornynyń 1 kúnde 800-1000 stýdentti birden oqýdan shyǵarǵany týraly mysaldar bar. Bul oqytýshylar sany az bolsa da stýdentterdiń shaǵyn kontıngentin oqytýǵa jetkilikti ekenin nemese ádebıetter, jabdyqtar sanynyń azdyǵy sol stýdentter sanyna jetetinin kórsetý úshin jasalady. Mundaı JOO-da stýdentterdiń jappaı kóshi-qony sharyqtaý shegine jetken. Birinshi kýrsqa 200 stýdent qabyldanady, al 900-i bitiredi», dep túsindirgen.
Mınıstrlik ókiliniń aıtýynsha, tekserý kezinde jumysqa ornalasý deńgeıiniń joǵary ekenin kórsetý úshin JOO BJZQ-ǵa túlekter úshin eń tómengi tólem jasaıtyn jaǵdaılar jıi kezdesedi. Basqa ýnıversıtette shtatta isteıtin oqytýshylardyń qujattary usynylǵan. Oqytýshylardyń arasynda tipti ózderin ózge ýnıversıtetke tirkegenin bilmeıtinder bar. Iаǵnı tekserýden buryn uıym basshysy jumysqa qabyldaý týraly, al tekserýden keıin jumystan bosatý týraly buıryq shyǵarady. Budan bólek keıbir JOO kitaphanasy tek tekserý aldynda ǵana tolyqtyrylady eken. Basqa JOO-nyń móri turǵanynan-aq onyń ýaqytsha «qaryzǵa» alynǵany belgili.
Sóziniń sońynda M.Dáýlenov: «Sózime tuzdyq bolý úshin mynadaı mysal keltireıin: usynylǵan ádebıetter, máselen, quqyqtyq pánder tiziminde 10 jyl buryn kúshin joıǵan normatıvtik-quqyqtyq aktiler kórsetiledi, oqý nátıjelerinde «Bankter men bank qyzmeti týraly federaldy zańdy bilý» degen de jazýlar bar. Endi osy JOO qandaı zańgerlerdi shyǵaratyny týraly oılanyp kórińiz jáne siz óz taǵdyryńyzdy sheteldik zańnamany bilip (bul da kúmándi) ózimizdiń zańnamadan habarsyz zańgerlerge senip tapsyra alasyz ba?!», depti. Salmaqty saýal.
Osydan soń qansha jerden aty dardaı, tamyry tereńde jatqan JOO bolsa da Memleket basshysy Q.Toqaevtyń «Men dıplomdy ońdy-soldy úlestirýmen aınalysatyn bilim mekemelerin jabýdy tapsyrǵan bolatynmyn. Bilim berýdi tabysty bızneske aınaldyrǵan yqpaldy adamdardyń qarsylyǵynan bul jumys baıaý júrýde», degenine senbeske shara joq. Biraq dıplomdy jekemenshik JOO ǵana úlestire me? Jaqynda ǵana Almaty qalasyndaǵy ulttyq ýnıversıtettiń birinde alynǵan dıplomnyń jalǵandyǵy jóninde aqparat aldyq. Alaıda dıplom ıesiniń áli óz isin tolyq sheshpegendikten, ázirge ashyp aıta almaımyz. Soǵan qaraǵanda, oqý oryndaryn deńgeıine qaramastan tekserý kerek sekildi.
Iá, jabylǵan JOO janaıqaıyna mınıstrliktiń óz ýáji bar. Sonda aqıqat kimniń jaǵynda? Munyń jaýabyn ádil sot qana biler, sodan soń ýaqyt berer. Al ázirshe qandaı da bir sheshim shyǵarýdy oqyrmannyń óz «sotyna» qaldyrdyq.
