Memleket qamqorlyǵy – ahýal turaqtylyǵy

Qalypty jaǵdaıdan – tótenshe jaǵdaıǵa deıin

Osydan bir jyl buryn dúnıe júzinde shyn máninde dúrbeleń bastalǵan edi. Bir ǵana vırýs búkil álemdi ýysynda ustaı­dy dep kim oılaǵan? Tarıhty aqtarsaq, dál SARS-CoV-2 ınfeksııasyndaı kúlli álemdi ábigerge túsirgen epıdemııa buryn-sońdy bolmapty. Tipti bul indet­tiń az ýaqyttyń ishinde órship ketetinin, adamzat onyń aldynda dármensiz kúı keshetinin Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń aıtýly epıdemıolog-mamandary da boljaı alǵan joq. Vırýstyń qaterin der kezinde baǵamdaı almaý, beıqamdyq pen nemquraıdylyq adamzatqa orasan zardap ákeldi.

Alǵashynda Qytaıdan taralǵan indet­tiń qaýiptiligin birinshi Ýhan aýrýha­na­­larynyń dárigerleri sezgen. Bul emdeý mekemesine bir kúnde jeti adam «a tıp­ti pnevmonııa» dıagnozymen túsken eken. Naýqastardy emdegender «2002 jylǵy SARS vırýsy qaıta oraldy» dep qaýiptengen. Ile-shala álgi dárigerler «jalǵan aqparat taratýshy» retinde polısııaǵa ustalyp, «endi bul jóninde jaq ashpaımyz» degen qolhatpen áýpirimdep bosatylǵan. Biraq qysqa merzim ishinde birtalaı adamnyń ómirin qıyp úlgergen vırýstyń ońaı emes­ti­gin sezgen Qytaı úkimeti 2019 jyl­dyń 31 jeltoqsany kúni Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymyna belgisiz pnevmonııa taralǵany jóninde habarlaýǵa májbúr bolady. Alaıda qaýipti indetter baıqalsa, álem elderin saqtandyrýǵa tıis uıym «sabyrlylyq» tanytty. Derttiń adamnan adamǵa juǵý deregi anyqtalmaǵandyqtan odan asa qaýiptene qoıǵan joq.

Jurtshylyqtyń esinde bolsa, osyǵan uqsas SARS vırýsy 2002-2003 jyldary taǵy osy Qytaıda taralǵan edi. Indet 800-deı adamnyń ómirin qıyp ketse de dál qazirgideı jyldamdyqpen tarala qoıǵan joq-tyn. DDU osy jaıtty eskergen bolýy kerek. Biraq COVID-19 vırýsy odan da qaterli bolyp shyqty. Indettiń órshigeni sonsha, 2020 jyldyń 22 qańtary kúni Qytaı úkimeti epıdemııa oshaǵy – 11 mıllıonnan astam turǵyny bar Ýhan qalasyn tolyqtaı karantınge jabýǵa májbúr boldy. Qalada qap­taǵan koronavırýstan adamdar táýli­gine birneshe júzdep aýrýhanalarǵa túsip jatty. Ekpini kúsheıgen indet Qytaı­dan asyp, ózge memleketterge tarady. Aqyry, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy 30 qańtarda COVID-19 vırýsy bo­ıynsha tótenshe jaǵdaı jarııalap, adam­zatqa qaýip tóndirgen keseldi 11 naý­ryz kúni pandemııa dep moıyndady.

Tórtkúl dúnıeni dúrliktirgen indet Qazaqstandy da aınalyp ótpedi. Biraq vırýs bizge irgemizdegi Qytaıdan emes, aıdaladaǵy Eýropadan keldi.

Byltyr 10 naýryzda sol kezdegi elimizdiń bas sanıtar dárigeri Jandarbek Bekshın jýrnalıstermen ótken kezdesýde COVID-19 indeti Qazaqstanǵa 11-16 naýryz aralyǵynda kelýi múmkin ekenin jarııalady. Aıtqany aıdaı keldi. 13 naýryz kúni koronavırýs juq­tyr­ǵan alǵashqy adam Almaty qala­syn­da anyqtaldy. Germanııadan ushyp kelgen eki qazaqstandyq Eýropadan vırýs ala kelgeni málim boldy. Dál sol kúni Máskeý arqyly Mılannan Nur-Sultan qalasyna ushyp kelgen áıelden de aýrý belgisi tabyldy. Sol-aq eken, qazaqstandyqtardyń qalypty tir­shi­ligi kilt ózgerdi. Qoǵamdyq mekemeler, iri saýda ortalyqtary, kınoteatr­lar, kórmeler jumysyn toqtatty. Toı­shyl qazaq toıynan qaǵyldy, qonaq sha­qy­rýǵa tyıym salyndy. Qysqasy, kóp­shilik oryndarda, kóshelerde buryn-soń­dy bolmaǵan óli tynyshtyq ornady. Prezıdenttiń Jarlyǵymen 2020 jylǵy 16 naýryzdaǵy saǵat 08.00-den bastap, 2020 jylǵy 15 sáýirdegi saǵat 07.00-ge deıin elimizde tótenshe jaǵdaı jarııalandy. Keıin indettiń órshýine baılanysty eldegi tótenshe jaǵdaı taǵy bir aıǵa sozylyp, 11 mamyr kúni aıaqtaldy.

Al 19 naýryz kúni túngi saǵat 00.00-den bastap, elimizdiń eki úlken shahary – Nur-Sultan men Almaty karantınge jabyldy. Indettiń taralýynyń aldyn alý maqsatynda qalalardy qorshaı 400-den astam blokpost ornatyldy. «Buryn elimizdiń jekelegen aýmaqtarynda jáne obektilerde ınfeksııalyq aýrýlar ishinara paıda bolǵan kezde shekteýler, sonyń ishinde karantın sharalary engiziletin. Mysaly, ár jyldary keı­bir óńirlerde tumaý, A vırýstyq gepa­tıti sekildi ınfeksııalardyń taralýyn boldyrmaý maqsatynda karantın ja­rııa­­lanǵany bar. Biraq búkil eki úlken qalany jabý táýelsiz memle­ket­tiń tarıhynda bolmaǵan», deıdi Sa­nı­tarııalyq-epıdemıologııalyq ba­qylaý komıtetiniń resmı ókili Erjan Baıtanaev.

Pandemııa kezindegi memlekettik qoldaý

Pandemııa kezinde kóptegen sala zardap shekti. Kásiporyndar jabyldy, qyzmet kórsetý oryndary úsh aı boıy toqtap qaldy. Biraq Úkimet pan­demııanyń salqynyn sezdirmeý úshin barlyq salaǵa múmkindiginshe qolushyn berdi. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha elimizde tóte nshe jaǵ­daı jáne karantındik shekteýler kezeńin­de qosymsha qoldaý sharalary jáne ekonomıkalyq ósimdi qaıta qalpy­na keltirý jóninde keshendi jospar legi qabyldandy. Osy kezeńde eńbekke jaram­syz bolyp qalǵan jaǵdaıda tóle­netin tólem 69 paıyzǵa, asyraýshysy­nan aıyrylǵanda tólenetin tólem 41 pa­ıyzǵa, al jumysynan aırylǵanda tóle­ne­tin tólem 44 paıyzǵa artty. Qan­sha tabys tabatynyna qaramastan, kóp balaly otbasylar úshin memlekettik jár­dema­qy engizildi. Bul járdemaqy bala­lary bar 400 myńǵa jýyq otbasyǵa qosym­sha qol­daý boldy, dedi Prezıdent korona­vırýs­qa qarsy sharalar jóninde ótken jıynda.

Elimizde tótenshe jaǵdaı jarııalan­ǵan kezde tabysynan aırylǵan azamattar­ǵa Úkimet eń tómengi aılyq sheginde 42 500 teńge tóledi. Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrliginiń bas­pasóz hatshysynyń málimetinshe, tóten­she jaǵdaı jarııalanǵan 16 naýryz ben 11 mamyr aralyǵynda jáne karantındik shekteý sharalary engizilgen ýaqytta (2020 jyldyń 5 shildesi men 17 tamyz aralyǵynda) bul járdemaqyny 4,6 mln adam alǵan, oǵan jumsalǵan qarajattyń kólemi – 476,1 mlrd teńge.

Bıznesti qoldaý maqsatynda da Úkimet daǵdarysqa qarsy sharalardy ázir­­­lep, osy memlekettik sharalardy iske asyrý operatory retinde «Damý» qory bekitildi. Byltyr 16 naýryz ben 31 jel­­toqsan aralyǵynda qor «sýbsı­dııa­­laý» tetigi boıynsha shaǵyn jáne orta bız­nes­tiń 4 179 jobasynyń kredı­tin qaıta qarap, jeńildikter bergen, 3 291 jobanyń nesıesin qaıta qurý jó­nin­degi usynysty maquldaǵan. Sondaı-aq kásipkerlerdiń 9 984 jobasy qor tara­py­nan qoldaý kórgen. Bul − 2019 jyl­men salystyrǵanda 19%-ǵa artyq kórsetkish.

Byltyr shaǵyn jáne orta bızneske sýbsıdııa berý baǵdarlamasy qabyl­dandy. Oǵan ekonomıkanyń 29 sektory qamtyldy. Atap aıtqanda bólshek saýda, qonaqúı bıznesi, týrıstik agenttikter, kınoteatrlar, fıtnes ortalyqtary, kólik jóndeý, qyzmet kórsetý oryndary, mektepke deıingi jáne bilim berý oryndary sekildi salalar osy qoldaý tetikterine ilikken. Barlyǵy 8 454 jobaǵa qoldaý kórsetilip, kredıt portfeliniń jalpy kólemi 426,8 mlrd teńgeni quraǵan.

Memlekettik qoldaý baǵdarlama­laryna engen eleýli ózgeristerdiń biri − sýbsıdııalaý quralyn 6% deńgeıinde qoldaný. Sondaı-aq 1 trln teńgege deıin nesıe berý jáne «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy boıynsha basym taýarlar tizimi keńeı­tildi. «Bıznestiń jol kartasy – 2025» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha nesıeniń joǵarǵy shegi ulǵaıtyldy jáne salalyq shekteýler alynyp tastaldy, bıznesti nesıelendirý kezinde kepildik berý tetigi de jeńildetildi.

Buǵan qosa, vırýs kezinde ómiri men densaýlyǵyn qaterge tige júrip, jumys istegen medısına qyzmetkerlerine de qoldaý jasaldy. Jalpy, pandemııa kezinde, ıaǵnı naýryz jáne qazan aılarynda dárigerlerge 90 mlrd teńgeden astam mólsherde tólem jasaldy. Byltyr jyl aıaǵyna deıin osy maqsatqa taǵy 140 mlrd teńge qarjy bólindi.

Mine, osynyń bári indettiń zalalyn azaıtyp, eldiń amandyǵy men halyqtyń saýlyǵy úshin qolǵa alynǵan qadamdar.

Karantın elge ne berdi?

Emin-erkin júrip-turýǵa úırengen jurt alǵashynda karantın sharalaryna kóndige alǵan joq. Biraq keıin munyń da paıdaly tustary kóp ekeni­ne kóz jetkizdi. Adamdar eń bastysy beıbit ómirdiń, alańsyz shaqtyń, jaqyn adamdarynyń qadirin túsindi. Qıyn-qystaý sátte bereke men birlik qana tyǵyryqtan alyp shyǵatynyn uǵyndy. El qandaı iste de jumyla biletinin kórsetti.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta «órshigen indetti bereke-birlik pen ózara qoldaýdyń arqasynda eńserdik» dep atap ótti. Memleket basshysynyń aıtýynsha, ótken kezeńde Qazaq eli osy derttiń ne­gizgi belgilerin aıqyndap, onymen kúresý joldaryn úırendi. Dárigerlerimiz tıisti tájirıbe jınaqtady. Elimizdiń den­saý­lyq saqtaý salasy birshama nyǵa­ıyp, jap­paı testileý jumysy jolǵa qoıyl­dy. Naýqastarmen baılanys­ta bolǵan­dardy anyqtaý isi jetildiril­di. Aımaq­tardaǵy qatań shekteý sharalaryn tıisti deńgeıde uıymdastyrý qolǵa alyn­dy. Bıznes ókilderi de jańa ahýalda jumys isteýge beıimdele bastady. «Eń bas­tysy, azamattarymyzdyń pan­demııaǵa de­gen kózqarasy ózgerdi, ıaǵnı halyq osy qaýipti dertten sanaly túrde saqtaný kerek ekenin túsindi. Bul – jahandyq indet­ti jeńý úshin asa qajetti shart», dedi Prezıdent.

Sonymen qatar jurtshylyq saq bolýdy, óz densaýlyǵyna jaýapkershilik­pen qaraýdy úırendi, bir-biriniń qa­di­rin túsindi, as ta tók toılardy azaıtty, únem­­shildikke úırene bastady.

Karantın kezinde tabysynan aıy­ryl­­ǵandarǵa berilgen 42 500 teńge kóle­min­degi azdaǵan járdemaqynyń ózi Qazaq­stan halqyna kóptegen paıda ákel­di deýge bolady. Sonyń eń bastysy, ha­lyqtyń sıfrly saýattylyǵy art­ty. El jappaı elektrondy sıfrly qol­tańbany qoldanýdy úırendi. Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtaryna barmaı-aq, úıde otyryp, birtalaı qujatty resim­deýge bolatynyn túsindi. Búginge deıin eshqandaı bank kartasy men jeke esep­shoty bolmaǵan turǵyndar osy jár­demaqyny alý úshin shot ashtyrtty, qolyna bank kartasyn ustady.

Sondaı-aq óz-ózin jumyspen qamtyp júrgen azamattar biryńǵaı jıyntyq tóleminiń ne ekenin jáne ony úıden shyqpaı-aq, onlaın tóleýge bolatynyn uǵyndy. Qazaqstandyqtar qolma-qol saýda jasaǵannan góri ınternet arqyly tólem jasaý áldeqaıda tıimdi ekenine kóz jetkizdi. Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Baǵdat Mýsınniń Úkimet otyrysynda keltirgen málimetine súıensek, pandemııa kezinde elektrondy saýda naryǵy ta­ýar aınalymynyń draıverine aınalǵan. Mysaly, Amazon kompanııasy pandemııa kezinde 100 myńnan astam jańa jumys ornyn ashqan. Aliexpress-tiń platformasynda reseılik taýarlardyń satylýy 3 ese ósken. Al qazaqstandyq ınternet-dú­ken Flip.kz pandemııa kezinde jumys oryn­darynyń sanyn 20%-ǵa ósirgen. «Bul onlaın-saýda bızneske jumys oryndaryn saqtap qana qoımaı, ony ulǵaıtýǵa múmkindik beretinin kórsetti», deıdi B.Mýsın. Osylaısha, 2020 jyldyń I jartyjyldyǵynda elektrondy saýda naryǵynyń jalpy kólemi 2019 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 2,2 esege ósip, 435 mlrd teńgege jetken. Al onlaın tólemder qazaqstandyqtar úshin tólem jasaıtyn basty ádiske aınaldy. Byltyrǵy on aıda qazaqstandyqtar ın­ternet jelisi men uıaly telefon ar­qyly 21,3 trln teńgege saýda-sattyq, basqa da tólemder jasaǵan. Bul − bir jyl burynǵydan úsh ese, al bes jyl buryn­ǵydan 331 esege kóp kórsetkish.