Qazaq dalasyndaǵy ashtyq jáne onymen kúres týraly

Baıandamaǵa kirispes buryn, men óz baıan­damamda Qyrrespýblıkadaǵy ashtyqtyń jalpy málimetteri men se­bep­terine jáne mólsherine, osy apatqa qarsy kúres jónindegi jumysymyz jáne aldymyzda turǵan kezekti mindetterimiz týraly jalpy jaǵdaılarǵa qatysty toq­talatynymdy eskertýim kerek. Biz konferensııa bite salysymen ótetin aldaǵy QazOAK sessııasyna (2022 jyly 28 aqpan – 4 naýryz aralyǵynda 2-saılaǵan Qazatkomnyń 2-sessııasy ótti. Bul sessııa qujattary «1 sessııa» dep jarııalan­dy. Biraq keıinnen, bul ses­sııany «2-saılanǵan Qazatkomnyń 2-sessııasy» dep taný týraly sheshim qabyldanǵan bolatyn. Sebebi, 2021 jyly 10 qazanda ótken 2-saılanǵan quramnyń alǵashqy májilisi 1-sessııa dep tanyldy. Bul sessııada Ashyqqandarǵa kómektesetin Ortalyq Komıssııa tó­raǵa­sy­nyń orynbasary S.D.Sergeev «Ashtyqpen kúres týraly» baıandama jasady) qoıylatyn praktıkalyq is- sharalardy ázirleýdemiz. Qyrrespýblıkadaǵy ashtyqtyń oryn alýyna uzaqqa sozylǵan qurǵaqshylyqtyń saldarynan astyq pen shóptiń kúıip ketýi sebep boldy. Ashtyq Orynbor, Aqtóbe, Qostanaı, Oral, Bókeı gýbernııalary men Adaı ýezin qamtydy. Kúıip ketken jerdiń jalpy aýdany 1.048.100 sharshy verst, ashyqqan halyqtyń sany 2.653.300 adam boldy. Ashtyq Qyrǵyz Respýblıkasy tolyqtaı ekonomıkalyq sarqylý jaǵdaıynda bolǵan kezde paıda boldy. 18-20 jyldary Qyrrespýblıka aýmaǵyn qamtyǵan Azamat soǵysy, 20 jyly astyq pen shóptiń shyqpaı qalýy, 20 jáne 21 jyldary maldyń jutqa ushyraýy respýblıkanyń aýyl sharýashylyǵyn tolyq quldyraýǵa alyp keldi. Ortalyq statıstıkalyq basqarma bizge Qyrǵyz Respýblıkasynyń aýyr jaǵdaıyna qatysty tómendegideı kórsetkishterdi beredi:

1917 jyly egistik – 5.840.000 desıatına;

1920 jyly – 3.075.000 desıatına;

1921 jyly – 2.098.000 desıatına boldy.

Demek, 17 jyldan 20 jylǵa deıin egis alqaby 20%-ǵa, 17 jyldan 21 jylǵa deıin 47%-ǵa qysqarǵan.

17 jyly – 29.700.000 bas mal;

20 jyly – 9.700.000 bas mal;

21 jyly – 6.200.000 bas mal bolǵan.

17-20 jyldar aralyǵynda maldyń azaıýy 67%, 17-21 jyldary – 83% quraıdy. Eger ashtyqqa ushyraǵan 5 gýbernııany alyp qarasańyz, tómendegideı kartınany kóresiz:

1917 jyly egistik – 2.307.000 desıatına;

1920 jyly – 1.701.000 desıatına;

1921 jyly – 1.130.000 desıatına.

Egis alqaby 17-20 jyldary 24%-ǵa, 20-21 jyldary 33%-ǵa jáne 17-21 jyldary 55%-ǵa qysqarǵan.

17 jyly – 12.044.000 bas mal;

20 jyly –  4.657.000 bas mal;

21 jyly – 2.506.000 bas mal.

Mal basynyń azaıýy 17 jyldan 20 jylǵa deıin 60%-ǵa, 20-dan 21-ge deıin 46%-ǵa jáne 17-den 21-ge deıin 78%-ǵa oryn alǵan.

Egistik kólemi men mal basynyń azaıýyn orta eseppen bir qojalyqqa shaqqanda tómendegideı kórsetkishter paıda boldy:

17 jyly bir qojalyq egistigi – 5,5 desıatına;

20 jyly bir qojalyq egistigi – 4,2 desıatına;

21 jyly bir qojalyq egistigi – 2,8 desıatına.

17 jyly bir qojalyqta – 28,7 bas mal;

20 jyly bir qojalyqta – 11,5 bas mal;

21 jyly bir qojalyqta – 6,2 bas mal.

Bul sandar aýyl sharýashylyǵyndaǵy apatty jaǵdaıdy aıqyn kórsetedi. 1921 jyly QAKSR-degi 2.098.000 desıatına egis alqabynan, tipti ortasha eseppen al­ǵanda árbir desıatınasynan 32 put alǵan­nyń ózinde astyq kólemi 70 mıllıon puttan aspaıtyn edi, al azyq-túlik pen tuqym qajettiligi 100 mıllıon put­ty quraıdy.

Men endi ashyqqan gýbernııalardaǵy joqshylyq kólemine kósheıin.

1921 jyly 1.130.000 desıatına egis­tik­tiń árbir desıatınasynan orta eseppen 2,5 put astyq alǵanda, barlyǵy 2.809.200 put astyq jınaldy.

Halyq úshin eseptelgen azyq-túlik qajettiligi 13.475.700 putty quraıdy. Osy­dan 10.660.500 put astyqtyń jetis­peı­tinin kórýge bolady.

1.365.430 desıatına jerge sebetin tuqym qajettiligi 7.003.196 put dep esep­teldi. Jalpy jetispeýshilik 17.669.696 putty qurap otyr. Memleket­tik tamaqtandyrýǵa qosylatyn ashyq­qandardyń sanyn anyqtaý týraly másele anaǵurlym kúrdeli bolyp tur. Jalpy alǵanda halyqtyń úsh túri – otyryqshy, kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli bola otyryp, olar sharýa­shylyq jaǵdaılaryna baılanys­ty ekonomıkalyq toptarǵa bólinedi. Or­talyq statıstıkalyq basqarma AKOK usynysy boıynsha árbir jeke qojalyqtyń (1920 jylǵy aýyl sha­rýa­shylyǵy sanaǵynyń derekteri jáne osy derekterge 1921 jyly engizilgen túzetýler boıynsha) otyryqshy aýdandarda bir qojalyqqa tıisti egis kólemine qaraı jáne kóshpeli aýdandarda mal sanyna qaraı qaısy ekonomıkalyq topqa jatatynyn anyqtap shyqty. Sonymen, barlyq osy málimetterdi jergilikti jerlerden alynǵan málimettermen úılestire otyryp, biz ashyqqan 1.400.000 adamǵa barlyǵy 9 mıllıon put nan qajet eken­digin anyqtadyq. Biraq qazirgideı saıası-ekonomıkalyq jaǵdaıda osynshama nan alamyz dep aıtý qıyn. О́ıtkeni Keńes Respýblıkasynyń ózi óte qıyn jaǵdaıda, sebebi qalypty ýaqytta búkil­reseılik astyqtyń 30%-yna deıin beretin jáne 1920 jyl men 1921 jylǵy jıyn-terim kezinde 87 mıllıon put bergen Povolje, Prıkame sııaqty jáne t.b. eń jaqsy gýbernııalardyń ózi ashtyq­tyń tabıǵı apatyn bastan keshýde. Endi olardyń ózderine nan jetispeı otyr.

Imperıalıstik soǵys pen azamat soǵysy qıratqan sharýashylyqpen birge Keńestik federasııanyń ındýstrııa jáne temir jol sııaqty halyq sharýashylyǵy da tolyq buzyldy. Shet elderden astyq pen basqa da qajetti zattardy alýǵa da senýdiń qajeti joq.

Kapıtalıstik memleketter jáne býr­jýa­zııa keńestik Reseıdiń ashtyq­qa ushyraǵan sharýalary men jumys­shylary úshin óte sarań. Olar Reseıdi kúıretip, sharýashylyqty qıratqan Kolchak, Denıkın, Vrangeldiń túrli aqgvardııashyl áskerlerin qoldaýǵa mıllıondaǵan qarajat jumsady. Al ashtarǵa kómektesý isinde bul kapı­talıstik úkimetter men býrjýazııa jekelegen adamdardyń órkókirek málim­demeleri men qararlarynan ári aspaı ot­yr. Mundaı qatynas tipti artyq astyq­ty ne isterin bilmeı, ony otyn retinde jaǵatyn elderde de boldy. Nýlans  (Jozef Nýlans (29.03.1864-9.09.1944) – fransýz saıasatkeri, qoǵam jáne memleket qaıratkeri. 1920-1924 jyldary Depýtattar palatasynda senator)  tóraǵalyq etetin Ashyqqandarǵa kómektesetin halyqaralyq komıssııa dep atalǵan komıssııanyń qaýlysy erekshe menmendikpen erekshelendi. Bul qaýly Reseıdiń ashyqqan sharýalary men jumysshylary shyn máninde kómekke muqtaj ba degendi tekserý týraly boldy. 1921 jyldyń jeltoqsanyna deıin Keńestik Reseı úshin shetelden kelgen barlyq kómek bir jarym mıllıon put nan ónimderi men 4 mıllıon rýbl altyndy qurady.

Ashtyq qashan bastaldy?

1921 jyly mamyrda egictik túri qolaıly boldy jáne astyq túsimi ortasha nemese ortasha deńgeıden tómen bolmaıdy dep kútildi, biraq shildede bastalyp uzaqqa sozylǵan qurǵaqshylyq, sodan keıin kóptegen jerlerde qara bulttaı qaptaǵan shegirtkeler tolqyny egindi tolyǵymen joıdy. Qyrrespýblıkadaǵy ashtyqtyń alǵashqy sáti sharýalardy jappaı qonys aýdarýmen, muqtajdyqqa urynǵan ash bosqyndardyń qalalarda shoǵyrlanýymen qatar júrdi, olardyń arasynda aýrý men ólim etek aldy. Kóshede qaraýsyz qalǵan kóptegen kıim­siz balalar paıda boldy. Ash­tyqqa baılanysty, 1921 jyly 15 shil­dede qyzmetine kirisken QazOAK ja­nyndaǵy AKOK quryldy. Ortalyq komıs­sııa ashtyqqa qarsy kúres jónin­degi jospardy daıyndaýdy jáne hal­ko­mattardyń apparattaryn paıdalana otyryp, olar­ǵa tapsyrmalar berý basshylyǵyn uıymdastyrýdy óz moınyna aldy. Komıssarıattar ishindegi jumysty birik­­tirý jáne jumysty kúsheıtý úshin osy komıssarıattardyń janynan ash­tar­ǵa kómek komıssııalary quryldy.

Jergilikti jerlerde jumysty oryndaý úshin atqarý komıtetteriniń janynan ashyqqandarǵa kómektesetin gý­ber­nııalyq jáne aýdandyq komıssııa­lar uıymdastyryldy. Balalardy ornalastyrý ashyqqan balalarǵa qyzmet kórsetý salasyndaǵy jumys boıynsha Ortalyq Komıssııaǵa baǵyndyrylǵan, ashyqqan balalarǵa kómek kórsetý jó­nindegi osy komıssııanyń seksııasy retinde bolǵan QazOAK janyndaǵy Balalardyń ómirin jaqsartý jónindegi ortalyq komıssııaǵa tapsyryldy.

Apat mólsherin anyqtaý úshin Jer-sý halkomatyna, Azyq-túlik halkomatyna jáne Ortalyq statıstıkalyq basqarmaǵa kúıip ketken jáne jınalǵan astyqtyń mólsheri týraly, sondaı-aq tuqymdyq jáne azyq-túlik astyǵyna qajettilik týraly statıstıkalyq má­li­metterdi ázirleý tapsyryldy. Or­­talyq Komıssııanyń tapsyrmasy boıynsha gýbernııalarda azyq-tú­lik daıyndaýdy uıymdastyrý jáne úı­lestirý Azyq-túlik halkomaty men Qyrǵyz Ortalyq odaǵymen  (Qyrǵyz Ortalyq odaǵy – QAKSR Tutynýshylar qoǵamynyń ortalyq odaǵy) birge jáne olardyń jergilikti organdaryna júkteldi. So­nymen qatar kooperasııa organdaryna satyp alý jáne taýar almasý ar­qyly óz betinshe daıyndaý isin­degi halyqtyń yntasyn biriktirý tapsyryldy. Mundaı tapsyrma kooperasııa isi edi. Partııalyq jáne kásipodaq uıymdary men Qyrglavpolıtprosvet  (Qyrglavpolıtprosvet – QAKSR Aǵar­tý halkomatynyń Bas saıası-aǵartý komıteti) úles pen tabystyń paıyzdyq aýdarymdary arqyly [halyqty] qaıy­rymdylyq jasaýǵa shaqyrý jolymen azyq-túlik qoryn arttyrýǵa yqpal jasaý úshin jumyldyryldy. AKOK tap­syrmasy boıynsha Azyq-túlik halkomaty men Ortalyq Odaqqa azyq-túlikti tirkeý men saqtaý, atkomdar men Ortalyq odaqtyń jergilikti jerlerdegi organdaryna olardyń qatysýymen bólý júkteldi. AKOK tapsyrmasy boıynsha tamaqtandyrý pýnktterin, ashanalardy uıymdastyrý Azyq-túlik halkomatyna, Áleýmettik qamsyzdandyrý halkomatyna, Qyrǵyz Ortalyq odaǵyna jáne olardyń jergilikti jerlerdegi organdaryna tapsyryldy. AKOK tapsyrmasy boıynsha ashyqqan muqtaj adamdar úshin úıler men túneý oryndaryn ashý, sondaı-aq materıaldyq qorlardy qabyldaý, saqtaý jáne bólý áleýmettik qamsyzdandyrý organdaryna júkteldi. Ashyqqandardyń tabys tabýy úshin keń aýqymdy qo­ǵamdyq jumystardy uıymdastyrý jáne júrgizý Eńbek halkomatynyń qa­tysýymen Qyróndirisbıýrosyna, Jer-sý halkomatyna, kommýnaldyq bólim­ge júktelgen, sondaı-aq Kır­g­lav­kýstpromǵa  (Kırglavkýstprom – QAKSR Qolóner men usaq óndiris isi jónindegi bas basqarmasy) jáne kooperatıvtik uıymdarǵa ashyqqan bilikti jumyssyzdardy shıkizatpen, qural-jabdyqtarmen, tapsyryspen qamtamasyz ete otyryp, olardy usaq qolóner men óndiris artelderine birik­tirý júkteldi.

Alqaptarǵa egin sebý jáne mal sha­rýa­shylyǵy men aýyl sharýashylyǵy qural-saımandaryn saqtaý jónindegi is-sharalar, sondaı-aq apattardyń aldyn alý úshin materıaldyq jumystardy uıymdastyrý júrgizilýde.

Ashyqqandardy evakýasııalaý Qyr­evak­qa tapsyryldy. Ashtyqqa ushy­ra­ǵan halyqqa medısınalyq kómek kór­setý, sondaı-aq máıitterdi jınaýdy uıym­dastyrý Qyrǵyz Densaýlyq saqtaý hal­komatyna júktelgen. Sonymen qatar AKOK Qyrrespýblıkadaǵy barlyq me­dısınalyq-sanıtarlyq mekeme­lerdiń jumysyn biriktirýdi osy komıssarıatqa tapsyrdy. Salyq jınaý­dy úılestirý jáne daıarlaý Qyrqarjy halkomatyna júkteldi.

(Jalǵasy bar)